Чжоу Цзыян: Қытай саяхатшысының өмірбаяны

Кіріспе

Қытай саясаткері (1919–2005)

Чжао Цзыян (айтылуы , 17 қазан 1919 – 17 қаңтар 2005) – қытай саясаткері. Ол 1980 жылдан 1987 жылға дейін Қытай Халық Республикасының үшінші премьер-министрі, 1981 жылдан 1982 жылға дейін Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) төрағасының орынбасары, 1987 жылдан 1989 жылға дейін ҚКП бас хатшысы болды. 1986 жылдан бастап Қытайдағы саяси реформаларға жауапты болды, бірақ 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарды қолдағандығы үшін биліктен шеттетілді. 1938 жылдың ақпанында Чжао Қытай Коммунистік партиясына (ҚКП) қосылды. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде ҚКП Хуа округі комитетінің бас офицері, ҚКП Юбэй префектурасы партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінің директоры, ҚКП Хэбэй, Шаньдун, Хэнань шекара аймағы префектурасы партия комитетінің хатшысы және Хэбэй, Шаньдун, Хэнань әскери аймағының 4-ші әскери дивизиясының саяси комиссары болып қызмет етті. 1945–1949 жылдардағы Қытай азамат соғысы кезінде Чжао Тунбай әскери аймағының саяси комиссарының орынбасары, Наньян префектурасы партия комитетінің хатшысы және Наньян әскери бөлімінің саяси комиссары болды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Чжао ҚКП Орталық Комитетінің Оңтүстік Қытай бөлімшесінің хатшысы болды. Сондай-ақ, ҚКП Гуандун провинциялық комитетінің хатшылығының хатшысы, ҚКП Гуандун провинциялық комитетінің екінші хатшысы және бірінші хатшысы қызметін атқарды. Мәдени революция кезінде қуғынға ұшырап, саяси қуғын-сүргінде болды. Жаңадан оңалғаннан кейін Чжао ҚКП Ішкі Монголия автономиялық аймақ комитетінің хатшысы, ҚКП Гуандун провинциялық комитетінің бірінші хатшысы, ҚКП Сычуань провинциялық комитетінің бірінші хатшысы және Чэнду әскери аймағының бірінші саяси комиссары, Қытай Халық саяси кеңесімдік конференциясының Ұлттық комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалды. Жоғары мемлекеттік лауазымда Чжао маоизм саясатын сынап, еркін нарық реформаларын жүзеге асыруға белсенділік танытты, алғаш Сычуаньда, кейін бүкіл елде. Мәдени революциядан кейін Дэн Сяопиннің қолдауымен елімізге танылды. Мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруді, партия мен мемлекеттің бөлінуін және жалпы нарықтық экономика реформаларын жақтады, Қытайдың бюрократиялық жүйесін оңайлату және 1980-ші жылдары партияның беделіне қатер төндіретін мәселелермен күресу шараларын іздеді. Бұл көзқарастары сол кездегі Бас хатшы Ху Яобанмен ортақ болды. Оның экономикалық реформа саясаты және 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар кезінде студенттерге көрсеткен қолдауы партия жетекшілігінің кейбір мүшелерімен, соның ішінде Орталық консультативтік комиссия төрағасы Чэн Юнмен, ҚХПК төрағасы Ли Сяннянмен және премьер-министр Ли Пэнмен келіспеушілік тудырды. Оқиғалардан кейін Чжао саяси қуғынға ұшырап, өмірінің соңына дейін үй қамауында болды. Үй қамауынан кейін ол саяси көзқарастарында радикалданды, Қытайдың либералды демократияға толық көшуін қолдады. 2005 жылдың қаңтарында Пекинде инсульттан қайтыс болды. Саяси құлдырауының салдарынан, оған жоғары лауазымды қытай шенеуніктеріне берілетін жерлеу рәсімі жасалмады. Оның құпия естеліктері 2009 жылы ағылшын және қытай тілдерінде жарияланды, бірақ оның өмірі туралы мәліметтер Қытайда цензураланып, жасырылып қалды.

