Кіріспе
Қытай саясаткері Ван Минь (; 23 мамыр 1904 – 27 наурыз 1974) – Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) ерте кезеңінің жетекші тұлғасы және танымал 28 большевиктер тобының идеологы. Ван 1930-шы жылдары Мао Цзэдунның басты саяси қарсыласы болды, ол Маоның Коминтерн мен ортодоксалды марксистік-лениндік бағыттардан қашып кетуіне қарсы тұрды. Ал Маоның пікірінше, Ван "Тәжірибе туралы" және "Қаршылық туралы" атты мақалаларында сынға алған зиялылық пен шетелдік догматизмнің символы болды. Ван мен Мао арасындағы бәсекелестік – Коминтерн арқылы Кеңес Одағының және ҚКП-нің Қытай Коммунистік революциясының бағыты мен болашағын бақылау үшін күрес еткенінің көрінісі.
Wang Ming (; May 23, 1904 – March 27, 1974) was a senior leader of the early Chinese Communist Party (CCP) and the mastermind of the famous 28 Bolsheviks group. Wang was also a major political rival of Mao Zedong during the 1930s, opposing what he saw as Mao's nationalist deviation from the Comintern and orthodox Marxist–Leninist lines. According to Mao on the other hand, Wang epitomized the intellectualism and foreign dogmatism Mao criticized in his essays "On Practice" and "On Contradiction". The competition between Wang and Mao was a reflection of the power struggle between the Soviet Union, through the vehicle of the Comintern, and the CCP to control both the direction and future of the Chinese Communist Revolution.
Ерте өмір
1904 жылы 23 мамырда Ван Минг Аньхой провинциясының Циньчжай қаласында кедей шаруа отбасында Чэнь Шаоюй болып дүниеге келді. 1920 жылы Гуси округінің Жиченг бастауыш мектебіне түсті. Содан кейін Ван революционер Чжу Юньшань құрған Анхуй провинциясының үшінші ауыл шаруашылығы мектебінде оқыды. Чжу мектеп оқушыларына зор әсер етті, "Жаңа жастар" және "Коммунизм ABC" сияқты көптеген прогрессивті журналдар мен кітаптармен таныстырды. Оқу орнында Ван өмірінде тағы бір ықпалды тұлға – ұстазы А Ин (Цян Синьчунь)мен кездесті. А Ин Ванға Владимир Ленин мен Чэнь Дуксю туралы айтты. Оқу жылдарында Ван саяси қозғалысқа белсенді қатысты. Ол жапон тауарларын бойкоттауға және жемқор сайлауға қарсы басшылық етті. 1924 жылы бітіргеннен кейін Ван Вучань бизнес мектебіне түсті, онда бір жыл оқыды. Сол жерде ол революция және коммунизм туралы бірнеше мақала жариялады. Сол жылы ол Солтүстік жорық кезінде империализмге қарсы өткен ереуілдер мен наразылықтарға қатысқан 30 мамыр қозғалысына қосылды. 1924 жылдың жазында Ван Қытай Коммунистік партиясына (ҚКП) қосылды.
Мәскеуден Шанхайға
1925 жылдың қараша айында ҚКП Ванды Ресейдегі Мәскеудегі Сунь Ятсен университетіне жіберді. Осы кезеңде Ван орыс тілін және марксистік-лениндік теорияны меңгерді, орысша Иван Андреевич Голубев (Иван Андреевич Голубев) немесе жай ғана Голубев деген атпен танылды. Осы уақытта Ван өзінің алғашқы саяси қарсыласы Рен Чжуочуанмен кездесті. Рен университет студенттік партия ұясының хатшысы болып тағайындалды. Ақырында, Ванның шешендігі түрлі пікірталастарда Реннің авторитарлық стиліне басымдық берді. Осының нәтижесінде 1926 жылдың сәуір айында Ван университет ҚКП бөлімшесінің төрағасы болып сайланды. Сайлаудан кейін университет вице-президенті Павел Миф Ванға көңіл бөлді. 