Кіріспе

Археологиялық әдістеме тарихи сабақтастықты іздеу. Археологияға тікелей тарихи көзқарас – 1920-1930 жылдары Уильям Дункан Стронг және басқалар Америка Құрама Штаттарында дамытқан әдістеме. Бұл әдістеме тарихи кезеңдерге қатысты білімді ертерек заманға дейін кеңейтуді мақсат етеді. Осы әдістеме бойынша, тарихи жазбалары бар соңғы кезеңдерде қоныстанған археологиялық ескерткіш қазылып, тарихқа дейінгі дәуірге дейінгі сабақтастық анықталады. Тарихи деректер содан кейін сол ескерткіште және аймақтағы басқа ескерткіштегі тарихи қауымдастықтарды зерттеу үшін аналогия мен гомологияның негізі болып табылады. Бұл көзқарастың басты мәселесі – әлемнің көптеген аймақтарында тарихи құжатталған қауымдастықтар мен аймақтың тарихи тұрғындары арасында тікелей сабақтастық болмауы.

Өмірбаян

XIX ғасырда Американың археологиялық деректері этнографиялық тұрғыдан құжатталған деректердің өткенге қарай кеңеюі ретінде қарастырылды. Археологиялық өткендегі адамдардың мінез-құлқы этнографиялық сипаттамалардағы мінез-құлқымен дерлік бірдей деп есептелді, сондықтан оларды археология саласында аз ғылыми дайындықпен зерттеуге болады. Осы көзқарастың нәтижесінде тікелей тарихи тәсіл деп аталатын әдіс пайда болды және кеңінен қолданыла бастады. Роланд Б. Диксон осы тәсілдің алғашқы жақтаушысы ретінде танылды. Американдық антропологиялық қауымдастықтың төрағасы ретінде сөйлеген сөзінде ол: «Адам логикалық түрде [этникалық жақындығы белгілі бірнеше нысандарды] зерттеуге кірісіп, олардан бастап жұмыс істеуі керек», – деді, себебі «белгісізді түсіну үшін белгілі арқылы өту қажет, ал өткенді түсіну үшін қазіргі заманды зерттеу керек». Кейіннен Стронг бұл әдістеменің Диксонмен байланысты екенін айтты. Стронг сондай-ақ: «Тарихи тұрғыдан құжатталған мәдениеттің археологиялық критерийлері анықталғаннан кейін, белгілі және тарихи деректерден белгісіз және тарихқа дейінгі кезеңге көшуге болады» деді.

Қызығы, тікелей тарихи тәсіл американдық антропология тарихында сирек кездеседі. Сол сияқты, бұл тәсілдің үш нақты мақсатта қолданылғанын көрсететін мәтіндер де өте аз. Американдық археологияда олар: 1) археологиялық ескерткіштің мәдени байланысын анықтау; 2) археологиялық материалдардың салыстырмалы мерзімдемесін құру; және 3) археологиялық деректердің белгілі бір бөлімдерін жасаған деп есептелген адамдардың мінез-құлқын түсіну.

Мәдени идентификатор ретінде тікелей тарихи тәсіл

Тікелей тарихи әдістің қақсаған шағынан кейін Вилли оны археологиялық құбылыстарға этникалық жатқызу құралы ретінде пайдалану туралы жазды. Ол былай деп түсіндірді: "Бір-бірінен кейін кезеңдер арқылы тарихқа дейінгі мәдениеттер прототарихи, тарихи және қазіргі ұрпақтарымен байланыстырылды. Бұл зерттеу түрі, кейде "тікелей тарихи тәсіл" деп аталады, мәдени үзіліссіздікке негізделген теориялық тұғырға ие. Белгілі, құжатталған қоныстардан бастап, нақты мәдени жиынтықтар анықталып, белгілі бір тайпалық топтармен байланыстырылды. Содан кейін, белгілі тарихи жиынтықтардан тым айқын ерекшеленбеген ерте археологиялық жиынтықтар ізделді, және процедура уақыт бойынша кері бағытта жүргізілді. Тарихқа дейінгі және тарихи үзіліссіздікті орнату, одан әрі археологиялық түсіндіру үшін маңызды бастама болып табылады және жалпы хронологиялық және тарату зерттеулерімен қатар, американдық археолог үшін басты тарихи мәселелердің бірі болып саналады."

Ең танымал мысалы, Сайрус Томас тікелей тарихи әдістің логикасын пайдаланып, Американың шығыс және орталық бөліктерінде шашыраңқы орналасқан түрлі топырақ жұмыстардың (қорғандардың) тарихи құжатталған этникалық топтардың (Американың жергілікті халықтарының) тікелей генетикалық және мәдени ата-аналары жасағанын көрсетті.

Тарихи хронологияны анықтаудағы тікелей тарихи тәсіл

Тура тарихи тәсіл ата-бабалар мен ұрпақтардың қарым-қатынасын анықтау үшін қолданылғандай, ол уақыттың өтуін өлшеу үшін де пайдаланылды (бұл хронология деп те аталады). Бұл процесте белгілі бір артефакт түрлеріне тән мәдени ерекшеліктердің тізімі жасалып, артефакттардың уақытқа негізделген тізбегі құрастырылады. Содан кейін археологиялық мәліметтерде кездесетін мәдениеттерде қандай ерекшеліктер/артефакт түрлері болғанын анықтау арқылы өткенге қарай зерттеу жүргізіледі. Осы теориялық жіктеу арқылы уақытқа негізделген тізбектерді орнату арқылы этникалық идентификациядан өзге де мәселелерді зерттеу мүмкін болады. Этностық идентификация мен хронология белгіленгеннен кейін тура тарихи тәсіл аналогияның негізіне айналады.

Тікелей тарихи көзқараспен байланысты мәселелер

Әлемнің үлкен бөліктерінде тарихи жазбаларда көрсетілген қоғамдар мен аймақтың ежелгі тұрғындары арасында тікелей байланыс үзілген. Осындай жағдайда тікелей тарихи тәсіл мағынасын жояды және археологиялық зерттеулерді дамытуға көмектесе алмайды. Егер жағдай осылай болса, археологтар басқа археологиялық теориялар мен әдістерді қолданады.