Zhao Ziyang (link=no; pronounced , 17 October 1919 – 17 January 2005) was a Chinese politician. He was the third premier of the People's Republic of China from 1980 to 1987, vice chairman of the Chinese Communist Party (CCP) from 1981 to 1982, and CCP general secretary from 1987 to 1989. He was in charge of the political reforms in China from 1986, but lost power for his support of the 1989 Tian'anmen Square protests. Zhao joined the Chinese Communist Party (CCP) in February 1938. During the Second Sino Japanese War, he served as the chief officer of CCP Hua County Committee, Director of the Organization Department of the CCP Yubei prefecture Party Committee, Secretary of the CCP Hebei Shandong Henan Border Region Prefecture Party Committee and Political Commissar of the 4th Military Division of the Hebei Shandong Henan Military Region. During the Chinese Civil War of 1945–1949, Zhao served as the Deputy Political Commissar of Tongbai Military Region, Secretary of the CCP Nanyang Prefecture Party Committee and Political Commissar of Nanyang Military Division. After the establishment of the People's Republic of China, Zhao became Deputy Secretary of the South China Branch of the CCP Central Committee. He also served as Secretary of the Secretariat of the Guangdong Provincial Committee of the CCP, Second Secretary and First Secretary of the Guangdong Provincial Committee of the CCP. He was persecuted during the Cultural Revolution and spent time in political exile. After being rehabilitated, Zhao then was appointed Secretary of the CCP Inner Mongolia Autonomous Region Committee, First Secretary of the CCP Guangdong Provincial Committee, First Secretary of the CCP Sichuan Provincial Committee and First Political Commissar of the Chengdu Military Region, Vice Chairman of the National Committee of the Chinese People's Political Consultative Conference. As a senior government official, Zhao was critical of Maoist policies and instrumental in implementing free market reforms, first in Sichuan and subsequently nationwide. He emerged on the national scene due to support from Deng Xiaoping after the Cultural Revolution. An advocate of the privatization of state owned enterprises, the separation of the party and the state, and general market economy reforms, he sought measures to streamline China's bureaucracy and fight corruption and issues that challenged the party's legitimacy in the 1980s. Many of these views were shared by the then General Secretary Hu Yaobang. His economic reform policies and sympathies with student demonstrators during the Tiananmen Square protests of 1989 placed him at odds with some members of the party leadership, including Central Advisory Commission Chairman Chen Yun, CPPCC Chairman Li Xiannian, and Premier Li Peng. Zhao also began to lose favor with Deng Xiaoping, who was the Chairman of the Central Military Commission. In the aftermath of the events, Zhao was purged politically and effectively placed under house arrest for the rest of his life. After his house arrest, he became much more radical in his political beliefs, supporting China's full transition to liberal democracy. He died from a stroke in Beijing in January 2005. Because of his political fall from grace, he was not given the funeral rites generally accorded to senior Chinese officials. His secret memoirs were smuggled out and published in English and in Chinese in 2009, but the details of his life remain censored in China.

Ерте мансап

Жао Шыуэй (Zhao Xiuye) деп туған, бірақ Ухань қаласында орта мектепте оқыған кезде өзінің есімін "Зиян" деп өзгерткен. Ол Хэнань провинциясының Хуа округіндегі бай жер иесінің ұлы, кейіннен 1940 жылдардың басында жер реформасы қозғалысы кезінде ҚКП қызметкерлерімен өлтірілді. Жао 1932 жылы Коммунистік жастар лигасына қосылып, 1938 жылы партияның толық мүшесі болды. 1930 және 1940 жылдары белсенді партия мүшелері кейіннен Қытайдың жоғары басшылары болғаннан өзгеше, Жао 1934-1935 жылдардағы Ұзақ жорысқа қатысуға партияға тым кеш қосылды. Ол Екінші Қытай-жапон соғысы және одан кейінгі азаматтық соғыс кезінде Қытай Республикасының Ұлттық революциялық армиясына енген Халықтық азаттық армиясында қызмет етті, бірақ оның лауазымдары көбінесе әкімшілік болды. Жаоның мансабы 1950-ші жылдардың басында Гуандуңдағы партия басшысы ретінде көзге түрерге дейін ерекше көзге түспеді. Алайда, Джаспер Беккер Жаоның Ұлы секіру кезіндегі азаптау науқанының 1958 мен 1961 жылдар аралығында Гуандуңда аштықтан және жақсы тамақтанбаудан миллиондаған адамдың өліміне ішінара жауапты екенін жазды. Ол партия хатшысы болып тағайындалғанда 46 жаста болды, бұл мұндай беделді лауазымға тағайындалу үшін едәуір жас есептеледі.

