Кіріспе
Қытай Халық Республикасының бірінші премьер-министрі Чжоу Энлай (; 5 наурыз 1898 – 8 қаңтар 1976) – қытай мемлекет қайраткері, дипломат және революционер, 1954 жылдың қыркүйегінен бастап 1976 жылдың қаңтарында қайтыс болғанға дейін Қытай Халық Республикасының бірінші премьер-министрі қызметін атқарды. Чжоу Мао Цзэдун басшылығымен қызмет етіп, Коммунистік партияның билікке көтерілуіне көмектесті, кейіннен оның билігін нығайтуға, сыртқы саясатын қалыптастыруға және қытай экономикасын дамытуға атсалысты. Дипломат ретінде Чжоу 1949 жылдан 1958 жылға дейін Қытайдың сыртқы істер министрі болды. Корея соғысынан кейін Батыспен бейбіт өмір сүруді жақтаған ол 1954 жылғы Женева конференциясына және 1955 жылғы Бандунг конференциясына қатысты, сондай-ақ 1972 жылы Ричард Никсонның Қытайға сапарын ұйымдастыруға көмектесті. Ол АҚШ, Тайвань, Кеңес Одағы (1960 жылдан кейін), Үндістан, Корея және Вьетнаммен дауларды реттеуге қатысты саясатты жасауға көмектесті. Чжоу Мәдени революция кезінде басқа жоғары лауазымды шенеуніктердің тазалауларынан аман қалды. Мао өзінің соңғы жылдары саяси күрес пен идеологиялық жұмыстарға ден қойғанда, Чжоу Мәдени революция кезінде мемлекеттік істердің негізгі қозғаушы күштерінің бірі болды. Оның Қызыл гвардияның салдарынан туындаған зиянды азайтуға жасаған әрекеттері мен олардан басқаларды қорғауға бағытталған тырыстары Мәдени революцияның кейінгі кезеңдерінде оны өте танымал етті. 1971 жылы Маоның денсаулығы нашарлай бастады, Линь Бяо жағдайы нашарлап, кейін ұшақ апатынан қайтыс болды. Осы оқиғалардың нәтижесінде Чжоу 1973 жылы 10-шы Орталық комитетте Коммунистік партияның бірінші вице-төрағасы болып сайланды, осылайша Маоның мұрагері (Лю Шаоци және Линь Бяодан кейін осы лауазымға тағайындалған үшінші адам) атанды, бірақ Қытайдың басшылығы үшін Төрттік топпен ішкі күреске түсті. Оның соңғы үлкен қоғамдық сөз сөйлегені 1975 жылдың 13 қаңтарында 4-ші Ұлттық халық конгресінің бірінші отырысында болды, онда ол үкіметтің жұмысы туралы есеп берді. Содан кейін ол медициналық емделу үшін көпшілік назарынан тыс қалды және бір жылдан кейін қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Пекинде болған қайғы-қасіреттің үлкен толқыны "Төрттік топқа" деген ашуға айналып, 1976 жылғы Тяньаньмэн оқиғасына әкелді. Чжоудан кейін бірінші вице-төраға және тағайындалған мұрагер ретінде Хуа Гуофенг тағайындалса да, Чжоудың одақтасы Дэн Сяопин "Төрттік топты" саяси жағынан жеңіп, 1978 жылға қарай Хуаның орнын басты, елдің басты басшысы атанды.
Zhou Enlai (; 5 March 1898 – 8 January 1976) was a Chinese statesman, diplomat, and revolutionary who served as the first Premier of the People's Republic of China from September 1954 until his death in January 1976. Zhou served under Chairman Mao Zedong and aided the Communist Party in rising to power, later helping consolidate its control, form its foreign policy, and develop the Chinese economy. As a diplomat, Zhou served as the Chinese foreign minister from 1949 to 1958. Advocating peaceful coexistence with the West after the Korean War, he participated in the 1954 Geneva Conference and the 1955 Bandung Conference and helped orchestrate Richard Nixon's 1972 visit to China. He helped devise policies regarding disputes with the United States, Taiwan, the Soviet Union (after 1960), India, Korea, and Vietnam. Zhou survived the purges of other top officials during the Cultural Revolution. While Mao dedicated most of his later years to political struggle and ideological work, Zhou was one of the main driving forces behind the affairs of state during much of the Cultural Revolution. His attempts at mitigating the Red Guards' damage and his efforts to protect others from their wrath made him immensely popular in the Cultural Revolution's later stages. Mao's health began to decline in 1971, and Lin Biao fell into disgrace and later died in a plane crash. Amid these events, Zhou was elected to the vacant position of First Vice Chairman of the Communist Party by the 10th Central Committee in 1973 and thereby designated as Mao's successor (the third person to be so designated after Liu Shaoqi and Lin Biao), but still struggled internally against the Gang of Four over leadership of China. His last major public appearance was at the first meeting of the 4th National People's Congress on 13 January 1975, where he presented the government work report. He then fell out of the public eye for medical treatment and died one year later. The massive public outpouring of grief which his death provoked in Beijing turned to anger at the Gang of Four, leading to the 1976 Tiananmen Incident. Although Zhou was succeeded by Hua Guofeng as First Vice Chairman and designated successor, Zhou's ally Deng Xiaoping was able to outmaneuver the Gang of Four politically and took Hua's place as paramount leader by 1978.
