Кіріспе

Музыкалық жанр
Ас қағысу шеруі (француз тілінде marche funèbre, итальян тілінде marcia funebre, неміс тілінде Trauermarsch, поляк тілінде marsz żałobny) – музыкалық жанр ретінде, әдетте минор тоналды, баяу "қарапайым екі уақытты" өлшемде, ас жолының салтанатты барысын бейнелейтін шеру. Мұндай шерулердің кейбіреулері асқа қатысу және басқа да қасіретті жағдайларда қолдануға лайықты деп есептеледі, ең танымал мысалы – Шопеннің фортепианолық сонатасының үшінші бөлімі. Гендель "өлгендер шеруі" деген атауды қолданады, ол әскери оркестрлердің әскери ас кезінде орындайтын шеруларына да қолданылады.

Тарихи шығу тегі

Көне заманнан бастап, салтанатты жерлеу шеруіне музыкалық аспаптармен сүйемелдеу салты түрлі формаларда кездесетін. Гректер де, этрусктіктер де, әдетте, флейташыларды немесе, соңғылары, арфашыларды пайдаланған, мысалы, Перикль Дукати еңбегінде бейнеленген Чиуси тақталарынан көруге болады. Римдіктер арасында дәстүрлі жерлеу рәсімі (funus translaticium) шерудің басталуында музыканттардың қатысуын қамтитын: екі корничини, төрт тибичини және литуус – жағдайға өте қолайлы, жұмсақ дыбысты арнайы мүйіз. Бұл рәсімнің мүсіндік куәсі Амитернуден табылған жерлеу барельефінде сақталған.

17 ғасыр

Жерлеу маршының пайда болуы XVII ғасырға дейін барып жетеді. Бастапқыда ол әскери және бейбіт салтанатты процессиялық марштар тобына жатты және әйгілі тұлғалардың жерлеу рәсімдерінде ғана қолданылатын практикалық мақсаты болды. Алайда, 1674 жылы Жан-Батист Лүлли өзінің "Pompe funèbre" шығармасын "Alceste" операсында пайдаланды. Басқа да ежелгі жерлеу марштары, өздерінің жеке мақсаттары үшін жазылған болатын, мысалы, Пурселдің Англия королевасы Мэри II-нің жерлеуі үшін жазылған (1694 ж.) музыкасы және 1690 жылдар шамасында Филидор Ұлына жатқызылатын Бавариялық Мария Анна үшін жазылған Дофин жерлеу үйіне арналған марш.

18 ғасыр

Сегізінші ғасырда әскери репертуарларда да, ұлы композиторлардың шығармаларында да жерлеу шерулері сирек кездесті, бірақ одан да елеулі мысалдар туды және, ең бастысы, жанрды салтанатты мақсатынан босатты. Егер ғасырдың басында Филидор Людовик XIV-тің салтанатты жерлеуі үшін «Marche funèbre pour le convoi du Roy» (1715) шығарса, жиырма жыл өткен соң Гендельдің «Саул» және «Самсон» (1738, 1742) ораториялары үшін жазған «Өлім марштарын» еске аламыз. Масондық рәсімдер ғасыр соңында жанрдың дамуына үлкен үлес қосты. Оның ерте мысалы – Жирустың 1784 жылы Париж ложасының масонының құрметіне жазылған «Le déluge» кантатасы. Моцарттың «Maurerische Trauermusik» (1785) шығармасы да екі масонның естелігіне арналған. Бұл танымал «Trauermusik» алдында оның мазмұнын болжаған «Kleiner Trauermarsch» (1784) бар. Бетховен 1802 жылы Крумпольцке жолдаған хатында айтылған «жаңа музыкалық жолдарды» (Neue Bahnen) іздеді. Осы кезеңде бонндық маэстро жерлеу маршы жанрына бірнеше рет қайырылды, мысалы, фортепианоға арналған F мажордағы алты вариацияның бесіншісі (Op. 34, 1799). Бірақ ең маңыздысы – «Эроика» (1802–1804) симфониясының екінші бөлімі, ол симфониялық форманың баяу бөлігін жаңаша түсінумен қатар, жерлеу шеруін практикалық мақсаттан арылтып, одан таза концерттік туынды жасады. «Эроика» жерлеу шеруі процессияларда қолдануға ыңғайлы емес еді, Бетховеннің өзінің 12-ші сонатасының жалғыз бөлігі оркестрленген нұсқасы (1827 жылғы 29 наурызда композитордың жерлеу рәсімінде орындалды) одан өзгеше. Дегенмен, Бетховендік эпостық жанрмен қатар, басқа да бағыттар пайда болды. Россинидің «Газа ладра» (1819) операсының екінші актісін ашатын жерлеу шеруі («Infelice, unfortunate») тоғызыншы ғасырда кең танылды және жанрдың дамуындағы жаңа бетбұрыс болды, бұрынғыдан беймәлім мелодиялық лиризмді енгізді. Шуберттің «Шесть грандиозных маршей в трио» (1824) пьесасының бесіншісі де осы үрдісте жазылған, бірақ автор оны жерлеу маршы деп атамаса да, оның некрологында және Листтің фортепианоға жазған транскрипциясында осылай аталған. Аспаптама жағынан, ғасырдың басында оркестрлік құрам кеңейді. Революция кезіндегі оркестрлік қойылымдарда маңызды рөл атқарған тимпаннан басқа, соққы аспаптары да оркестрде пайда болды: 1840 жылдары Берлиоз, Доницетти және Вагнердің шығармаларында толыққанды қолданыс тапты. Романтизм, жерлеу музыкасына қызығып, композицияның мағынасын одан әрі тереңдетіп, камералық музыкада, симфонияда, сонатада және операда пайдаланды. Сонымен қатар, жерлеу рәсімдерінде орындалатын және құрмет көрсету мақсатымен жазылған желді аспаптарға арналған шығармалардың кең ауқымды әдебиеті де дамыды.