Сычуаньдағы экономикалық реформалар

1975 жылы Чжао Сычуань провинциясының партия хатшысы болып тағайындалды. Экономикалық жағдай соншалықты қиын болғандықтан, Сычуань азаматтары азық-түлік алмасу үшін қыздарын сатқандары туралы хабарлар тарады. Сычуаньдағы қызмет кезеңінде Чжао нарыққа бағытталған бірқатар сәтті реформалар жүргізді, олар жеке пайдалану үшін жерді шаруаларға бөліп берді және шаруаларға өз өнімдерін еркін сатуға мүмкіндік жасады. Бұл реформалар үш жыл ішінде өнеркәсіптік өндірісті 81%-ға, ал ауыл шаруашылығы өнімін 25%-ға арттырды. Чжаоның реформалары 1980-ші жылдарда ауыл шаруашылығы және жеңіл өнеркәсіп өндірісінің қарқынды өсуіне әкелді, бірақ оның экономикалық реформалары инфляцияны тудырды деген сындарға ұшырады. Чжао Қытайдың экономикалық дамуын қолдау мақсатында Қытайдың Батыс елдермен қарым-қатынасын жақсартатын ашық сыртқы саясатты ұсынды. 1985 жылы «Wham!» тобының менеджері Саймон Нейпир Белл ұйымдастырған Қытайға сапары, Қытай мен Батыс арасындағы достық қарым-қатынасты нығайтудағы маңызды қадам ретінде қарастырылды. 1980-ші жылдары Чжао консерваторлар тарапынан марксизмді ревизиялаушы деп айыпталды, бірақ оның үкіметтің ашықтығын және саясатты қабылдау процесіне қарапайым азаматтарды тартуды қолдауы көптеген адамдардың құрметіне ие болды. Чжао гольф спортының жанкүйері болды және 1980-ші жылдары материкте бұл ойынды қайта танымал етуге үлкен үлес қосты. Чжао 1980-жылдардың басында экономикалық реформаларға баса назар бергенімен, оның жоғары лауазымдағы Ху Яобанг бірқатар саяси реформаларды ұсынды. 1980-жылдардың соңында Ху мен Чжао кең ауқымды саяси реформаларды жүзеге асыру үшін бірлесіп жұмыс істеді. Ху мен Чжаоның саяси реформаларына кандидаттарды Политбюроға тікелей сайлау, бірнеше кандидатпен сайлау, үкіметтің ашықтығын арттыру, саясат мәселелері бойынша халықпен кеңесу және лауазымды тұлғаларды өз қателіктері үшін жеке жауапкершілікке тарту ұсыныстары кірді. Ху жұмыстан босатылғаннан кейін Дэн Чжаоны Худың орнына ҚКП Бас хатшысы етіп тағайындады, бұл Чжаоға Дэннің «басты көшбасшысы» лауазымын иеленуге мүмкіндік берді. Чжаоның бос қалған премьер-министр лауазымын Чжаоның көптеген экономикалық және саяси реформаларына қарсы болған консерватор Ли Пэн иеленді. 1987 жылы өткен 13-ші партиялық съезде Чжао Қытайдың 100 жылға созылуы мүмкін «социализмнің бастапқы кезеңінде» екенін мәлімдеді. Осы тұжырымдамаға сәйкес Чжао Қытайдың өндірісті ынталандыру үшін әртүрлі экономикалық реформаларды сынап табуы керек деп сенді. Чжаоның пікірінше, партиядан бөлек мемлекеттік мемлекеттік қызметті дамыту бюрократиялық тиімділікті, кәсібилікті арттырады және мемлекеттік басқаруға партияның «артық араласуын» түзетуге көмектеседі. 13-ші съезд сондай-ақ саяси бюро мен Орталық Комитет хатшылығына әйелдердің сайланбағанымен де ерекшеленді; Чжаоның айтуынша, нәтижелер «партия басшылығының әйелдерге қатысты саясатын өзгерткенін білдірмейді». Эллен Джаддтың сөзіне қарағанда, әйелдер ұйымдарының мүшелері, соның ішінде Бүкіл Қытай әйелдер федерациясы, партияның төменгі лауазымдарында әйелдердің санының азаюын Чжаоның әйелдердің саяси қатысуына қарсы «ашық пікірлерімен» байланыстырды. Әртүрлі партиялық деңгейдегі басшы лауазымдарды иеленетін әйелдердің саны 1970-жылдардың екінші жартысынан бастап азайып келеді. 1984 жылы оның қолдауымен Пекин, Шанхай және Гуанчжоу бірлескен акциялар жүйесінің тәжірибелік қалалары болды; алайда, кейбір компаниялар өз қызметкерлеріне ғана акциялар шығарды. 1985 жылдың қарашасында Шанхайда алғашқы акциялар шығаратын кәсіпорын құрылды және инвесторларды тартты, 50 юань номиналды бағамен 10000 акция шығарылды. 1986 жылдың 2 тамызында Чжао жалпы акционерлік жүйені келесі жылы бүкіл елде енгізуді талап ететін қаржылық мәжіліс өткізді. Чжао бағаны либерализациялау тәсілінде және Қытай шок терапиясына ұқсас кенеттен тәсілді немесе біртіндеп модельді қабылдауы керек деген мәселеде маңызды рөл атқарды. «Баға реформасының шогын енгізудің болжауға болмайтын тәуекелдері туралы әртүрлі, беделді ескертулерге және оның пайдасына қатысты белгісіздікке тап болған» ол соңында шок баға реформасын қабылдамады. Чжао экономикалық реформаның негізгі мақсаты кәсіпорындарды сергіту екенін мойындады. 1986 жылдың жаз айының соңында «ортақталған кешенді реформалар пакеті» деген атаумен басталған іс болат бағасын түзетумен (бірақ оның бағасы маңызды және символикалық салмақты болды) және салықтық және қаржылық реформаның ішінара өзгеруімен шектелді. Чжаоның 1987 және 1988 жылдардың басындағы реформа бағдарламасы кәсіпорындарды келісім шартына беруді және жағалауды дамыту стратегиясын біріктіруге бағытталды. Алайда, Чжаоның 1988 жылдың мамырында баға реформасын үдету туралы ұсынысы инфляцияның өршуіне байланысты кең тараған шағымдарға әкелді, бұл реформаның қарсыластарына экономикалық бақылауды күшейтуге және Батыс ықпалына қатаң тыйым салуға шақыруға мүмкіндік берді. Бұл саяси пікірталасқа алып келді, ол 1988 жылдың қысынан 1989 жылға дейін күшейді. Бұл 1989 жылғы студенттердің, зиялылардың және наразы азаматтардың кең ауқымды наразылығына жағдай жасады. Тяньаньмэндегі наразылықтар бастапқыда Ху қазасына байланысты спонтанды түрде көрінді, бірақ олар саяси реформаны қолдау және партияның жемқорлығына соңғы нүкте қою талаптарымен жалғасты. Алайда, наразылықтың бір бөлігі Чжаоға да бағытталды. Партияның консервативтілері наразылықтардың себебі Чжаоның реформалардың жылдам қарқыны екеніне көз жеткізді, бұл олардың пікірінше, студенттер арасында жаңсақ және көңілсіздік сезімін тудырды. Наразылар Шығыс Еуропадағы басқа коммунистік үкіметтердің күрт құлауынан да ынталандырылған болуы мүмкін. Оның ішінде Шанхай мен Гуанчжоу қалалары да бар. Дэн соңында әскери жағдай жариялауға шешім қабылдады. «Тяньаньмэн қағаздарына» сәйкес, тұрақты комитет дауысы 2–2 тең болып бөлінді, бір дауыс тартылып алынды, және зейнеткерлердің пікірін білу үшін бұрынғы ҚКП ветерандары шақырылды. Алайда, Чжаоның сөзіне қарағанда, дауыс болған жоқ және әскери жағдай жариялау партия ережелеріне сәйкес емес еді.