1927 жылдың қаңтар айында Миф Кеңес делегациясының басшысы ретінде Қытайға келгенде, Ван оның аудармашысы болды. 1927 жылы ҚКП-нің Гоминьданмен (КМТ) арасының уақытша үзілуінен кейін Ван мен Миф Уханьда өткен ҚКП-нің 5-ші Ұлттық съезіне қатысты, содан кейін Ван екі ай бойы ҚКП-нің үгіт-насихат бөлімінің хатшысы болды. Ван сонымен қатар «Guidance» журналының жартылай штатты редакторы болып жұмыс істеді, онда бірнеше мақала жариялады. 15 шілдедегі Ухань төңкерісінен кейін Ван Мифпен бірге Мәскеуге оралды. Иосиф Сталин Карл Радекті қуғаннан кейін Миф Мәскеудегі Сунь Ятсен университетінің президенті, содан кейін Коминтерннің Шығыс бөлімінің вице-министрі болып тағайындалды. Ван қызметі мен адалдығы үшін Мифтің қолдауында болды. Ван Мин, Чжан Вэньцян, Бо Гу және Ван Цзясян сияқты белсенділермен бірге 28 большевиктер тобын құрды. Олар өздерін ортодоксалды коммунистер деп жариялады. Мәскеуде болған кезінде Ван университетте пайда болған қытайлық троцкистер ұйымын басуға қатысты. 1929 жылы Ванды және 28 большевиктердің қалғанын ҚКП-нің басшылығын өз қолына алу мақсатымен Қытайға қайтарды. Алайда, олар Цзян Гуотао мен Чжоу Энлай сияқты ҚКП мүшелерінен күшті қарсылыққа тап болды. Оларға маңызды емес лауазымдар берілді. Осы уақытта Ван 28 большевиктердің мүшесі Менг Циншумен танысып, кейіннен оның әйелі болды. Ван ҚКП-ның үгіт-насихат бөліміне ауыстырылды, онда Ли Лисан министр болып жұмыс істеді. 1929-1930 жылдар аралығында Ван Лидің солшылдығын қолдаған партиялық «Қызыл Ту» газеті мен «Большевик» журналында көптеген мақалалар жариялады. 1930 жылы Ван Шанхайда өткен құпия жиналысқа қатысқанда тұтқындалды. Бірақ Ван КМТ құпия полициясының назарына ілікпеді, олар осы жас жігіттің олар үшін қандай құндылыққа ие екенін білмеді. Ван күзетшіге пара бергеннен кейін көп ұзамай босатылды. Босатылғаннан кейін Ван ҚКП-ның Орталық Еңбек одағына ауыстырылды. Ван солшыл болғанымен және коммунистік догмаларды қатаң сақтағанымен, оның сенімдері Лидің пікірлерінен ерекшеленді. Ван Коминтерннің саясатын қатаң сақтауға көбірек мән берді. Ол Лиге қарсы Хе Менгсионг, Лин Юань (Лин Бяоның туысы) сияқты бұрынғы ҚКП мүшелерімен және еңбек белсенділерімен уақытша одақ құрды. Бір жиналыста Ван Лимен пікір таластырып, оны ренжітті. Өзінің импульсивтілігі мен жас болуының құны ретінде Ван қызметінен босатылып, Цзянсудағы ҚКП бөлімшесіне ауыстырылды. 1930 жылдың тамызында Чжоу Энлай мен Қю Цюбайды Коминтерн Лидің солшылдығын түзету үшін Қытайға қайтарды, ал Ли Мәскеуге тәуба ету үшін шақырылды және билігін жоғалтты. Сол жылдың желтоқсанында Миф Коминтерннің өкілі ретінде Қытайға келді. Ұстазының күшті қолдауымен Ван және оның 28 большевик серіктері ҚКП-ның 6-шы Ұлттық съезінің 4-ші пленарлық отырысында Ли мен Хе және Луо Чжанлонг сияқты бұрынғы ҚКП мүшелерін диссиденттер деп жариялап, ҚКП-ның билік орталығына енді. «28 большевиктер» деп аталатын барлық адамдардың ішінде тек Ван ғана ҚКП саяси бюросының сайланған мүшесі болды. Ол әлі ККП Орталық Комитетінің комиссары емес еді, бұл Ванның өзі ұсынған жүйе бойынша саяси бюро мүшесі болудың алғышарты еді. Миф Қытайда бір жылға жуық болғандықтан, ҚКП оның бақылауында болды, ал Ван оның кеңесшісі ретінде маңызды рөл атқарды. Шың Чжунфа қазіргі Бас хатшы болғанымен, Миф пен Ванның ықпалына ұшырады. Хи мен Луо осы орталықтан ажырасу үшін басқа топты құруға тырысып жатқанда, олар ауыр қаза тапты. 