Жастық шақ
Чжоу Энлай 1898 жылдың 5 наурызында Цзянсу провинциясының Хуайань қаласында Чжоу әулетінің алғашқы ұлы ретінде дүниеге келді. Чжоу әулеті шыққан жері – Чжэцзян провинциясының Шаосин қаласы. Көптеген әулеттердің арасында, Цин әулетінің соңғы жылдарында Шаосин Чжоулар сияқты, ұрпақтан-ұрпаққа мемлекеттік "хатшылар" (師爷, shiye) қызметін атқаратын отбасылардың отаны ретінде танымал болды. Мемлекеттік қызметте жоғарылау үшін осы отбасылардың еркектерін жиі ауыстырып отыру қажет болды, және Чжоу Энлай әулетінің Хуайаньға көшуі де осы кезеңге келді. Бірақ көшкеннен кейін де отбасы Шаосинды өздерінің ата-бабаларының мекені деп есептеді. Чжоудың атасы Чжоу Паньлун және оның әйелі Чжоу Цзюньян Хуайаньға көшкен отбасының алғашқы мүшелері болды. Паньлун провинциялық емтиханды тапсырған екен, ал Чжоу Энлай кейіннен Паньлун Хуайань округін басқарған судья қызметін атқарғанын айтты. Чжоудың әкесі Чжоу Иньэн Паньлунның төрт ұлының екіншісі болды. Чжоудың анасы Ван Цзянсу провинциясының белгілі лауазымды адамының қызы еді. Мәдени революция кезінде колледжге түсуден бастап мемлекеттік қызметке дейін, "қызыл" (кедей) отбасылық тегі маңызды болған кезде, Чжоу анасының анасына, шаруаның қызы деп мәлімдеген әйеліне қайта оралуға мәжбүр болды, осылайша "қызыл" тегі бар туысын табуға тырысты. Көптеген отбасылар сияқты, Чжоудың ғалымдар мен лауазымды тұлғалардың үлкен отбасының экономикалық жағдайы 19 ғасырдың соңында Қытайды қампқан үлкен экономикалық дағдарыс салдарынан күрт төмендеді. Чжоу Иньэн адалдығымен, мейірімділігімен, зиялылығымен және басқаларға деген қамқорлығымен танымал болды, бірақ сонымен қатар "әлсіз" және "дисциплина мен нық қадамға ие емес" деп есептелді. Ол жеке өмірінде сәттілікке жете алмады, Қытайдың әртүрлі қалаларында – Пекин, Шаньдун, Аньхой, Шэньян, Ішкі Моңғолия және Сычуаньда түрлі жұмыстар істеп, көшіп-қонып жүрді. Чжоу Энлай кейіннен әкесінің үнемі үйден алыс болғанын және отбасын асырауға шамасы келмейтінін есіне алды. Чжоу Энлай туылғаннан кейін көп ұзамай, туберкулезбен ауырған әкесінің кіші ағасы Чжоу Иган оны асырап алды. Отбасы Иган мұрагерсіз қалудан қорқып, осылай шешім қабылдады. Гао (23) осы асырап алу себебін осылай түсіндіреді. Ли (11) бұл шешімнің себебі, ұлдың тууы әкесінің ауруын емдейді деген сенімге байланысты болғанын айтады. Чжоу Иган асырап алғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал Чжоу Энлайды Чэнь тегінен болатын жесір әйел тәрбиеледі. Чэнь ханым да білімді отбасынан шыққан және дәстүрлі әдеби білім алған еді. Чжоудың өзінің айтуынша, ол асырап алған анасына өте жақын болған және одан қытай әдебиеті мен операсына деген қызығушылығын алған. Чэнь ханым Чжоуға ерте жасында оқу-жазуға үйретті, және Чжоу кейіннен алты жасында атақты халық романы "Батысқа саяхатты" оқығанын айтты. Сегіз жасқа келгенде ол басқа дәстүрлі қытай романдарын оқи бастады, олардың ішінде "Су маржасы", "Үш патшалықтың романсы" және "Қызыл палатаның арманы" кіретін еді. 1910 жылы Чжоудың әкесінің үлкен ағасы Иген Чжоуды күтуге ұсыныс жасады. Хуайаньдағы отбасы келісім берді, және Чжоу Маньчжуриядағы Фэнцзянь (қазіргі Шэньян) қаласына әкесінің қасына жіберілді, онда Чжоу Иген мемлекеттік кеңседе жұмыс істеді. Чжоудың әкесі де сол кезде Маньчжурияда болған болуы мүмкін, және Чжоу біраз уақыт онымен бірге тұрған болуы мүмкін. Кейін Чжоудың әкесімен байланысы азайды. Ол 1941 жылы қайтыс болды. Чжоудың әкесімен қарым-қатынасы туралы толық ақпарат алу үшін Лидің 19-21 беттерін қараңыз.