Zhao was appointed Party Secretary of Sichuan in 1975, The economic situation was so dire that citizens in Sichuan were reportedly selling their daughters for food. During his tenure in Sichuan, Zhao introduced a series of successful market oriented reforms, which distributed farmland to families for private use, and allowed peasants to freely sell their crops on the marketplace. The reforms led to an increase in industrial production by 81% and agricultural output by 25% within three years. Zhao's reforms led to a rapid increases in both agricultural and light industrial production throughout the 1980s, but his economic reforms were criticized for causing inflation. Zhao promoted an open foreign policy, improving China's relations with Western nations in order to support China's economic development. Wham! 's 1985 visit, engineered by the band's manager Simon Napier Bell, was a highly publicized cultural exchange and seen as a major step in increasing friendly bilateral relations between China and the West. In the 1980s, Zhao was branded by conservatives as a revisionist of Marxism, but his advocacy of government transparency and a national dialogue that included ordinary citizens in the policymaking process made him popular with many. Zhao was a fan of golf, and is credited with popularizing the game's reintroduction to the mainland in the 1980s. While Zhao focused on economic reforms during the early 1980s, his superior, Hu Yaobang, promoted a number of political reforms. In the late 1980s Hu and Zhao collaborated to promote a series of large scale political reforms with vaguely defined goals. The political reforms of Hu and Zhao included proposals to have candidates directly elected to the Politburo, more elections with more than one candidate, more government transparency, more consultation with the public on policy, and increased personal responsibility directed to officials for their mistakes. After Hu's dismissal, Deng promoted Zhao to replace Hu as CCP general secretary, putting Zhao in the position to succeed Deng as "paramount leader". Zhao's vacated premiership was in turn filled by Li Peng, a conservative who opposed many of Zhao's economic and political reforms. At the 13th National Party Congress in 1987, Zhao declared that China was in "a primary stage of socialism" that could last 100 years. Under this premise, Zhao believed that China needed to experiment with a variety of economic reforms in order to stimulate production. In Zhao's view, developing a state civil service separate from the Party would enhance bureaucratic efficiency, professionalism, and correct what he deemed as Party "overinterference" in state administration. The 13th Congress was also notable because no women were elected to the Politburo and Central Committee secretariat; according to Zhao, the results "[did not] mean [the party leadership had] adjusted [their] policies on women." According to Ellen Judd, members of women's organizations, including the All China Women's Federation, attributed the reduced number of women in lower party positions to "open comments" by Zhao against female political participation. The number of women occupying leadership positions at various party levels had been declining since the latter half the 1970s. In 1984, with his support, Beijing, Shanghai and Guangzhou became experimental cities of a joint stock system; however, some companies only issued stock to their workers. In November 1985, the first share issuing enterprise was established in Shanghai and publicly issued 10,000 shares of 50 RMB par value stock, which attracted investors. Zhao hosted a financial meeting on 2 August 1986, calling for the joint stock system to be implemented nationwide in the following year. Zhao played a major role in the approach to price liberalization and the question of whether China should adopt a sudden price liberalization approach akin to shock therapy or a more gradual model. "Confronted with the diverse, authoritative warnings about the unforeseeable risks of imposing the shock of price reform and the uncertainty about its benefits" he ultimately rejected shock price reform. Zhao had accepted the argument that the basic concern in economic reform was energizing enterprises. By late summer of 1986, what started under the rubric of "coordinated comprehensive package reform" had been diluted to an adjustment in the price of steel (although its price was both important and carried symbolic weight) as well as partial tax and financial reform. Zhao's reform program in 1987 and early 1988 focused on combining enterprise contracting and a coastal development strategy. However, Zhao's proposal in May 1988 to accelerate price reform led to widespread complaints about rampant inflation, giving opponents of rapid reform the opportunity to call for greater centralization of economic controls and stricter prohibitions against Western influence. This precipitated a political debate, which grew more heated through the winter of 1988 to 1989. provided the backdrop for the large scale protest of 1989 by students, intellectuals, and other parts of a disaffected urban population. The Tiananmen protests initially began as a spontaneous public mourning for Hu, but evolved into nationwide protests supporting political reform and demanding an end to Party corruption. Ironically, some of the original invective was also directed against Zhao. Party hard liners increasingly came to the conclusion that the demonstrations were due to Zhao's rapid pace of reform, which they believed caused a sense of confusion and frustration among college students. The protesters may have also been encouraged by the imminent collapse of other Communist governments in Eastern Europe. notably including Shanghai and Guangzhou. Deng eventually decided on declaring martial law. According to the Tiananmen Papers, the standing committee vote was split 2–2 with one abstention, and retired CCP veterans were called in to determine the vote. According to Zhao however, there was no vote, and the decision to declare martial law was illegal according to the Party's rules. Below is a translated version:

