Кіріспе
Ғылыми-зерттеу университеті немесе ғылыми-зерттеуге баса назар аударатын университет – өзінің миссиясының маңызды бөлігі ретінде ғылыми зерттеулерге ұмтылатын университет. Олар "білімді өндірудің негізгі орталықтары", сондай-ақ "ұрпақтан ұрпаққа білім беру және жаңа білімді растау" докторлық дипломдар беру арқылы және ғылыми өнімділіктің өзегі болып табылады. Олар мемлекеттік немесе жекеменшік болуы мүмкін және көбінесе танымал брендтерге ие. Көптеген ғылыми-зерттеу университеттеріндегі бакалавриат курстары көбінесе кәсіби емес, академиялық сипатта болады және студенттерді нақты мансапқа дайындамауы мүмкін, бірақ көптеген жұмыс берушілер сындық ойлау сияқты маңызды өмірлік дағдыларды үйрететіндіктен, мұндай университеттердің дипломдарын жоғары бағалайды. Әлем бойынша ғылыми-зерттеу университеттерінің көп бөлігі мемлекеттік мекемелер болып табылады, ал АҚШ және Жапония сияқты кейбір елдерде жеке ғылыми-зерттеу институттары да бар.
A research university or a research intensive university is a university that is committed to research as a central part of its mission. They are "the key sites of knowledge production", along with "intergenerational knowledge transfer and the certification of new knowledge" through the awarding of doctoral degrees, and continue to be "the very center of scientific productivity". They can be public or private, and often have well known brand names. Undergraduate courses at many research universities are often academic rather than vocational and may not prepare students for particular careers, but many employers value degrees from research universities because they teach fundamental life skills such as critical thinking. Globally, research universities are overwhelmingly public institutions, while some countries like the United States and Japan also have well known private research institutions.
19 ғасыр
Ғылыми-зерттеу университетінің тұжырымдамасы алғаш рет 19 ғасырдың басында Пруссияда пайда болды. Вильгельм фон Гумбольдт өзінің «Einheit von Lehre und Forschung» (оқыту мен зерттеудің бірлігі) көзқарасын білім берудің негізгі салаларына – табиғи ғылымдарға, әлеуметтік ғылымдарға және гуманитарлық ғылымдарға – баса назар аударатын білім беруді қалыптастыру құралы ретінде қолдады. Бұл, университет білімінің бұрынғы мақсаттарынан – шындық, сұлулық және жақсылықты түсінуді дамытудан өзгеше еді. Роджер Л. Гайгер, «америкалық зерттеу университетінің жетекші тарихшысы», «америкалық зерттеу университетінің моделі Америка революциясынан бұрынғы тоғыз отарлық колледждің бесеуі (Гарвард, Йель, Пенсильвания, Принстон және Колумбия); бес мемлекеттік университет (Мичиган, Висконсин, Миннесота, Иллинойс және Калифорния); және зерттеу университеті ретінде құрылған бес жекеменшік мекеме (МИТ, Корнелл, Джонс Хопкинс, Стэнфорд және Чикаго) арқылы қалыптасты» деп дәлелдеді. Америкалық зерттеу университеттері алғаш рет 19 ғасырдың соңында пайда болды, осы он бес мекеме неміс үлгісіндегі магистратура бағдарламаларын британ үлгісіндегі бакалавриат бағдарламаларымен біріктіре бастады. Ең маңыздысы, Беркли, Чикаго, Колумбия және Принстон (Ұлыбританиядағы Бирмингем мен Кембриджпен бірге) алғашқы ядролық қаруды жасауға (Манхэттен жобасы) тікелей қатысты. Сонымен қатар, Колумбия мен Гарвард американдық киноиндустриясының (Голливуд) дамуының бастапқы кезеңдеріне зор үлес қосты, МИТ және Стэнфорд американдық әскери-өнеркәсіптік кешенін құруда және жасанды интеллектті дамытуда жетекшілік етті, ал Беркли мен Стэнфорд Кремний алқабының дамуында орталық рөл атқарды. АҚШ-тағы «ең беделді зерттеу университеттерінің тобы» – Америка университеттерінің қауымдастығы. 1960 жылдардан бері американдық зерттеу университеттері, әсіресе жетекші американдық мемлекеттік зерттеу университеті жүйесі – Калифорния университеті, әлемдегі зерттеу университеттері үшін үлгі болып табылады. Америкалық үлгідегі (ағылшын тілін лингва франка ретінде қолдануды қоса алғанда) бір немесе бірнеше университеттердің болуы қазіргі ұлттық мемлекет үшін «әлеуметтік прогресс пен жаңартылудың» белгісі болып саналады. Американың 21 ғасырдың басындағы үздіксіз үстемдігі еуропалық әріптестерін «Американың ең жақсы университеттеріне білім беруші колледждерге айналып кетуді» болдырмау үшін реформа жасау қажеттігіне мәжбүр етті.