Шопен және романтикалық жерлеу шеруі

Шопеннің әсіресе жерлеу музыкасына деген ынтасы зор еді, өйткені ол Бетховеннің 12-ші сонатасын жақсы білді; шын мәнінде, ол оның элементтерін басқа шығармаларында жиі пайдаланды. Ол атақты шығарманы құрастыруға кіріскенде, одан бүкіл 2-ші соната Op. 35 (1839) құруға болатын көптеген мысалдарды білді. Бетховен мен Россинидің шығармаларынан өзге, поляк композиторы Берлиоздың «Ұлы жерлеу және Жеңіс симфониясының» бірінші бөлімін 1840 жылы ресми тұсаукесер алмас бұрын әлдеқашан білгені мүмкін, бірақ оның мінезі мүлдем бөлек және, барлық ықтималдығымен, теріс үлгіні білдіреді. Жерлеу шерулері тек ресми шара ретінде ғана орындалды, оларда айқын тақырып болмады, мелодия әдемі әрі қайғылы, ал бүкіл құрылым салтанатты мерекеге бағытталған еді. Шопеннің жерлеу шеруіндегі мажорлық триодағы орталық бөлімдегі тақырып толық ғана емес, сонымен қатар автордың барлық шығармаларындағы мелодиялық жетістіктерінің біріне жатады. Шопенде жерлеу шеруі қоғамдық салтанаттан бас тартып, жеке ойға шұғылдандыру мүмкіндігін береді. Бетховенмен салыстырғанда, батырлық пен даңқтың өлшемі толығымен жоғалды: Шопеннің триосы жеңілісті көрсетеді, біреулер үшін дұға, енді біреулер үшін терең қайғыны, өлімді адамзатқа жақындату арқылы әннің танымалдығына үлкен үлес қосты. Бұл түсіндіруге қиын өтеді, сондықтан Бюловтың оны «қорқынышты» деп сынағаны немесе Вильгельм фон Ленцтің оны пианисттің сезімталдығының «сынақ тасы» деп санағаны таңқаларлық емес. 1849 жылдың 30 қазанында Шопеннің жерлеу рәсімінде бұл шығарма Мейербердің өкінішімен Реберге тапсырылған оркестрлік түсірілімде орындалды. Бұл оркестр немесе духовой оркестр үшін жасалған көптеген түсірілімдердің бірі ғана, олар шығарманың даңқын кеңейтуге көмектесті. Шопеннің жерлеу шеруі, әрине, ХХ ғасырға дейін әлемдегі ең танымал және Шопеннің ең танымал шығармасы болып қала береді. Оны Эльгар (B♭-ден D минорына көшіреді) және Стоковский оркестрледі, және ол көбінесе мемлекеттік жерлеу рәсімдерінде орындалады: мысалы, Кеннедидің (1963 жылдың 25 қарашасы), Черчилльдің (1965 жылдың 30 қаңтары), Брежневтің (1982 жылдың 15 қарашасы), Маргарет Тэтчердің (2013 жылдың 17 сәуірі), Елизавета II (2022 жылдың 19 қыркүйегі) жерлеу рәсімдерінде. Джон Филип Соузаның айтуынша, 1910 жылы Австралияда оның духовой оркестрге арналған түсірілімі тыңдаушыларды қатты әсер еткендіктен, келесі концертте оны қайтадан орындауға тура келді.