Білім
Фэнтианда Чжоу қазіргі заманғы стильдегі Донггуан модельдік академиясына оқуға түсті. Оның бұрынғы білімі тек үйде оқығаннан ғана тұрды. Ағылшын тілі және ғылым сияқты жаңа пәндермен қатар, Чжоу Лиан Цичао, Кан Ювей, Чэнь Тяньхуа, Цзоу Ронг және Чжан Бинлин сияқты реформаторлар мен радикалдардың еңбектерімен де танысты. Он төрт жасында Чжоу білім алу мақсатының «болашақта елдің ауыр жауапкершілігін көтеретін ұлы адам болу» екенін мәлімдеді. 1913 жылы Чжоудың ағасы Тяньцзиньге ауыстырылды, сол жерде Чжоу танымал Нанькай орта мектебіне оқуға түсті. Нанькай орта мектебін әйгілі ғалым және меценат Ян Сиу құрды, ал мектеп директоры – 20 ғасырдың ең маңызды қытай педагогтарының бірі Чжан Болинг болды. Нанькайдың оқыту әдістері сол кездегі қытай стандарттарымен салыстырғанда ерекше болды. Чжоу мектепке келген кезде, ол АҚШ-тағы Филлипс академиясында қолданылатын білім беру үлгісін қабылдады. Мектептің «қатаң тәртіп» және «қатаң моральдық кодекс» репутациясы көптеген студенттерді тартты, кейіннен олар қоғамдық өмірде белгілі болды. Чжоудың достары мен сыныптастарының арасында 1927 жылы атылып өлтірілген ерте коммунистік көшбасшы Ма Цзюнь және кейіннен Шанхай қаласының мэрі және Ұлттық партия үкіметінің Тайвань провинциясының губернаторы болған К. С. Ву болды. Чжоудың таланты Ян Сиу мен Чжан Болингтің назарын аударды. Ян әсіресе Чжоуды жоғары бағалап, оның Жапонияда және кейін Францияда оқуына қаржылай көмектесті. Ян Чжоуға соншалықты әсер етті, оны қызына үйленуге шақырды, бірақ Чжоу бас тартты. Кейін Чжоу сыныптасы Чжан Хунхаоға Янның қызына үйленбеу себебін түсіндірді. Ол қаржылық жағдайының жақсы болмайтынынан және Янның, әкесі ретінде, кейіннен өміріне үстемдік ететінінен қорқып, үйленуден бас тартқанын айтты. Чжоу Нанькайды жақсы оқыды; ол қытай тілінде үздік нәтиже көрсетті, мектептің дебат клубында бірнеше жүлде алды және соңғы курста мектеп газетінің редакторы болды. Чжоу Нанькайда драмалар мен пьесаларды қоюға және өндіруге белсенді қатысты; онымен таныс емес көптеген студенттер оны актерлік өнері арқылы білді. Нанькай Чжоудың осы кезеңде жазған бірқатар эсселерін және мақалаларын сақтап қалды, олар мектептің негізін қалаушылар студенттеріне сіңдіруге тырысқан тәртіпті, оқытуды және елге деген қамқорлықты көрсетеді. 1917 жылғы маусымда мектептің он жылдық бітіру салтанатында Чжоу марапатталған бес бітірушінің бірі және екі үздік бітірушінің бірі болды. Нанькайдан бітірген кезде Чжан Болингтің гонг (қоғамдық сезім) және нэнг (қабілет) ілімдері оған үлкен әсер етті. Оның дебаттарға және сахналық қойылымдарға қатысуы оның сөз өнері мен инадарымдылығын арттырды. Чжоу Нанькайдан мемлекеттік қызметке ұмтылып, оған қажетті дағдыларды алу үшін үлкен құштарлықпен кетті. Көптеген сыныптастарымен бірге Чжоу 1917 жылғы шілдеде Жапонияға оқуға барып, екі жыл бойы Шығыс Азияның Жоғары Дайындық мектебінде оқыды, ол қытай студенттері үшін тіл мектебі болды. Чжоудың оқуын оның ағалары және, көрінеу, Нанькайдың негізін қалаушы Ян Сиу қолдады, бірақ олардың қаражаты шектеулі болды; осы кезеңде Жапония ауыр инфляциядан зардап шекті. Чжоу бастапқыда Қытай үкіметі ұсынған стипендиялардың бірін жеңуді жоспарлаған, бірақ бұл стипендиялар үшін қытай студенттері жапон университеттеріне түсу емтихандарын тапсыруы керек болды. Чжоу кем дегенде екі мектепке түсу үшін емтихан тапсырды, бірақ қабылданбады. Чжоудың алаңдаушылығына оның ағасы Чжоу Икуидің қайтысы, жапон тілін меңгермеуі және қытайларға қатысты жапондық мәдени шовинизм қосылды. 1919 жылдың көктемінде Чжоу Қытайға оралған кезде, ол жапон мәдениетіне көңілі толып, жапондық саяси үлгінің Қытайға қатысы жоқ екенін және ол байқаған элитаризм мен милитаризм құндылықтарын жек көріп, наразылық білдірді. Чжоудың Токиодан жазған күнделіктері мен хаттары саясатқа және ағымдағы оқиғаларға, әсіресе 1917 жылғы Ресей революциясына және большевиктердің жаңа саясатына терең қызығушылық танытады. Ол Чэнь Дуксюдің прогрессивті және солшыл «Жаңа жастар» журналын құлшыныспен оқи бастады. Ол Маркс туралы жапондық ерте еңбектерді оқыды және тіпті Киото университетінде Каваками Хадзимедің лекцияларына қатысқан деген мәлімдемелер бар. Каваками жапон марксизмінің алғашқы тарихындағы маңызды тұлға болды, оның аудармалары мен мақалалары қытай коммунистерінің бір буынына әсер етті. Алайда, Чжоу онымен кездеспегені және оның лекцияларын естімегені анық болды. Чжоудың күнделіктері 1918 жылғы мамырдағы Қытай-жапон бірлескен қорғаныс келісіміне қарсы қытай студенттерінің наразылықтарына да қызығушылық танытады, бірақ ол бұл қозғалыстарға белсенді қатыспады және «Отанына оралу қозғалысы» аясында Қытайға оралмады. Оның саяси қозғалыстарға белсенді қатысуы Қытайға оралғаннан кейін басталды.
