Кіріспе

I дәрежелі тарихи үй-мұражай, Софолк жағалауы, Ұлыбритания. Орфорд замогы – Англияның Суфолк графтығындағы Орфорд қаласында орналасқан, Ипсвичтен солтүстік-шығысқа қарай 12 миль (19 км) қашықтықта, Орфорд Несске көрініс ашатын замок. Ол 1165 және 1173 жылдар аралығында Англияның Генрих II-і аймақтағы патшалық билікті бекіту үшін салған. Тарихшы Р. Аллен Браун "Англиядағы ең таңғажайып бекіністердің бірі" деп сипаттаған, жақсы сақталған бекініс ерекше дизайнға ие және византиялық сәулет үлгісінде салынған болуы мүмкін. Бекініс, қамалдың сыртқы қорғау құрылыстарының жер бетіндегі қалдықтарының ішінде тұр.

12 ғасыр

Орфорд қамалының салынуына дейін Суффолк аймағында Бигодтар әулеті үстемдік құрды, олар Норфолк графының титулын иеленді және Фрэмлингем, Бунгай, Уолтон және Тетфорд қалаларындағы маңызды қамалдарға иелік етті. Хью Бигод король Стефанның билігі тұсындағы Анархия кезінде наразылық білдірген барондардың бірі болды, ал Генрих II бүкіл аймақта корольдік билікті қайта орнатуды көздеді. Генрих Хьюдан төрт қамалды тәркіледі, бірақ 1165 жылы Фрэмлингем мен Бунгайды Хьюға қайтарды. Содан кейін Генрих Фрэмлингемге жақын Орфордта өзінің патшалық қамалын салуға шешім қабылдады. Құрылыс жұмыстары 1165 жылы басталды және 1173 жылы аяқталды. Орфорд орны теңізден шамамен 3 шақырым қашықтықта, жазық далада, батпақты жерге қарай бірте-бірте созылып, Оре өзеніне жақын орналасқан. Қамалдың дизайны ерекше болды және тарихшы Р. Аллен Браун оны «Англиядағы ең таңғажайып қамалдардың бірі» деп атады. 90 фут (27 метр) биіктігіндегі орталық мұнара көлденең қимасы бойынша дөңгелек болды, ал 49 фут (15 метр) ені бар құрылымнан үш тікбұрышты, жабысатын мұнаралар салынған. Мұнара нақты пропорцияларға негізделген, оның әртүрлі өлшемдері сол кезеңдегі көптеген ағылшын шіркеулерінде кездесетін түбірдің квадратына қатынасқа сәйкес келді. Ішкі бөлігінің көп бөлігі жоғары сапалы тас қаптамасымен салынған, ені 5 фут 6 дюйм (1,7 метр) болатын кең баспалдақтары бар. Ең жақсы бөлмелер таңертеңгі күн сәулесін ұстау үшін арналған, ал қамалдың әртүрлі бөліктері есіктермен және мұқият жасалған терезелермен ауа өткізбейтін етіп жасалған. Бастапқыда қамалдың төбесі, жоғарғы залдың үстінде, жоғарыда биік шпилі бар күмбезді құрайтын болар еді. Қамалдың кіреберісінің үстіндегі шағын ғибадатхананың пішіні ерекше болды; тарихшы Стивен Бриндлдің пікірінше, мұндай дизайн «әдетте Құдайға арналған бөлме үшін лайықты деп есептелмеген болар еді». Қамалдың айналасын қабырға қаптаған, оның ішінде төрт қанатты мұнаралар мен салыстырмалы түрде кішкентай ауладан қорғайтын қақпа орналасқан; осы сыртқы қорғаныстар, қамал емес, қамалдың негізгі қорғанысын құрады. Орфорд ауылының жанындағы батпақтар кептіріліп, елді мекенді қорғалған портоға айналдырды. Қамалдың құрылысына, оның ішіндегі арық, қоршау және тас көпірге барлығы 1413 фунт стерлинг жұмсалды, бұл жұмысты шебер ұста Алнот орындаған болуы мүмкін. Кейбір ағаштар Скарбородан алынып келді, ал егжей-тегжейлі тас жұмыстары Нормандиядағы Каеннен әкелінген әк тастан қашалды, ал қалған тас әртүрлі жергілікті саз тас және кораллдан, сондай-ақ Нортгемптонширден алынған әк тастан жасалған. Қамалдың дизайны көптеген тарихи қызығушылықты тудырды. Оның ерекше жоспарының дәстүрлі түсіндірмелері қамалдың ауыспалы әскери дизайн болғанын, кейінгі қамалдардың дөңгелек ерекшеліктерін бұрынғы Норман қамалдарының тік бұрышты бекіністерімен біріктіргенін көрсетеді. Орфорд қамалының дизайнын әскери тұрғыдан негіздеу қиын, өйткені бекіністер қорғаушылар үшін қосымша көзге көрінбейтін жерлер жасады, ал бұрыштардағы бөлмелер мен баспалдақтар қабырғаларды шабуылдан әлсіретті. Сондықтан тарихшылар осы дизайнды қаншалықты заңды түрде ауыспалы деп қарастыруға болатынын күмәнданады. Қамалдың жолақты, бұрыштық ерекшеліктері Константинопольдің Теодосиан қабырғаларына ұқсады, ол сол кезде императорлық биліктің идеалды бейнесі болды, ал қамалдың жалпы дизайны, оның ішінде шатыры, Иоанн II Комненнің Константинопольде жақында салған залының негізінде жасалған болуы мүмкін.