Малер және симфониялық жерлеу шеруі

Ғасыр соңына қарай, жерлеу маршы Густав Малердің шығармашылығында маңызды символдық рөл атқарды, бұл «Die zwei blauen Augen» (1884) романсымен басталды, ол «Lieder eines fahrenden Gesellen» циклынан алынған. Композитор оны симфонияларында (бірінші симфонияның үшінші бөлімі және бесінші симфонияның бірінші бөлімі), Lied-терінде және олардың жинақтарында еркін пайдаланады. Бірінші төрт симфонияға зор әсер еткен және шектен тыс сезімдермен ерекшеленетін «Des Knaben Wunderhorn» жинағының екінші томында «Die zwei blauen Augen» эхосы айқын естіледі, ол «Nicht wiedersehen!» (1888-1891) мелодиялық тұрғыдан қайта жаңғыртылады.

Оразалық жерлеу шерулерінің қайта жаңғыруы

Әскери және патшалық жерлеу шерулерінен бастап діни жерлеу шерулері 17 ғасырдан бері дамып келді. Ол 19 ғасырда нақты жанр ретінде қалыптасты, ал оның репертуары бірнеше онжылдықтар бойы жиналды. Севильядағы Amargura бауырластығының (Қайғының бауырластығы) мұрағатында Сан-Фернандоның «Асило» тобы деп белгілі музыкалық тобының құрылуы және Андрес Палатин Палманың өнерлік еңбегі арқылы бүгінгі Севилья қалалық симфониялық оркестрінің пайда болуы туралы мәліметтер бар. Ол 1838 жылдың 14 сәуірінен бастап қасиетті аптада музыкалық қызмет көрсеткен. Италияда осындай топтарға арналған ең алғашқы репертуар 1857 жылға дейін сақталып қалған, сол жылы Винченцо Валенте (1830-1908) «U Conzasiegge» шығармасын жазған, ол бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне Мольфетта жерлеу науқаны болып табылады. Пулиямен байланысы бар тағы бір адам, Винченцо Алеманно, 19 ғасырда Галлиполидің басты шіркеулерінде органшы болып жұмыс істеген. Ол өзінің «Реквием» мессасынан алынған шығарманы және Папа Пий IX-тың салтанатты жерлеу рәсімі үшін жазған композицияны жасады. Бұл рәсім 1878 жылдың 16 наурызында, сенбі күні Сант-Агата соборында өтті, сол кезде Алеманно Сант-Агата соборында, Чиеза-дель-Кармин және Чиеза-делле-Аниме шіркеулерінде бір уақытта органшы болып қызмет еткен. Бұл жанр Латын Америкасына таралып, әр елде өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Көбінесе олар әскери, діни және классикалық шерулерден бастау алды. Латын Америкасындағы ең көне жерлеу науқаны – «Марча Моран», перулік жерлеу науқаны, дәстүр бойынша ол 1854 жылы қаза тапқан генерал Тринидад Моранға құрмет көрсету үшін Арекипада жазылған. 1870 жылдан бері бұл мелодия Арекипадағы ең қадірлі католик бейнелерінің бірі – Азапты Күңдіздің (Virgen de los Dolores) саяхатына сүйемелдеп отырады. Оның процессиясы әрбір қасиетті аптаның Ұлы жұмасында Санто-Доминго шіркеуінен басталады. Гватемалада ораза айындағы жерлеу шерулері ұлттық құндылыққа айналды. Сантьяго Коронадоның «La Fosa» шығармасы 1888 жылға дейін сақталған ең алғашқы гватемальдық жерлеу науқанының бірі болып табылады. Осы жанрдың негізін қалаушылардың қатарында Jesús de la Merced авторы Сальвадор Ириарте және Funeral March n.3 шығармашысы Марсиал Прем де бар.

20 ғасыр

XIX ғасырда жерлеу шерулерінің алтын ғасырынан кейін, бұл музыкалық жанр XX ғасырда да дамыды: мысалдарды Бриттен, Кодалы және Сибелиус сияқты композиторлардың шығармаларында кездестіруге болады. Көне шедеврлердің, әсіресе Шопеннің жерлеу шеруінің түрлі жаңа өңдеулері бар. Сен-Санс одан, мысалы, екі фортепианоға арналған аранжировка жасады (1907), ал Сати өзінің «Embryons desséchés» (1913) шығармасында оны мелодиялық және гармониялық тәсілдер арқылы әжуалады.