Ерте саяси қызметі
Жоу 1919 жылдың көктемінде Тяньцзиньге оралды. Тарихшылар оның 4 мамыр қозғалысына (1919 жылдың мамыр-маусымы) қатысқаны туралы пікірлері келіспейді. Чжоудың "ресми" қытайлық өмірбаянында ол 4 мамыр қозғалысындағы Тяньцзинь студенттерінің наразылығын басқарып, көшбасшы болды делінген, бірақ көптеген қазіргі ғалымдар Чжоудың қатысқандығына күмән келтіреді, себебі сол кезеңнен сақталған құжаттарда тікелей дәлел жоқ. 1919 жылдың шілдесінде Чжоу Нанкай сыныптасы, Одақтың негізін қалаушы Ма Цзюньнің өтінішімен Тяньцзинь студенттік одағының бюллетенінің редакторы болды. 1919 жылдың шілдесінен 1920 жылдың басына дейін жарық көрген бюллетень елдегі студенттік топтар арасында кеңінен таралды және ұлттық үкімет тарапынан "халық қауіпсіздігі мен әлеуметтік тәртіпке зиянды" деп танылып, кем дегенде бір рет тоқтатылды. 1919 жылдың тамызында Нанкай университеті құрылғанда Чжоу бірінші курсқа қабылданды, бірақ толық уақытта белсенділікпен айналысты. Оның саяси қызметі кеңейе берді, қыркүйек айында ол және басқа студенттер "Оянған қоғамды" құруға келісті – онда 25-тен аспайтын шағын топ. "Оянған қоғамның" мақсаттары мен міндеттерін түсіндірген Чжоу, "қазіргі замандағы прогреске қайшы келетін милитаризм, буржуазия, феодалдық тәртіп, бюрократия, ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздік, көнешіл ойлар, ескірген мораль, өткеннің салт-дәстүрлері жойылған немесе реформаланған болуы керек" деп мәлімдеді және қоғамның мақсаты – осы сананы қытай халқының арасында тарату екенін айтты. Осы қоғамда Чжоу болашақ әйелі Дэн Инчаомен танысты. Бір жағынан, "Оянған қоғам" Ли Дажао басқарған Пекин университетіндегі жасырын марксистік үйірмеге ұқсады, мүшелері "құпия сақтау" үшін есімдерінің орнына нөмірлерді қолданды. (Чжоу "Бесінші нөмір" болды, ол кейінірек де пайдаланған псевдоним.) Шындығында, үйірме құрылғаннан кейін Ли Дажао марксизм бойынша лекция оқуға шақырылды. Чжоу келесі айларда саяси қызметте белсенді рөл атқарды. Осы қызметтердің ішіндегі ең ірісі – жапон тауарларын бойкоттау науқанына қолдау көрсету митингілері болды. Бойкоттың тиімділігі арта бастағанда, Жапонияның қысымымен ұлттық үкімет оны тоқтатуға тырысты. 1920 жылдың 23 қаңтарында Тяньцзиньде бойкотқа байланысты туған жанжал бірнеше адамды, соның ішінде "Оянған қоғамның" бірнеше мүшесін тұтқындауға әкелді. 29 қаңтарда Чжоу тұтқындалғандарды босату туралы петицияны ұсыну үшін Тяньцзиньдегі губернатор кеңсесіне шеру ұйымдастырды. Чжоу мен тағы үш жетекші тұтқындалды. Тұтқындалғандар алты айдан астам уақыт қамауда болды. Қамауда болған кезінде Чжоу марксизм тақырыбында пікірсайыстар ұйымдастырды деген болжам бар. Шілдеде өткен сотта Чжоу және тағы алты адам екі айға сотталды, ал қалғандары кінәсіз деп танылды. Олардың барлығы алты айдан астам уақыт қамауда болғандықтан бірден босатылды. Чжоу босатылғаннан кейін "Оянған қоғам" бірнеше Пекин ұйымдарымен кездесіп, "Реформа федерациясын" құруға келісті. Осы іс-шаралар барысында Чжоу Ли Дажаомен жақсырақ танысып, Лидің Пекиндегі және Чэн Дуксиудің Шанхайдағы байланысы болған Чжан Шенфупен кездесті. Екеуі де Коминтерн өкілі Григорий Войтинскийпен бірлесіп, жасырын коммунистік ұяшықтарды құрып жатқан, бірақ Чжоу бұл кезде Войтинскийпен кездеспеген. Бостандыққа шыққаннан кейін көп ұзамай Чжоу Еуропаға оқуға баруға шешім қабылдады. (Қамауда болған кезінде Нанкай университетінен шығарылған.) Ақша мәселесі қиын болғанымен, ол Ян Сюдан стипендия алды. Одан да көп қаржы алу үшін Чжоу Тяньцзиньдегі "Иши бао" ("Қазіргі оқиғалар газеті") газетіне Еуропадағы "арнайы тілші" ретінде жұмыс істеуге өтініш білдіріп, қабылданды. Чжоу 1920 жылдың 7 қарашасында Шанхайдан Еуропаға 196 жұмыс-оқу студентінен тұратын топпен бірге, соның ішінде Нанкай мен Тяньцзиньден келген достарымен бірге сапарлады. Чжоудың 4 мамыр оқиғасынан кейінгі тәжірибесі оның коммунистік мансабына үлкен әсер еткен. "Оянған қоғамдағы" Чжоудың достары да осылай әсер етті. Топтың 15 мүшесі кем дегенде біраз уақытқа коммунистерге айналды, ал топ кейіннен де тығыз байланыста болды. Чжоу және топтың тағы алты мүшесі келесі екі жылда Еуропаға саяхат жасады, ал Чжоу ақырында топтың ең жас мүшесі Дэн Инчаоға үйленді.