Дүниежүзі бойынша таралуы
QS World University Ranking 2021 жылы 1002 ғылыми-зерттеу университеті қамтылған. Ең көп саны бар аймақ – 39,8%-мен Еуропа, одан кейін Азия/Тынық мұхиты аймағы – 26,7%, АҚШ және Канада – 15,6%, Латын Америкасы – 10,8% және Таяу Шығыс пен Африка – 7%. 100 үздікке Таяу Шығыс пен Африкадан басқа барлық аймақтар кірген. Рейтингке ең көп жаңадан қосылғандар Шығыс Азия мен Шығыс Еуропадан, содан кейін Оңтүстік Еуропадан. Жеке елдер бойынша АҚШ-та ең көп мекеме бар – 151, Ұлыбританияда – 84, Қытайда – 51 және Германияда – 45. 200 үздік университеттердің арасында АҚШ-та 45 университет, Ұлыбританияда 26 және Германияда 12 университет бар. Салыстырарлық еседе, Карнеги жоғары білім беру мекемелерінің жіктелімі (2015) АҚШ-тың 115 университетін «Докторантуралық университеттер: ең жоғары ғылыми-зерттеу белсенділігі» және тағы 107 университетті «Докторантуралық университеттер: жоғары ғылыми-зерттеу белсенділігі» деп белгілейді, ал Альтбах 2013 жылы АҚШ-та шамамен 220 ғылыми-зерттеу университеті бар екенін есептеді. Әлемдік университеттердің академиялық рейтингісі де осыған ұқсас үлестірімді көрсетеді: 2020 жылы 500 рейтингтік мекеменің 185-і Еуропадан, 161-і Америкадан, 149-ы Азия/Океаниядан және бесеуі Африкадан. 100 үздікке Африкадан басқа барлық аймақтар кірген, бірақ Америка аймағынан АҚШ және Канаданың университеттері ғана өкілдік етеді. 2023 жылы АҚШ бір елден ең көп, 120 университетпен 500 үздікке кірді, одан кейін Қытай – 98, Ұлыбритания – 38 және Германия – 31. 200 үздік университеттердің арасында да осындай үлгі байқалады: АҚШ – 61, Қытай – 36 және Ұлыбритания – 20. 2024 жылғы Times Higher Education рейтингісі тек елдер бойынша және тек 200 үздік университет бойынша бөлінеді; нәтижесінде, АҚШ 56 университетпен көш бастап тұр, одан кейін Ұлыбритания – 25, Германия – 21 және Қытай – 13. 200 үздікке Африкадан бір университет – Оңтүстік Африкадағы Кейптаун университеті кірген, бірақ Латын Америкасынан ешқандай университет жоқ. U.S. News & World Report Best Global Universities Ranking 2021 рейтингісі 86 елден 1500 университет бойынша елдердің санын көрсетеді: АҚШ тағы да 255 университетпен көш бастап тұр, одан кейін Қытай – 176 және Ұлыбритания – 87. 2020 жылғы CWTS Leiden рейтингісі 65 елден 1176 университетті қамтиды: Қытай 204 университетпен бірінші орынға шықты, одан кейін АҚШ – 198, Ұлыбритания – 58 және Германия – 54.