13-19 ғасырлар

13 ғасырдың басында Суффолкқа патшалық билік нық орнады, Генрих II 1173–1174 жылдардағы көтерілісте Бигодтарды жеңгеннен кейін, Орфорд қамалы соғыс кезінде күшті гарнизонмен қамтамасыз етілді, онда 20 рыцарь орналасты. Көтеріліс күйрегеннен кейін Генрих Фрэмлингем қамалын толығымен тәркілеуге бұйрық берді. 1189 жылы Генрих қайтыс болғаннан кейін Орфорд қамалының саяси маңызы азайды, бірақ Орфорд порты маңыздылығын арттырып, ғасыр басында одан да танымал Ыпсвич портынан гөрі көбірек сауда жасады. 1216 жылы король Джонға наразы болған ағылшын барондарының шақыруымен Англияға басып кірген Францияның Луи принці қамалды басып алды. Эдуард I кезінде қамалдың басшылығы де Валойн отбасына берілді, ол әйел алу арқылы Суффолк графы Роберт де Уффордқа өтті, ал 1336 жылы Эдуард III оған оны мәңгілікке беруге келісім берді. Орфорд енді патшалық қамал болмағандықтан, Уиллоуби, Стэнхоп және Деверо отбасыларына берілді, ал Орфордтың айналасындағы экономика төмендеді. 1754 жылы қамал мен оны қоршаған жерлерді Сеймур Конвей отбасы сатып алды. Бірақ үкімет оған бөгет қойды, себебі қамал Голландиядан келетін кемелер үшін маңызды бағдаршам болды, олар жақын жердегі құмды жағалаулардан қашып жүрді. Франциск қамал мұнарасының жоғарғы қабатын қонақтарға пәтер ретінде пайдалану үшін жабдықтады. Алайда 1840 жылдары айналасындағы барлық қабырғалар мен қабырғалық мұнаралар тас іздеу үшін қиратылып, іргетастары ғана көрінетін болды.

Қазіргі заман

Сэр Артур Черчман 1928 жылы Орфорд қамалын сатып алып, мүлікті Орфорд қалалық қорына тапсырды; оны күтіп ұстау және қалпына келтіру үшін ақша жинау науқаны көп ұзамай басталды. 1930 жылы қамал жұртшылыққа ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қамал тікенді сыммен нығайтылып, бастапқыда әуе шабуылына қарсы орналастыру үшін дайындалды. Бірақ, қамал радарлық станция ретінде пайдаланылды, сондай-ақ жабдықты ұстап тұру үшін оңтүстік-шығыс мұнарасына бетон еден орнатылды. Соғыс аяқталғаннан кейін бұл ғимараттар бұзылды. 1962 жылы Орфорд қамалы Салалық министрлікке берілді, қазір оны «Ағылшын мұрасы» ұйымы күтіп ұстайды. Алғашқы жолсілкіш кітапша екі жылдан кейін Р. Аллен Браунның қалемімен жарық көрді. Кейіннен жолсілкіштерді Дерек Ренн (1988), Джон Родс (2003) және Стивен Бриндл (2018) жазды. Қамалдың орталық мұнарасы – құрылыстың толық сақталған жалғыз бөлігі, алайда қамалдың қоршау қабырғаларының жер жұмыстарының іздері әлі де көрініп тұр. Жер жұмыстарының арасындағы кейбір шұңқырлар ортағасырлық емес, қамал қабырғаларын кейінірек қазу нәтижесінде пайда болған. Қамал – ескерткіш және І санаттағы архитектуралық ескерткіш. Орфорд мұражайының қоры жергілікті жерде табылған археологиялық заттарды көрсететін көрмелер ұйымдастырды. XXI ғасырда «Ағылшын мұрасы» қамалды салу үшін қолданылған саз тастың (септария) тозуын тоқтату мақсатында консервация бағдарламасын бастады. Тас кем дегенде XVI ғасырдан бері ауа райының әсеріне ұшырап келеді, ал 2008 жылы «Ағылшын мұрасы» тасты сақтаудың әртүрлі тәсілдерін сынап көрді. Әртүрлі сынақтардан кейін 2022 жылы қамалдың сыртын әкпен жабуға 1 миллион фунт стерлинг жұмсалды.

Орфордтың жабайы адамы

Орфорд қамалы Орфордтың жабайы адамы туралы аңызбен байланысты. Хроникашы Ральф Когжесхоллдың мәлімдемесіне сәйкес, 1167 жыл шамасында жергілікті балықшылардың ауларына шашымен қапталған, жалаңаш жабайы адам түсіпті. Адам қамалға жеткізіліп, алты ай бойы сұраққа тартылып, азапталған. Ол ештеңе айтпады және бойымен жабайы мінез-құлық танытты. Жабайы адам соңында қамалдан қашып кетті. Кейінірек оны суқұйғыш деп сипаттаған, ал осы оқиға Орфорд маңындағы Суффолк және Норфолк жағалау аймақтарындағы орта ғасырдың соңғы кезеңінен қалған жиырмаға жуық шомылдыру тастағында "жабайы адамдар" бейнесінің пайда болуына ықпал еткен секілді.