text=Students, we came too late. We are sorry. You talk about us, criticize us, it is all necessary. The reason that I came here is not to ask for your forgiveness. What I want to say is that you are all getting weak, it has been seven days since you went on a hunger strike, you can't continue like this. As time goes on, your body will be damaged beyond repair, it could be very life threatening. Now the most important thing is to end this strike. I know, your hunger strike is to hope that the Party and the government will give you a satisfying answer. I feel that our communication is open. Some of these problems can only be solved through certain procedures. For example, you have mentioned the nature of the incident, the question of responsibility; I feel that those problems can be resolved eventually, we can reach a mutual agreement in the end. However, you should also know that the situation is very complicated, it is going to be a long process. You can't continue the hunger strike longer than seven days, and still insist on receiving a satisfying answer before ending the hunger strike. You are still young, we are old, you must live healthy, and see the day when China accomplishes the Four Modernizations. Unlike you, we are already old, and do not matter. It is not easy for this nation and your parents to support your college studies. Now you are all about 20, and about to sacrifice your lives so easily. Students, can't you think rationally? Now the situation is very serious, you all know, the Party and the nation is very anxious, and our society is very worried. Besides, Beijing is the capital, the situation is getting worse and worse everywhere, this cannot continue. Students, you all have good will, and are for the good of our nation, but if this situation continues, loses control, it will have serious consequences elsewhere. In conclusion, I have only one wish. If you stop this hunger strike, the government won't close the door for dialogue, never! The questions that you have raised, we can continue to discuss. Although it is a little slow, we are reaching some agreement on some problems. Today I just want to see the students, and express our feelings. I hope students could think about these issues calmly. This situation cannot be sorted out clearly under illogical circumstances. You all have that strength, you are young, after all. We were also young once, we protested, laid our bodies on the rail tracks; we never thought about what will happen in the future back then. Finally, I beg the students, once again, to think about the future calmly. There are many things that can be solved. I hope that you will all end the hunger strike soon, thank you.|author=Zhao Ziyang

After a bow, people began to applaud and some students burst into tears. That was Zhao's last public appearance, for Zhao had been ousted by party elders just before coming to the square. The phrase "We are already old, and do not matter" (我们已经老了，无所谓) and Zhao's speech, have since become a well known part of the protests. What motivated Zhao's visit remains, even today, a topic of debate. According to Wu Guoguang, Zhao's former speechwriter, some say he went into the square hoping a conciliatory gesture would gain him leverage against hard liners like Premier Li Peng. Others believe he supported the protesters and misjudged the risk of breaking with the leadership.