Еуропалық іс-шаралар
Жоу тобы 1920 жылдың 13 желтоқсанында Марсельге келді. Көптеген қытай студенттерінен өзгеше, жұмыспен оқу бағдарламасы бойынша Еуропаға келгендердің көпшілігінен айырмашылығы, Жоудың стипендиясы мен Иши баодағы лауазымы оның жақсы қамтамасыз етілуін қамтамасыз етті және ол болған кезде ешқандай жұмыс істеуге қажеттілік болмады. Оның қаржылық жағдайы революциялық қызметке толық уақыт арнауға мүмкіндік берді. Еуропада Джон Найт деген атпен танысқан Жоу, түрлі еуропалық елдердің таптық қайшылықтарды шешуге қабылдаған әртүрлі тәсілдерін зерттеді. 1921 жылдың қаңтар айында Лондонда Жоу кеншілердің ірі ереуіліне куә болды және жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы қақтығысты және оның шешілуін зерттейтін бірқатар мақалалар жазды, бұл мақалалар "Иши бао" газетінде жарияланды (әдетте кеншілерге көңіл бөлетін). Лондоннан бес апта өткен соң ол Парижге көшті, онда 1917 жылғы Ресейдің Қазан революциясына қызығушылық зор болды. Туысына жазған хатында Жоу Қытайды реформалаудың екі бағытын атап көрсетті: "кезең-кезеңмен реформа" (Англиядағыдай) немесе "күш қолдану" (Ресейдегідей). Жоу "Мен орыс немесе британдық жолды артық көремін деп айта алмаймын, мен осы екі шеттен бірінен гөрі орташа нәрсені қалаймын" деп жазды. Бірақ оның коммунизмге жылдам бет бұрысы олай емес екенін көрсетеді. Левин (151 н47) ұяшық мүшелерінің партия мүшелерінен өзгеше мәртебесін атап көрсеткеннен басқа, Жоу осы кезде өз сенімдерімен "нағыз" коммунист болды ма деп сұрақ қояды. Жоудың ұяшығы Парижде орналасқан; Жоу, Чжан және Люмен басқа, оған Чжао Шиян және Чэнь Гонгпей сияқты тағы екі студент кірді. Келесі бірнеше айда бұл топ Париждің оңтүстігіндегі Монтаргисте тұратын Хунаньнан келген қытай радикалдарының тобымен бірігіп, біртұтас ұйым құрды. Бұл топқа кейін танымал болған Цай Хесен, Ли Лисан, Чэн И, Ни Ронгжен, Дэн Сяопин және Оянған қоғамның тағы бір мүшесі Гуо Лончжэнь кірді. Жоудан айырмашылығы, бұл топтағы студенттердің көпшілігі жұмыспен оқу бағдарламасына қатысты. Бағдарламаның қытай әкімшілерімен төмен жалақы мен нашар жұмыс жағдайларына байланысты туған бірқатар жанжалдар нәтижесінде 1921 жылдың қыркүйегінде Лиондағы Қытай-француз институтында жүзден астам студент бағдарлама кеңсесін басып алды. Студенттер, соның ішінде Монтаргис тобының бірнеше мүшесі тұтқындалып, елден шығарылды. Жоу, көрінеу, басып алған студенттердің қатарында болған жоқ және 1922 жылдың ақпан немесе наурызына дейін Францияда қалды, содан кейін Чжан және Люмен бірге Парижден Берлинге көшті. Жоудың Берлинге көшуі, бәлкім, Берлиндегі салыстырмалы түрде "либералды" саяси атмосфера оны жалпы еуропалық ұйымдастыру үшін қолайлы база ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Коминтерннің Батыс Еуропалық хатшылығы Берлинде орналасқан және Жоудың Коминтернмен маңызды байланыстары болғаны анық, бірақ олардың сипаты даулы. Операцияларды Германияға көшіргеннен кейін Жоу Париж мен Берлин арасында үнемі сапар шекті. Жоу Еңбекқорлық және сақтықпен оқу қозғалысына қатысты. 1922 жылдың маусым айында Жоу Парижге оралды, онда ол Қытай жастар коммунистік партиясының ұйымдастырылуына қатысқан жиырма екі қатысушының бірі болды, бұл партия Қытай коммунистік партиясының Еуропалық бөлімшесі ретінде құрылды. Бұл сипаттама Ли-161-ге негізделген. Басқа деректерде әртүрлі күндері, жерлері мен адамдардың саны келтірілген. Жоу партияның жарғысын жасауға көмектесті және үшеу мүшелі атқару комитетіне үгіт-насихат директоры болып сайланды. Ол сондай-ақ партияның "Шаоньян" (Жастар) журналына, кейіннен "Чигуан" (Қызыл жарық) деп өзгертілген, редакциялауға көмектесті. Жоу осы журналдың бас редакторы ретінде алғаш рет он жеті жастағы Дэн Сяопинмен кездесті, оны Жоу мимеограф (көшірме) машинасымен жұмыс істеуге жалдады. Партия бірнеше рет қайта ұйымдастырылып, атаулары өзгертілді, бірақ Жоу Еуропадағы тұруы барысында топтың маңызды мүшесі болды. Жоудың басқа да маңызды іс-әрекеттеріне Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері университетіне студенттерді тарту және тасымалдау және Қытай ұлттық партиясының (Куоминьтан немесе КМТ) Еуропалық бөлімшесін құру кірді. 1923 жылдың маусым айында Қытай коммунистік партиясының Үшінші съезі Коминтерннің сол кезде Сунь Ятсен басқарған КМТ-мен одақтасу туралы нұсқауларын қабылдады. Бұл нұсқаулар ККП мүшелерін ККП-мен байланысын сақтап, Ұлттық партияға "жеке тұлғалар" ретінде қосылуға шақырды. КМТ-ге қосылғаннан кейін олар оны революция құралына айналдырып, оны басқаруға және бағыт беруге тырысты. Бірнеше жыл ішінде бұл стратегия КМТ мен ККП арасындағы қақтығыстың себебіне айналды. КМТ-ге қосылумен қатар, Жоу 1923 жылдың қараша айында Ұлттық партияның Еуропалық бөлімшесін құруға көмектесті. Жоудың ықпалымен, Еуропалық бөлімшенің көптеген лауазымдарында коммунистер отырды. Жоудың осы кезеңде қалыптасқан кең байланыстары мен жеке қарым-қатынастары оның мансабына орталық рөл атқарды. Маңызды партия жетекшілері, мысалы, Чжу Дэ және Ни Ронгжен, алғаш рет Жоу арқылы партияға қабылданды. 1924 жылға қарай кеңестік-ұлттық одақ тез кеңейіп, Жоу Қытайдағы жұмыстарды жалғастыру үшін шақырылды. Ол Еуропадан, шамамен 1924 жылдың тамыз айының соңында кетті, Ли Жоудың Еуропадағы соңғы қоғамдық іс-шарасы ретінде 24 тамызда өткен Ұлттық партияның қоштасу кешін айтады, Еуропадағы ең жоғары деңгейдегі қытай коммунистік партиясының мүшесі ретінде Қытайға оралды.