Шостакович және орыс жерлеу науқаны

Әсіресе, Шостаковичтің туындыларында жерлеу шерулері ерекше көзге түседі, оның барлық шығармасы өліммен сіңген, ол 20 ғасырдағы Ресей тарихының ұжымдық трагедияларының тұрақты куәсі. Композитор 11 жасында Октябрь революциясының (1917) құрбандарына арналған фортепиано туындысымен дебют жасады, Шуберттің (1920) шығармасын өңдеді, содан кейін көптеген басқа үлгілер қалдырды, соның ішінде Симфония №15-тің (1957) In memoriam adagio-сы. Өлімнің талмас тақырыбы оның кейінгі туындыларында тереңдейді және айқындылыққа ие болады. Композиция жағдайларын ескере отырып, №15-ші скрипкалық квартетте (1974) қосылған жерлеу шеруі, ауруханада аяқталған және өлім идеясымен толыққан, автордың өмірінің соңындағы «өмірге қайғылы қоштасу» болып келеді. 1987 жылғы 14 сәуірде, Қасиетті сейсенбі күні «La Madrugá» жерлеу шеруінің жазылуы, оразалық жерлеу шерулерінің ерекше жанры үшін процессиялық музыкаға дейінгі және кейінгі кезеңді белгілейді. Одан бері ол Севильядағы Киелі аптаның барлық концерттік бағдарламаларында орындалып келеді. Сондай-ақ, музыкалық топтар оны өз процессиялық маршруттарына енгізеді, осылайша Андалузияның барлық аймандарына таратып, оны кеңінен танымал етеді. Абель Морено Мадридке көшкеннен кейін, оның бүкіл ел бойынша таралуы тоқтатылмайды, ол Испанияның Киелі аптасы ғана емес, бүкіл әлем үшін де маңызды нұсқауға айналады. Осы туындымен классикалық және халықтық «топтық» жерлеу шерулері арасындағы өзара байыту мен тануға қол жеткізілді, ол соңғы tutti-нің жарқын жарылысына дейін «крещендо» арқылы өтеді, осылайша Дж. Хайднның «Passion» симфониясымен және В.А. Моцарттың Реквиемімен бірге бағдарламаларға қосылуға мүмкіндік береді. Гватемалада 1988 жылға дейін «Оразаның бірінші бейсенбісі күнгі өкініш процессиясы» деп аталатын процессияға архиепископ Монсеньор Барриос Санчестің рұқсатымен музыкалық топтың қатысуы болған жоқ. Орындалатын ресми шерулер: «Рамито де Оливо», «Әлемнің патшасы» және «Иисус де Сан-Хосе».

Нысан

Жерлеу шеруінің бастапқы құрылымы Луллиан әскери шеруінің екі рет сегіз тактіден тұратын қайталануын қайталайды. Кейіннен жанр үш бөлімді құрылымды шеру түріне қарай дамыды. Қазіргі заманғы әскери шеру үш бөлімді құрылымды ұсынады: шерудің өзінен кейін трио келеді, оның соңында шеру тағы да басынан басталады. Осы үлгі немесе оның вариациясы көбінесе жерлеу шеруінде қолданылады. Дегенмен, басқа марштардың түрлері негізгі үлгіден айтарлықтай ерекшеленбесе де, жерлеу шеруі оны басқа шығармалардан бірден ажырататын ерекшеліктерге ие. Мендельсон өзінің «Сөзсіз әндер» жинағының бесінші томы үшін жазған шығармасы жалпы алғанда жерлеу шеруінің пішініне сәйкес келмеді, сондықтан баспагерлері оны алғашқы такттардың ерекшеліктеріне байланысты Trauermarsch деп атады. Кейіннен бұл шығарма Мошелеспен аспапталды және Мендельсонның жерлеу рәсімінде (7 қараша 1847 жыл) орындалды.