Салдары

Наразылық білдірушілер тарап кетпеді. 19 мамырда Чжао Тяньаньмэнь алаңына келгеннен кейін бір күн өткен соң, премьер Ли Пэн 4 маусымда жүздеген, мыңдаған наразылардың қаза табуына әкеп соқтыратын әскери жағдайды жариялады. Сол күні Дэн Цзян Цзэминьмен кездесу өткізді, онда ол Чжао Цзэминьді Бас хатшы лауазымынан алып тастап, оның орнына Цзян Цзэминьді тағайындады. Шамамен екі аптадан кейін, 19-21 маусымда, 13-ші Орталық Комитетінің төртінші пленумы туралы шешім қабылдау үшін Политбюроның кеңейтілген отырысы өтті. Кездесуге партияның ең ықпалды ақсақалдары қатысты және 4 маусымдағы оқиғаларға үкіметтің жауабын қалыптастыруға бағытталған. Қатысушылар Денге деген адалдығын екі құжатты қолдау арқылы көрсетуге шақырылды: Деннің 9 маусымдағы әскери күш қолдануды ақтаған сөзі және Ли Пэннің Чжаоның дағдарысты қалай басқарғанын сынаған баяндамасы. Сондай-ақ, 20 маусымда Чжаоға өз қорғанысын айту үшін үйінен шығуға рұқсат берілді. Чжао өз жұмысында "кемшіліктер, қателіктер мен жаңылыстарды" мойындады, бірақ өзінің экономикалық жұмысын қорғады және "көтерілісті қолдады" және "партияны бөліп тастады" деген айыптауды қабылдамады. Ол сондай-ақ саяси реформаларды басымдыққа айналдыруды талап етті. Пекин мэрі Чэнь Ситун "Менің ойымша, жолдас Цзыян ақталуға тырысып жатыр" деп Чжао Цзыянды сынады. Чжаоның реформаларына қарсы болған партияның консерваторлары оны сынауға мүмкіндік алды, аға Ван Чжэнь Чжаоның идеологиялық тұрақтылығының жетіспейтінін және Қытайды Батысқа жақындатқанын айтты. Чжао саяси одақтастарынан қолдау алмады, олар басшылықтан кешірім сұрауға ұмтылды. Ол кезде Политбюроның тұрақты комитетінің мүшесі болған Ху Цили, әскери жағдайға қарсылық білдіруде Чжаоның жағында болғанын мойындады, бірақ Дэннің 9 маусымдағы сөзі оған "Партия мен мемлекеттің болашағы мен тағдырына қатысты дұрыс және бұрыс мәселелерде ойлауымның анық еместігін" түсіндірді. Бұл кездесудің толық мәліметтері 2019 жылға дейін жарияланбады, ол кезде кездесудің транскрипциялары Гонконгтағы New Century Press басылымымен жарияланды, олар партияның лауазымды тұлғасынан көшірме алды. Чжао кейіннен үй қамауына алынды, бірақ оған партия мүшелігін сақтауға рұқсат берілді. Ақырында, оның есімін бұқаралық ақпарат құралдарында атауға қатаң шектеу қойылды, ол суреттерден және оқулықтардан өшірілді. Чжаоның қарсыласы Ли Пэн кейін Чжаоны саяси пайда үшін Тяньаньмэнь наразылығын қоздыруда деп айыптады. Лидің айтуынша, "Чжао Пекинге (Пхеньяннан) келгеннен кейін бірден Бао Тунмен байланысқа түсті. Бао Чжаоның басқа да жақтастарын жинап, жағдайды талқылады. Олар Чжаоның саяси болашағы қауіпке ұшыраған деп қорқып отырды: Чжао экономиканы басқаруда жетістікке жетпеді, саяси жағынан көзге түспеді, өзінің билік базасы жоқ, ал оның ұлы заңсыз бизнеспен айналысады деп күдіктелді. Осылайша, Чжао студенттік қозғалыстың "құрбандығына" айналуы мүмкін еді. Бұл кеңесшілер Чжаоға Дэн Сяопиннен алыстап, өзін құтқару үшін халықтың жүрегін жеңуге тырысуды ұсынды; басқа жолы болмады". Чжаоға ешқандай қылмыс тағылмағандықтан, Пекин үкіметімен қамтамасыз етілген Хутоң резиденциясы бір кездері Цин әулетінің император жесірі Цисидің шаштаразына тиесілі болған. Алдыңғы аула кеңсе мен ұйықтайтын бөлмеден тұрады, оны күзетшілер бақылап отырды. Чжаоның жұмыс бөлмесі екінші аулада, ал ең ішкі аулада тұратын бөлмелер орналасқан, онда Чжао әйелі мен қызының отбасымен бірге тұратын. Чжао қатаң қадағалауда болды және үйіне велосипедтің кілтімен бұғаулап қойды. Гонконгта орналасқан 開放雜誌 [zh] басылымының мәліметінше, Дэн Чжаоны "партияны бөліп тастаушы" немесе "көтерілісті қолдаушы" деп санамады, Чжаоға оның жұмысының 70% жақсы, 30% нашар болғанын айтты, бұл Дэннің 1976 жылы Мао кезіндегі жағдайына ұқсас еді. Чжао 17 қаңтарда Пекиндегі ауруханада сағат 07:01-де 85 жасында қайтыс болды. Ол екінші әйелі Лян Боци және бес баласынан (бір қызы және төрт ұлы) қалды. Чжаоның қайтысы туралы жаңалықты басқару үшін Қытай үкіметі "Төтенше жағдайларға жауап беру жетекші кіші тобын" құрды, ол "өте сезімтал кезең" деп жариялады және Халық қарулы полициясын ерекше дабылдауға қойды. Астанадағы кез келген жаппай демонстрациялардың алдын алу үшін Төтенше жағдайлар тобы Теміржол министрлігіне Пекинге бағытталған жолаушыларды тексеруді тапсырды. Чжаоны еске алудың алдын алу үшін Қытай билігі Тяньаньмэнь алаңында және Чжаоның үйінің қасында қауіпсіздікті күшейтті. Пекиндегі университеттерде де қауіпсіздік күшейтілді, факультет мүшелері студенттерді бақылауға алып, демонстрациялардың алдын алуға шақырылды. Сол кезде The New York Times газетімен сұхбаттасқан көптеген университет студенттері Чжао туралы өте аз білді, бұл үкіметтің цензурасына және саяси сөз бостандығына қойылған шектеулермен байланысты болды. Қытайдың интернет-форумдарында, соның ішінде Strong Nation Forum және SINA.com, Xinhua және People's Daily хостингімен ұйымдастырылған форумдарда...