1931 жылдың 17 қаңтарында Шанхайда 36 коммунист, соның ішінде Хе және Солшыл жазушылар лигасының 5 жетекшісі тұтқындалды. «Көп жылдар өткен соң ғана [Шанхай полициясының] арнайы бөлімшесіне Ванның хабарлағаны белгілі болды», - деп жазады автор Бен Макинтайр. Ван «Лиганы «бұзушылық танытқан жолдастар» үшін жапқыш ретінде қарастырды және оларды жоюды қалады», - деп жазады Макинтайр. Келесі айда тұтқындалған коммунистердің 23-і өлім жазасына кесілді. Көп ұзамай, ҚКП-ның қауіпсіздігіне жауапты болған Гу Шунчжан тұтқындалғаннан кейін, Шың және Юнь Дайин сияқты көптеген жетекшілер тұтқындалды және өлім жазасына кесілді. Ван әйелімен бірге медициналық себептермен Мәскеуге оралды. Ванның кеткеннен кейін, Чжоу Энлайдың басшылығымен Шанхайда әрекет ететін саяси бюро құрылды. Чжоу, Чжан Вэньцян, Бо Гу, Кан Шэн, Чэнь Юнь және Лу Футан, Ли Чжушэн ҚКП-ның күнделікті жұмысын басқаруға тағайындалды. Осы адамдардың ішінде Чжан, Бо Гу және Ли 28 большевиктердің мүшелері және Ванның жақын серіктері болды, сондықтан Ван өзінің серіктері арқылы ҚКП-ны қашықтан басқара алды. Сонымен қатар, Кан мен Чэнь оны Мәскеуде кездесіп, оның қолдаушыларына айналды. Лу мен Ли кейіннен КМТ-ға көшті.
Мәскеуден Яньаньға дейін
1931 жылдың қарашасынан 1937 жылдың қарашасына дейін Ван КПК-нің Коминтерндегі делегациясының директоры ретінде Мәскеуде жұмыс істеді және тұрды. Осы кезеңде ол Коминтерннің атқарушы комиссары, президиум мүшесі және генералдың орынбасары болып сайланды. Бұл оның Коминтерндегі беделін және танымалдығын көрсетті. Бо Гудің басшылығымен осы уақытта ҚКП қалаларда да, ауылдарда да КМТ-ның қолынан қатты зардап шекті. Бұл ҚКП-ның алыс ауылға жалпы шегінуіне әкелді, оны Ұзақ наурыны деп атады. Зуньи конференциясында 28 большевик тарап кетті. Топтың негізгі мүшелері – Чжан Вэньцян, Ван Цзясян және Ян Шанкун Мао Цзэдун лагеріне көшті. Сонымен қатар, Мао Бо Гудің орнын басып, әскери басшы болды, бұл Ванға және Коминтернге беймәлім болды. Мао өз билігін нығайта келе, ҚКП-ның нақты ең басты көшбасшысы болды, ал Чжан Вэньцзянь Цзюнь конференциясында ресми түрде ҚКП бас хатшысы болып тағайындалған еді. 1931 жылы жалған тудырып жіберілген шабуылдан кейін Жапония империясы Солтүстік-Шығыс Қытайдың үш провинциясына басып кірді. Ван 1935 жылы Коминтерннің 7-ші конгресінде империализмге қарсы біріккен майдан туралы дәріс оқып, Қытайға үлес қосты. 1935 жылдың тамызында ҚКП-ның Коминтерндегі делегациясы 1 тамыздағы манифестін шығарды, онда қытайлықтарды Жапонияға қарсы бірігуге шақырды. Сол айда ҚКП-ның Коминтерндегі делегациясы империализмге қарсы біртұтас майданды талқылау үшін кездесулер өткізді. Кездесуде Ван Қытайдың басты жауы – Чианг Кай-Шек емес, Жапония екенін және қытай революционерлерінің Чиангпен одақ құруы мүмкін екенін атап өтті. Содан кейін делегация Линь Бяоның туысы және ҚКП-ның аға қызметкері Лин Юйин (Чжан Хаоның нақты аты) Янаньға осы кездесудің шешімін жариялау үшін жіберді. Желтоқсанда өткен ҚКП политбюро отырысында (Вайяобу отырысы) ҚКП жапон агрессиясына қарсы біртұтас майдан құру туралы шешім қабылдады, бірақ Чиангты да Жапония сияқты революцияның басты жауы деп санады. 