Темпо және метрі

Жерлеу шерулері әдетте салтанатты, өте баяу темпті (lento, adagio және осыған ұқсас темптерде) екі немесе төрт өлшемді, қайғылы және бірқалыпты дамумен өтетін шерулер. Такт өлшемі жалпылама болуы мүмкін, не композитор метрономдық белгі арқылы нақтылай алады. Барлық жағдайларда жерлеу шеруінің темпіне қатысты бірнеше түсіндірулер болуы мүмкін. Шындығында, егер метроном көрсетілген болса, орындалу жылдамдығы Листің жерлеу шерулеріндегі 44-48 bpm-нен Риестің 1-ші симфониясындағы 92 bpm-ге дейін өзгеруі мүмкін. Бетховеннің өзі "Эроика" жерлеу шеруі үшін 80 bpm темпін көрсеткен, бірақ оны көбінесе баяу орындайды. Композиторлардың таңдауына ұлттық әскери дәстүрлердің әсері тиген болуы мүмкін: мысалы, австриялық дәстүрде гранадиерлер мен мылтықшылардың шерулеріне тән қарқынды темп болған. Қазіргі заманғы әскери стандарттар әдеттегі шеру темпін екі есеге қысқартып, жерлеу шеруін 60 bpm жылдамдықпен орындауға бейім. Дегенмен, жерлеу темпі – жүріс қадамдарының ең баяу темпі және сондықтан жылдам шеру темпіне қарама-қарсы шектік нүктеде орналасқан. Бұл эпизодтан кейінгі нота әдетте оның жататын бөлімінің төрттен бір бөлігіне тең болады, бірақ кейбір шығармаларда ол сегізден бірге дейін қысқартылады (мысалы, "Эроиканың" екінші бөлімінде және Рикард Нордраактың естелігіне арналған Григтің 1866 жылғы жерлеу шеруінде, онда қысқа ноталар көлеңкелі ноталар болып табылады). 19 ғасырда қалыптасқан формада, шығармада көбінесе параллель, туыстық немесе соңғысының субдоминантында жазылған трио болады. Бұл бөлім қайғылы эпизодты, немесе жұбатуды, немесе батырлықты бейнелей алады, немесе кейде (Шопеннің шедеврi сияқты) күрделі түсіндіруге ие болуы мүмкін, немесе өлімді оңтайлы құпияға айналдыруға тырысады.

Құралдар

Жерлеу шерулері көбінесе желді аспаптар ансамблімен орындалады, бұл ашық кеңістіктерде жерлеу рәсімдері мен процессияларына қажетті дыбыс қуатын арттырады. Дегенмен, аэрофондарға деген бейімділіктің себептері тек практикалық ғана емес, сонымен қатар символдық: осы тұрғыдан алғанда, олар өлім мен флейта және труба сияқты үрмелі аспаптар арасындағы библиялық байланысқа негізделген. Әскери шығу тегі бар барабандардың (мүмкін, бұлдырлау) қолданылуы да жиі кездеседі. XIX ғасырдың басында оркестрде осы аспаптарды қолдану кеңінен таралмаған кезде композитор төменгі регистрдегі струналық аспаптармен толықтырды: олар құлақтың төменгі дыбыстардың тонын анықтаудағы қиындығын пайдаланып, соққы дыбысын имитациялады. Тіпті, пианино да, соққылы струналық аспап ретінде, барабанды оңай еліктей алады. Идиофондар өлім қоңырауының дыбысын қайта жаңғырту мүмкіндігі үшін бағалы.

Парадия

Оның ерекше белгілерінің айқындығы және стереотиптерін пайдалану мүмкіндігі, жерлеу маршын пародия мен әзіл-қалжыңға бейім жанрға айналдырады, тіпті гротескке дейін. Малердің бірінші симфониясындағы, жынды тонға ие болған пародиядан басқа, біз Гуноның "Марионеткаға арналған жерлеу маршы" (1872) атты танымал мысалын да көреміз, ол 1950 және 1960 жылдары Альфред Хичкок телесериалының тақырыбы ретінде кеңінен танылды. Шарль Валентин Алканның "Құстың өліміне арналған жерлеу маршы" (1858) – үрмелі аспаптар мен хорға арналған сюрреалистік композиция, бұл жанрдың тағы бір классикасы: ол Россини, Госсек және Бетховеннің жерлеу марштарын паш етеді. Моцарттың "Kleiner Trauermarsch" атты итальяндық әзілді атауы, оның фортепиано мен оркестрге арналған 16-шы концертінің өзіндік пародиясы болуы мүмкін деген күдік тудырады, бірақ бұл пікір жеткілікті деңгейде қолдау таппаған. Француз юморисі Альфонс Аллаи "Марш funèbre composée pour les funérailles d'un grand homme sourd" атты жерлеу маршын "жазды", бұл толығымен бос ноталық тақта, уақыт өлшемі Lento rigolando (әдебиеттегі "қалжыңдау" мағынасындағы "rigoler" етістігінен шабыттанды).