The protesters did not disperse. A day after Zhao's 19 May visit to Tiananmen Square, Premier Li Peng publicly declared martial law, leading to the deaths of hundreds to thousands of protesters on 4 June. At the same day, Deng held another meeting with senior leaders, where he decided to remove Zhao as General Secretary, replacing him with Jiang Zemin. Around two weeks later, from 19 to 21 June, an enlarged meeting of the Politburo was held to make decisions on the upcoming Fourth Plenum of the 13th Central Committee. The meeting included the Party's most influential elders, and aimed to shape the government's response to the events of 4 June, by consolidating support for the armed crackdown and removing Zhao from office. Participants were invited to display their loyalty to Deng by endorsing two documents: Deng's 9 June speech which justified the use of military force, and a report issued by Li Peng criticizing Zhao's handling of the crisis. Zhao was also allowed to leave his home on 20 June to speak in his own defense. Zhao acknowledged "shortcomings, errors, and mistakes" in his work, but defended his economic work, and refused to accept that he "supported the unrest" and "split the party". He also called for political reforms to remain a priority. Beijing Mayor Chen Xitong attacked Zhao by saying "I feel that Comrade Ziyang is making excuses". Party hardliners that had opposed Zhao's reforms took the opportunity to criticize him, with elder Wang Zhen stating that Zhao lacked ideological toughness and was bringing China closer to the West. Zhao likewise received no support from his political allies, who wanted forgiveness from the leadership. Hu Qili, who was then a member of the Politburo Standing Committee, acknowledged he had sided with Zhao in opposing martial law, but said that Deng's 9 June speech made him realize his "thinking was not clear in the face of great issues of right and wrong affecting the Party's and the state's future and fate". The full details of this meeting were not made public until 2019, when transcripts from the meeting were published by New Century Press in Hong Kong, who had obtained copies from a party official. Zhao was subsequently placed under house arrest, but was allowed to maintain his party membership. In the end, mentioning his name in the media was severely restricted, and he was airbrushed from photographs and deleted from textbooks. Zhao's rival, Li Peng, later accused Zhao of fomenting the Tiananmen Protests exclusively for political gain. According to Li, "Zhao liaised with Bao Tong immediately after his arrival in Beijing (from Pyongyang). Bao gathered some other of Zhao's supporters to hash out the situation. They feared that Zhao's political future was at stake: Zhao did not succeed in [managing] the economy, was not stellar politically, does not have a power base of his own, and his son was suspected of illegal business dealings. As such, it was likely that Zhao would become the 'scapegoat' of the student movement. These advisors suggested to Zhao that he maintain distance with Deng Xiaoping [and] attempt to win the people's hearts in order to save himself; there were no other options." Because Zhao was never formally charged with any wrongdoing, Supplied by the Beijing government, the Hutong residence had once belonged to a hairdresser of the Qing Dynasty Empress Dowager Cixi, The home was a traditional siheyuan, with three courtyards. The front courtyard consisted of an office and sleeping room, and was occupied with guards. Zhao's study was in the second courtyard, while the innermost courtyard housed the living quarters, where Zhao lived with his wife and his daughter's family. Zhao remained under tight supervision, and was reportedly locked in his home with a bicycle lock. According to Hong Kong based 開放雜誌 [zh], Deng considered Zhao neither a "party splittist" nor a "supporter of the upheaval", telling Zhao that his record was 70% good and 30% bad, similar to Deng's own situation under Mao in 1976. Zhao died on 17 January in a Beijing hospital at 07:01, at the age of 85. He was survived by his second wife, Liang Boqi, and five children (a daughter and four sons). In order to manage the news of Zhao's death, the Chinese government created an "Emergency Response Leadership Small Group", which declared "a period of extreme sensitivity", and placed the People's Armed Police on special alert. In order to prevent any mass demonstrations in the capital, the Emergency Group directed the Ministry of Railways to screen travellers headed to Beijing. In order to prevent any public commemoration of Zhao, Chinese authorities increased security in Tiananmen Square and at Zhao's house. Security was also increased at universities in Beijing, with faculty members being told to monitor their students to prevent demonstrations. At the time, most university students that were interviewed by The New York Times knew very little about Zhao, which was linked to government censorship and restrictions on political speech. Chinese Internet forums, including the Strong Nation Forum and forums hosted by SINA. com, Xinhua, and the People's Daily,

Гонконгта 10 000–15 000 адам Қытайдың патриоттық демократиялық қозғалысын қолдаушылар одағы ұйымдастырған Чжао есімін еске алуға арналған шам жағу рәсіміне қатысты.

Халықаралық жауап

Осыған ұқсас еске алу шаралары әлемнің түкпір-түкпірінде өтті, әсіресе Нью-Йорк қаласында және Вашингтон қаласында, онда АҚШ үкіметінің өкілдері мен эмиграциядағы саяси қарсыластар қатысты. Нью-Йорк қаласында Жаоның есіне арналған қоғамдық еске алу шарасын «Қытайдағы адам құқықтары» атты Нью-Йорк негізді үкіметтік емес ұйым ұйымдастырды. Шара 2005 жылғы 20 қаңтарда Куинс округінің Флашинг ауданындағы «Шератон» қонақ үйінің жертөлесінде өтті.