Гуанчжоудағы мекеме
Жоу 1924 жылдың тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында Қытайға оралып, Вампоа әскери академиясының саяси бөліміне қосылды, бұл, мүмкін, бұрын онда жұмыс істеген Чжан Шенфутың ықпалымен болды. Жоу Вампоаның бас саяси офицері болды. Вампоада қызмет еткен кезінде Жоу Гуандун-Гуанси Коммунистік партиясының хатшысы тағайындалды және генерал-майор шенімен ҚКП өкілі болды. Гуанчжоудан өзен бойымен он шақырымдай қашықтықта орналасқан Вампоа аралы – Кеңес-Ұлттық партиясы одағының орталығы еді. Ұлттық партия армиясын даярлайтын орталық ретінде құрылған бұл мектеп, Ұлттық партияның Қытайды біріктіру науқанын бастау үшін әскери база қызметін атқаруға тиіс болды, ол ондаған әскери билікке бөлінген еді. Мекеменің бастапқы күнінен бастап кеңестік тарап қаржыландырып, қаруландырып, жартылай штатпен қамтамасыз етті. Жоу жұмыс істеген Саяси бөлім саяси идеологияны сіңдіру және бақылауға жауапты болды. Осының нәтижесінде Жоу Академияның көптеген мәжілісінде маңызды тұлға болды және көбінесе мектепке командир Чан Кайшыдан кейін сөз сөйлейтін. Ол 1925 жылы Ұлттық қарулы күштерінде қабылданған саяси бөлім/партия өкілі (комиссар) жүйесін құруда зор ықпалға ие болды. Вампоадағы қызметімен қатар Жоу Коммунистік партияның Гуандун провинциялық комитетінің хатшысы болды, сондай-ақ кейде провинциялық комитеттің әскери бөлімінің мүшесі де болды. "Провинциялық комитет хатшысы" атауы Барнуин мен Юдың сөзімен сәйкес келеді, 32 бет. Басқа еңбектерде басқа да даталар мен лауазымдар келтірілген. Оның провинциялық әскери бөлімдегі жұмысы кейінірек болған болуы мүмкін, Барнуин мен Ю, 35 бетті қараңыз. Жоу академияда коммунистік ықпалды белсенді түрде кеңейтті. Ұзақ уақыт өтпей, ол саяси бөлімге тағы бірнеше көрнекті коммунистерді, соның ішінде Чен И, Ни Ронгчжэнь, Юнь Дайин және Сюн Сюнды қабылдады. Жоу коммунистердің басымдығын қамтамасыз еткен жастар ұйымы – «Жас әскерлер қауымдастығын» және қысқа ғұмыр сүрген коммунистік ұйым – «Спаркс» құруда маңызды рөл атқарды. Осылайша ол көптеген жаңа коммунистік партия мүшелерін кадеттер қатарынан тартты және ақырында академияда жаңа мүшелерді басқару үшін жасырын коммунистік партия бөлімшесін құрды. Вампоадағы коммунистік мүшелер мен ұйымдардың санының өсуіне алаңдаған ұлтшылдар «Сунь Ятсеншілдер қоғамын» құрған кезде Жоу оны басуға тырысты; осы студенттік топтар арасындағы қақтығыс Жоудың академиядан қуылтуына себеп болды.
Әскери қызмет
Жоу 1925 жылы Ұлттық режим жүргізген екі әскери операцияға қатысты, кейіннен бірінші және екінші Шығыс экспедициялары деп аталды. Біріншісі 1925 жылғы қаңтарда болды, онда маңызды кантондық әскери басшы Чэнь Цзюньмин, бұрын Сунь Ятсенмен Гуанчжоудан қуылған, қаланы қайта басып алуға тырысты. Ұлттық режимнің Чэньге қарсы науқаны Сюй Чунчжи басқаратын Гуандун армиясының күштерінен және Чианг Кайшек жетекшілігіндегі, Академия офицерлері мен курсанттарынан құралған Ұлттық партия армиясының екі жаттығу полкінен тұрды. Вилбур атап өткендей, орыс кеңесшілері осы алғашқы науқандарда маңызды рөл атқарды. Шайқас 1925 жылғы мамырға дейін жалғасты, нәтижесінде Ченнің күштері жеңіліске ұшырады, бірақ толығымен жойылмады. Жоу саяси офицер ретінде Вампоа кадеттерімен бірге экспедицияға қатысты. 1925 жылғы қыркүйекте Чэнь қайтадан Гуанчжоуға шабуыл жасағанда, ұлтшылдар екінші экспедицияны бастады. Осы кезде ұлтшыл күштер бес корпусқа (немесе армияға) қайта ұйымдастырылып, көптеген бөлімдерде саяси департаменттер мен Ұлттық партия өкілдері бар комиссарлар жүйесі қабылданды. Ұлттық партия армиясынан құралған Бірінші корпусқа Вампоа түлектері жетекшілік етті, ал қолбасшылықты Чианг Кайшек жүзеге асырды. Ол Жоуды Бірінші корпус саяси бөлімінің директоры етіп тағайындады. Ұлттық партияның Орталық Атқару комитеті кейін Жоуды Ұлттық партия өкілі етіп тағайындады, осылайша Жоу Бірінші корпустың бас комиссары болды. Экспедицияның алғашқы ірі шайқасында 15 қазан күні Хуйчжоудағы Ченнің базасы басып алынды. 6 қарашада Шаньтоу алынды, ал 1925 жылдың соңына қарай ұлтшылдар Гуандун провинциясының барлық аумағын бақылады. Жоудың Бірінші корпустың бас комиссары болып тағайындалуы, оған корпустың бес дивизиясының төртеуіне коммунистерді комиссарлар етіп тағайындауға мүмкіндік берді. Экспедиция аяқталғаннан кейін Жоу Шығыс өзені ауданына арнайы комиссар болып тағайындалды, бұл оны бірнеше округтің уақытша әкімшілік басқаруына қойды; ол бұл мүмкіндікті Шаньтоуда Коммунистік партия ұясын құру және жергілікті кәсіби одақтарды нығайту үшін пайдаланды. Бұл Жоудың Вампоадағы қызметінің шыңы болды.