1936 жылы Коминтерн хатшылығы ҚКП хатшылығына телеграмма жіберіп, Чиангты Жапониямен бірге Қытай революциясының басты жауы ретінде санау қателігін және Чиангтың армиясын Жапонияға қарсы соғысқа қосу қажеттігін атап өтті. 1936 жылы Сиань оқиғасы, Марко Поло көпірі оқиғасы және 1937 жылы Шанхай Хунцзяо әуежайы оқиғасы болғаннан кейін Қытай мен Жапония арасындағы толыққанды соғыс сөзсіз болды. Ванның Жапонияға қарсы біріккен майданға арналған жоспары жасалып жатыр, ККП Қызыл Армиясы Жапонияға қарсы күресетін Сегізінші Жол Армиясы мен Жаңа Төртінші Армияға айналды. Біріккен майданның одан әрі бағыты үшін Ван Кан Шен және Чен Юнмен бірге 6 жылдан кейін Қытайдан тыс болғаннан кейін Янаньға қайта жіберілді. Ван қайтып келгеннен кейін Мао Ванға Коминтерннің елшісі ретінде және Жапонияға қарсы Біріккен майдан тұжырымдамасын алға жылжытуға жасаған үлкен ықпалы үшін құрмет білдірді. Мүмкін Мао Ванның артында Коминтерн мен Кеңес Одағының қолдауын іздеген шығар, себебі Мао олардан ақшалай және қару-жарақ көмегіне мұқтаж еді. Сондықтан Ван ҚКП басшыларының жаңа тізімін ұсынғанда Мао өзінің кішіпейілділігін көрсетіп, Ванды бірінші орынға қойды. Ван өзінің бұрынғы одақтасы Чжан Вэньцзянды 1-ші орыннан 7-ші орынға төмендетті, бұл оның өз лагерін әлсіретті және Чжанды Мао тобына итермелеу арқылы жаңа қарсыластар жасады. Ван, Канг және Чен жаңа политбюроға сайланды, ал Ван ККП Орталық Комитетінің Хатшылығының хатшысы болды, ол ҚКП штаб-пәтерінің күнделікті жұмысына жауапты болды. Чен ұйымдастыру ісіне, ал Канг қауіпсіздікке жауапты болды, бірақ таңғаларлықтай, Чен мен Канг Мао лагеріне бет бұрды, нәтижесінде Ван екі маңызды әлеуетті қолдаушысынан айырылды. Сонымен қатар, Ван Қытайға сапары кезінде Синьцзянды аралап өткенде, ККП-ның атақты қауіпсіздік басшысы Денг Фаға ККП-ның жоғары басшылары Юй Сюсон, Хуан Цао, Ли Те және тағы екі адамды тұтқындауға бұйрық берді. Бұрынғы қарсыластары қазір әскери әмірші Шэн Шичай үшін жұмыс істейді. Олардың бесеуі троцкист деп айыпталып, Шэн түрмесінде азаптап өлтірілді. Ван Чжан Гуотаоға өзінің кіршіксіз жұмысы туралы мақтанып айтқан кезде, өзі де диссидент ретінде қаралатын Чжан қатты ашуланды, өйткені ол осы ескі ҚКП мүшелерін жақсы білетін және өзі де қуғынға ұшырауы мүмкін деп уайымдаған. Осы оқиғадан кейін Чжан Вангты жек көреді және оны ешқашан қолдамайды. Ван Янаньға оралғанда, ККП мүшелерінің көпшілігі оны марксизм мен ленинизмге деген терең түсінігі мен білімі үшін талант деп құрметтеді. Кейбір жоғары ҚКП басшылары, соның ішінде Чжоу Эньлай және Пэн Дэхуай, Ванға құрмет көрсетті, бұл Маоны қызғандырып, ашуландырды деген хабар бар. Бұдан әрі, Ван Біріккен майдан мәселелері бойынша Маомен келіспей бастады. Ван ҚКП-ның барлық жұмысы Біріккен майдан шеңберінде жүргізілуі керек деп сендірді, ал Мао ҚКП Біріккен майданнан тәуелсіздігін сақтауы керек деп талап етті. Өзінің саясатын күшейту үшін Ван ККП штаб-пәтерінің күнделікті жұмысына жауапты ККП Хатшылығының хатшысы лауазымынан қате жасап кетіп, Уханьдағы КМТ-мен Біріккен майдан мәселелерін шешу үшін ҚКП-ның Янцзы бөлімінің Бас хатшысы лауазымын таңдады, бұл Ван Янаньдағы билік ортасынан кетіп, Маоға оның билігін күшейту үшін кез келген құралды қолдануға мүмкіндік берді.