Жерлеу және жерлеу

2005 жылдың 29 қаңтарында үкімет оның аза тұту рәсімін Бабаошан революциялық зиратында өткізді, бұл жер революциялық батырлар мен жоғары мемлекеттік лауазымды тұлғаларға арналған. Шамамен 2000 адам қатысқан аза тұту рәсіміне қатысушылар бұрыннан мақұлданған болатын. Чжаоның хатшысы Бао Тонг және Тяньаньмэн аналарының жетекшісі Динг Цзилин сияқты бірнеше диссиденттер үй қамауында ұсталғандықтан қатыса алмады. Синьхуа агенттігі хабарлағандай, жерлеу рәсіміне қатысқан ең жоғары лауазымды тұлға – партиялық тізімде төртінші орында тұрған Цзя Цинлин болды, сондай-ақ Хэ Гуоцян, Ван Ган және Хуа Цзяньмин де қатысты. 2019 жылдың қазан айында Чжаоның мәйіті Пекиннің солтүстігіндегі Тяньшуань зиратында жерленді. Үш айдан кейін, Чжаоның қайтыс болғанына 15 жыл толуына орай, оның ұлы Жао Эрджун зираттағы қауіпсіздік шаралары күшейтілгенін, соның ішінде бет-әлпетті тану камералары, жеке куәліктерді тексеру және Жаоның қабірін күзеткен күзетшілердің қосылғанын хабарлады. Қабірге жолдың кедергісін келтіретіндей ағаш отырғызылды.

Оңалту үшін күш салу

Жаоның қайтысынан кейін ҚХР-да және шетелде Жаоның тарихтағы рөлін қайта қарастыруға шақыратын көптеген үндеулер болды. Қытайдың материктік бөлігінде бұл үндеулерді көбінесе Жаоның бұрынғы хатшысы Бао Тонг бастады. Қытайдың шеңберінде Тайвань және Жапония үкіметтері ҚХР-ны Жао қолдаған үлкен саяси еркіндіктерді беруге шақырып, Жаоның қайтысына байланысты мәлімдеме жасады. Ақ үй Жаоны жоғары бағалап, "ол қиын кезеңде өзінің қағидаларында тұрғаны үшін үлкен жеке құрбандықтарға барған адам еді" деді. Оның жақтастары Жаоның тұтқындалуынан кейін оның ресми ақталуын қамтамасыз етуге әрекет еткенімен, партия Қытайдағы көптеген ашық деректерден оның атын жоюда сәтті болды. Бұл күш-жігерлер Қытайдың Baidu Baike онлайн энциклопедиясына дейін жетті, онда Жао туралы жазба болған жоқ. Бұл 2012 жылдың ақпанына дейін жалғасты, содан кейін себептері белгісіз болғандықтан бет ашылды. World Journal мәліметінше, бір күн ішінде 2 миллионнан астам адам бетке кірген, бірақ кейін ол қайтадан жабылды. Дегенмен, 2019 жылдың желтоқсанына қарай Қытай материгіндегі үкімет цензурасына ұшырайтын екі ірі көпшілықпен құрастырылған энциклопедияда Жаоның өмірі туралы мақалалар бар, бірақ оның партиядан шығарылуы және одан кейінгі үй қамауына қатысты мәліметтер жоқ. 1989 жылдан бері Жаоның мұрасын мадақтаған және үкіметтің бекітуін алмаған сирек жариялымдардың бірі – 2010 жылдың шілде айында Жаоға қолдау білдірген мақала жариялаған "Яньхуан Чунцю" журналы болды. Мақаланың авторы Жаоның бұрынғы көмекшісі Ян Рудай.

Мемуарлары

2009 жылдың 14 мамырында Жаоның естеліктерінің басылымы, ағылшын тілінде "Мемлекеттің тұтқыны: Премьер-министр Жао Цзиянның құпия күнделігі" деген атпен көпшілікке ұсынылды. 306 беттік кітап төрт жыл бойы Жао үй қамауында болған кезде жасырын жазған таспалар негізінде құрастырылды. Соңғы тарауда Жао батыстық парламенттік демократия жүйесін жоғары бағалап, Қытайдың жемқорлық және байлар мен кедейлер арасындағы өзгешелік мәселелерін шешудің жалғыз жолы осы екенін айтады. Жаоның жарияланған өмірбаяндық кітабы шамамен отыз кассетаға негізделген, оларды Жао 1999 және 2000 жылдар аралығында жасырын жазған. Жаоның досы және бұрынғы әріптесі Ду Даочжэннің сөзіне сәйкес, Жао достарының өтінішімен ғана осы таспаларды жазуға көндірілген. Оның өмірбаянындағы материалдар көбінесе 2001 жылы жарияланған Қытай үкіметінің ресми емес құжаттар жинағы – "Тяньаньмэнь құжаттарынан" алынған ақпаратқа сәйкес келеді. Сондай-ақ кітапта Жао мен оның досы Зонг Фэнмин арасындағы әңгімелер тіркелген "Тұтқындық әңгімелері" кітабынан алынған материалдар да бар, ол тек қытай тілінде жарық көрген.