Саяси қызмет
1925 жыл Чжоу үшін жеке өмірінде де маңызды жыл болды. Чжоу Тяньцзинде Оянған қоғамда танысқан Денг Инчаомен байланысын үзбеді; 1925 жылдың қаңтар айында Чжоу ККП басшылығынан Денгке үйленуге рұқсат сұрап, оны алды. Екеуі 1925 жылдың 8 тамызында Гуанчжоу қаласында неке қиды. Чжоудың Вампоадағы жұмысы 1926 жылдың 20 наурызындағы Чжуншань соғыс кемесіне қатысты оқиғамен аяқталды, онда басым көпшілігі коммунистерден тұратын канонерлік қайық Чанның біліміне немесе келісіміне жол бермей, Вампоадан Гуанчжоуға көшті. Бұл оқиға 1926 жылдың мамыр айына қарай Чиангтың коммунистерді академиядан шеттетуіне және Ұлттық партияның жоғары лауазымдарынан көптеген коммунистерді қуып шығуына әкелді. Не Рончжен өз естеліктерінде канонерлік қайықтың Чжоу Энлайдың (қысқа мерзімді) тұтқындалуына наразылық ретінде қозғалғанын айтқан.
Ынтымақтастықтың ауқымы
Чжоудың Вампхадағы лауазымынан босатылғаннан кейінгі қызметі белгісіз. Бұрынғы өмірбаян жазушысы Чжан Кайшеннің Чжоуды «ҚКП мүшелері мен әскерден алынған комиссарларға арналған озық оқу орталығын» басқаруға тағайындағанын айтады. Жақындағы қытай коммунистік дереккөздері Чжоудың осы кезде Йе Тингтің тәуелсіз полкіне коммунистік бақылауды қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарғанын мәлімдейді. Кейіннен полк және Йе Тинг коммунистердің алғашқы ірі әскери әрекетінде, яғни Нанчан көтерілісінде жетекші рөл атқарды. Бірақ 1926 жылдың желтоқсанында ол Шанхайда болды. Алғашқы есептерде Чжоудың Шанхайға келгеннен кейін жұмысшыларды ұйымдастырумен айналысқаны айтылады, немесе, сенімдірек айтқанда, «саяси жұмысшыларды кәсіби одақтарда идеологиялық тұрғыдан күшейту және наразыларға қару контрабандасы жасау» үшін жұмыс істегені көрсетіледі. Чжоудың 20 ақпан мен 21 наурыздағы екінші және үшінші көтерілістерді «ұйымдастырғаны» немесе «бастап бергені» туралы хабарлар оның рөлін асыра көрсетеді. Осы кезеңдегі маңызды шешімдерді Шанхайдағы коммунистік жетекші, Партияның бас хатшысы Чэнь Дуксиу және коммунистік әрекеттерді үйлестіретін сегіз партиялық лауазымды тұлғадан тұратын арнайы комитет қабылдады. Комитет Григорий Войтинский басқаратын Шанхайдағы Коминтерн өкілдерімен де тығыз кеңесті. Осы кезеңдегі қолжетімді құжаттар Чжоудың Коммунистік партия Орталық комитетінің Шанхайдағы әскери комиссиясын басқарғанын көрсетеді. Ол ақпан және наурыз айларындағы әрекеттерге қатысты, бірақ екі оқиғаның да басты қозғаушы күші болған жоқ, оның орнына Орталық комитетке кеңесші А.П. Аппенмен бірге жұмыс істеді, Шанхайдағы коммунистер бақылайтын Жалпы Еңбек одағының митингтерін даярлады. Сонымен қатар, коммунистер ақпан көтерілісінен кейін «Қызыл террор» жариялағанда, одақтың жедел әрекет тобын тиімді ету үшін жұмыс істеді; бұл әрекет нәтижесінде жиырма «одаққа қарсы» адам өлтірілді, ал одаққа қарсы қызметтерге қатысы бар басқалары ұрланды, сақадалды және қорқытылды. Шанхайда үшінші коммунистік көтеріліс 20-21 наурызда болды. Шамамен 600 000 көтерілісші жұмысшы электр және телефон желілерін тоқтатты, қаланың пошта бөлімін, полиция бас штабын және теміржол станцияларын, көбінесе қатысты шайқастардан кейін басып алды. Көтеріліс кезінде көтерілісшілерге шетелдіктерге зиян келтірмеу туралы қатаң бұйрық берілді, олар оған бағынды. Сунь Чуанфанның күштері шегінді және қарулы күштердің жетіспеуіне қарамастан, көтеріліс сәтті аяқталды. Келесі күні қалаға алғашқы ұлтшыл әскерлер кірді. Коммунистер кеңестік муниципалдық үкімет құруға тырысқанда, ұлтшылдар мен коммунистер арасында қақтығыс басталды. 12 сәуірде ұлтшыл күштер, соның ішінде Жасыл банды мүшелері және ұлтшыл генерал Пай Чонг Сидің басшылығындағы әскерлер коммунистерге шабуыл жасап, оларды жеңді. Ұлтшылдардың шабуылына дейін Ван Шухуа, ҚКП Еңбек комитетінің басшысы және Жалпы Еңбек комитетінің төрағасы «Үлкен құлақты Дудың» (Шанхай бандиті) кешкі асқа шақыруын қабылдады және ол келгеннен кейін оны басады. Чжоудың өзі де ұқсас тұзаққа түсуге жақын болды, ол Чиангтың жиырма алтыншы армиясының ұлтшыл қолбасшысы Си Ли штабында өткен кешкі асқа келгеннен кейін тұтқындалды. Чжан Чжоудың басына үлкен сыйлық белгіленген деген қауесеттерге қарамастан, Пай Чонг Сидің күштері оны тез босатты. Чжоудың кенеттен босатылуының себептері Чжоудың сол кезде Шанхайдағы ең жоғары коммунист болғаны, Чжанның Шанхай коммунистерін жоюға жасаған тырысыстары сол кезде құпия болғаны және оның өлімі ККП мен КМТ арасындағы ынтымақтастық туралы келісімді бұзу ретінде қарастырылуы мүмкін болды (ол техникалық тұрғыдан әлі де күшінде болды). Чжоу тек жиырма алтыншы армияның өкілі Чжао Шу араласуынан кейін ғана босатылды, ол өзінің командирлерін Чжоуды тұтқындау қателік болғанына көндіре алды.