Құлдырау
Жапон империясына қарсы күресінде Гоминьдан (КМТ) ішкі сыбайлас жемқорлық, әскери басшылықтың нашарлығы, ескірген әскери жабдықтар мен логистика, сондай-ақ жапон армиясының күші салдарынан ауыр қатысуларға ұшырады. Біріккен майданды ынталы түрде қолдаушы болған Ван, КМТ-ның майдан даласындағы сәтсіздіктерінен де зардап шекті, себебі КМТ күштері шайқастың негізгі ауыртпалығын көтерді; Маоның ықпалымен коммунистер жапон армиясымен маңызды шайқастарға сирек қатысты. 1938 жылы Сючжоу және Ухан шайқастарында КМТ жеңіліске ұшырағаннан кейін Ван ауыр соққыға ұшырады, өйткені Янцзы дивизиясы таратылды және ол өзі Янаньға қайтарылды. Янань Оңтүстік Қытай және Орталық жазық дивизияларына бөлінді, оларды тиісінше Чжоу Эньлай және Лю Шаоци басқарды; бұл Маоның Ван мен Чжоудың одағын бұзу және өзінің жақтасы Люді билікке көтеру жоспарының бір бөлігі болды. Ван тағдырына күту үшін Янаньға шақырылды. Ол бірнеше маңызды емес рәсімдік қызметтерге тағайындалды. Бұдан бөлек, Мао Ванның пікірлерін және мақалаларын жариялауға тыйым салып, үгіт-насихат арқылы оның билігін шектеді. 1943 жылы Коминтерн таратылғаннан кейін Ван саяси өмірін сақтап қалу үмітін толығымен жоғалтты. 1942 жылы Мао догматизм мен эмпиризмге қарсы Янаньдағы түзеу қозғалысын бастады. Ван догматизмнің өкілі ретінде Маоның басты мақсатына айналды, ал Чжоу эмпиризмнің өкілі болды. Ван зор қорлыққа ұшырағанымен, Канг Шенгтің құпия полициясының басқа ККП мүшелеріне келтірген азаптарынан құтылуға мүкіндік алды. Дегенмен, өзінің кейінгі кітабында – «ҚКП-ның 50 жылы» және Кеңес Одағынан келген тілшінің жазған «Янань күнделігінде» Ван Маоны оны у арқылы өлтіруді жоспарлап отыр деп айыптады. Бұл айыптау бойынша пікірлер әлі де келіспеушілік тудырса да, Ванның денсаулығы осы стрестен қатты зардап шеккені анық. Түзеу науқанының соңғы кезеңдерінде Ван қоғамдық жиынға шақырылып, мойындау және кешірім сұрауға мәжбүр болды. Мао Георгий Димитровтан телеграмма алғаннан кейін ғана қуғын-сүргінді тоқтатты. Димитровқа (және оның артында тұрған Кеңес Одағына) мейірімділік таныту және оларды ынталандыру мақсатында Мао Ванды 7-ші Ұлттық съезде ҚКП Орталық Комитетіне енгізді. (Айта кетейік, 1931 жылы Димитров және оның әйелі Роза Юлиевна Флейшман Ванның қызы Фаниді қабылдаған еді.) Ванның беделі мен ықпалы төмендеген сайын, Мәскеу басшылары Маоның басшылығын мойындауға көшті. Қытай азамат соғысы кезінде Ван ҚКП-ның саясатты зерттеу жөніндегі директоры болып тағайындалды және кейбір маңызды емес заңнамалық жұмыстарға жауапты болды.
Пекиннен Мәскеуге
Тек 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін ғана Ван көлеңкеден саяси аренаға қайта оралды. Ол ҚКП-ның және Орталық Халық Үкіметінің Орталық Заң комитетінің директоры болып сайланды. 1956 жылғы ҚКП-ның 8-ші Ұлттық съезінде ҚКП Орталық комитетінің комиссары болып сайлануға дейін Ван медициналық емделу үшін Мәскеуге барып, ешқашан оралмады. 1960-1970 жылдардағы ҚКП мен Кеңес Одағы Коммунистік партиясы арасындағы қақтығыс кезінде Ван ҚКП-ны сынаған көптеген мақалалар жазды. Оның естеліктері ҚКП тарихы туралы құнды мәліметтер берді. Бастысы, Ван Мәдени революцияның қуғын-сүргінінен құтылып, 1974 жылы Мәскеуде бейбіт түрде қайтыс болды.