Шанхайдан ұшатын ұшақ
Шанхайдан қашып, Чжоу Ханкоуға (қазіргі Ухань қаласының бөлігі) жетті және 27 сәуір мен 9 мамыр аралығында өткен ҚХП-нің 5-ші Ұлттық съезіне қатысты. Съезд соңында Чжоу партияның Орталық Комитетіне сайланды және қайтадан әскери бөлімді басқарды. Чан Кайши коммунистерді қуғынға салғаннан кейін, Ұлттық партия екіге жарылды: Ұлттық партияның «сол қанаты» (Ван Цзинвэй басқаратын) Ханкоудағы үкіметті бақылады, ал партияның «оң қанаты» (Чан Кайши басқаратын) Нанкинде қарсы үкімет құрды. Коммунистер Коминтерннің нұсқауларымен Ұлттық партияның «ішіндегі топ» ретінде қалып, Ұлттық партия арқылы ықпалын кеңейтуді жалғастыруға үміттенді. Чан Кайшиге жақын әскери жанжалшыға шабуыл жасағаннан кейін, Ванның солшыл үкіметі 1927 жылдың мамыр айында күйреп, Чан Кайши әскерлері Ванның бұрынғы билігіндегі аймақтарда коммунистерді тазалауды бастады. Шілде айының ортасында Чжоу жер астына кетуге мәжбүр болды. Осыдан кейін Нанчан көтерілісі болды. Чжоу оқиғаны бақылау үшін жіберілді, бірақ Тан Пингшан мен Ли Лисан бастаған топтар белсенділік танытты, ал негізгі әскери тұлғалар – Е Тинг және Хе Лонг болды. Әскери тұрғыдан алғанда, көтеріліс сәтсіз аяқталды, коммунистердің күштері жойылды және шашырады. Чжоу өзі науқас кезінде безгекке шалдықты және Не Ронгжен мен Е Тинг оны Гонконгқа жасырын түрде емдеуге жіберді. Гонконгқа жеткен соң, Чжоу «Ли» деген саудагер кейпінде жасырынып, жергілікті коммунистердің қамқорлығына берілді. ҚХП Орталық Комитетінің келесі отырысында Чжоу Нанчан науқанының сәтсіздігі үшін кінәланды және уақытша Политбюро мүшесінің орынбасары қылып төмендетілді.
Партияның алтыншы съезі
Нанчан көтерілісінің сәтсіздігінен кейін Чжоу 1928 жылы маусым мен шілде аралығында Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) VI съезіне қатысу үшін Қытайдан Кеңес Одағына кетті. VI съез Мәскеуде өткізілді, себебі Қытайдағы жағдай қауіпті деп есептелді. Гоминьданның (КМТ) бақылауы соншалықты күшті болғандықтан, VI съезге келген көптеген қытай делегаттары өздерін жасыруға мәжбүр болды: Чжоу өзі антиквар ретінде киім ауыстырған. VI съезде Чжоу Қытайдағы жағдайдың дереу революция үшін қолайсыз екенін, ал ҚКП-ның басты міндеті – ауылдағы халықтың қолдауын жеңіп алып, революциялық күшті дамыту және Мао Цзэдун мен Чжу Де Цзянси аймағында құрып жатқан кеңес үкіметі сияқты, Оңтүстік Қытайда кеңес режимін орнату екенін айтып, ұзақ сөз сөйледі. Съезд Жоудың бағасын дұрыс деп қабылдады. Сян Чжунфа партияның бас хатшысы болып тағайындалды, бірақ көп ұзамай өзінің міндетін орындай алмайтыны белгілі болды, сондықтан Чжоу ҚКП-ның де-факто жетекшісіне айналды. Чжоудың жасы отыз ғана болды. 1930 жылдың басында Чжоу Ли Лисанның бай шаруаларды қолдау және қалалық орталықтарға шабуыл үшін әскери күштерді шоғырландыру стратегиясының уақытына қарамастан, келіспеушілік таныта бастады. Чжоу бұл консервативті пікірлермен ашық түрде күреспеді, тіпті 1931 жылы Цзянсиде оларды іске асыруға тырысты. 1930 жылдың желтоқсанында Кеңес өкілі Павел Миф Қытайдағы Коминтернді басқару үшін Шанхайға келген кезде, Миф Лидің стратегиясын «солшыл авантюризм» деп сынады және Чжоуды Лимен келісімге келгені үшін айыптады. Чжоу 1931 жылдың қаңтарында Лимен келісімге келгені үшін өзінің қателіктерін «мойындады» және Политбюродан кетуге дайын екенін білдірді, бірақ Ли Лисан мен Цю Цюбай сияқты басқа да жоғары лауазымды ҚКП басшыларымен бірге қызметтен алынбады. Кейін Мао мойындағандай, Миф Чжоудың партия жетекшісі ретіндегі қызметінің маңызды екенін және Чжоу билікте кім болса да, онымен ынтымақтасатынын түсінді.