Кіріспе

Wiliwili (Erythrina sandwicensis) - бұршақ тұқымдасына жататын, Гавай аралдарына ғана тән ағаш түрі. Гавай аралдарында табиғи жағдайда кездесетін Erythrina тұқымдасының жалғыз өкілі. Әдетте Гавай тропикалық құрғақ ормандарының, жел соқпайтын арал беткейлерінде, белгілі бір биіктікке дейін өседі. "Wiliwili" сөзі гавай тілінде "қайта-қайта бұрылып өрген" деген мағынаны білдіреді және тұқымдарды ашу үшін ашылатын, бұрылатын тұқымдық қаптарды сипаттайды.

Сипаттама

Виливили ағаштары 6 метрге дейін өседі, діңі 2 метрге жетеді. Қабығы тегіс, сәл жарылған және 1 см-ге дейін ұзындығы бар сұр немесе қара тікендермен жабылған. Ересек ағаштардың негізгі діңінің қабығы ерекше қызғылт түсті, бұл себебі жер бетінде өсетін балдырлардың әсерінен болады. Виливили жазғы (құрғақ маусым) құрғақ жапырақты ағаш. Құрғақ маусым әдетте сәуірдің соңында немесе мамыр айында басталады, ал табиғатта өсетін ағаштар гүлденуден бұрын барлық жапырақтарын қырып тастайды. Гүлдері сәуірден шілдеге дейін, құрғақ маусымның бірінші жартысында ашылады. Жатық рацема және тік стандарт – бұл құстармен тозаңдануға бейімделу. Басқа көптеген эритрина түрлерін Гавайиде кездеспейтін колибрилер тозаңдатады. Бұтақтар дамиды және ағашта қалады, ал тұқымдар бұтақтар ашылғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы сақталады. Тұқымдар қараша айында басталатын қатты жаңбырлар кезінде таралады. Көптеген тұқымдар тез өнеді, ал жақсы өскен көшеттер келесі құрғақ маусым басталғанға дейін 1 метрге дейін өсе алады. Виливилидің тікендеріне ие болуы, оқшауланған Гавай аралдарында, басқа ірі тұяқты жануарлар мен өсімдіктердің болмауына байланысты ерекше жағдай. Аралдардағы көптеген өсімдіктер тікендердің қорғаныш қабатынан бас тартқан. Виливили Таити аралдарында өсетін E. tahitensis және тропикалық Оңтүстік Америка мен Кариб теңізінде кең таралған E. velutina түрлерімен тығыз байланысты деп есептеледі. Эритринаның тағы жеті түрі Гавай аралдарында кеңінен өсірілген, бірақ олардың көпшілігі шетелдік галл жәндігінің салдарынан жойылды (төмендегі Қорғау бөлімін қараңыз). Эритринаның Гавайиде табиғи түрде тараған жергілікті емес түрлері белгілі емес. Виливили басқа жеті өсірілген түрден суға батқан бірден үшқа дейінгі қызыл немесе сары-түршіл тұқымдары бар бұтақтарымен ерекшеленеді; ал жергілікті емес эритриналарда суда жүзетін көптеген қоңыр тұқымдары болады.

Қолданылуы

Гавайи жерлестері виливили ағашының тығыздығы аз болғандықтан көптеген бұйымдар жасады, мысалы, муо (балық аулау желісінің иінтірегі), ама (каноэнің сыртқы иінтірегі) және өте ұзын папа-хи-налу (серфинг тақталары) деп аталатын оло. Олоның орташа ұзындығы 5 метр болатын, оны тек али’и (патшалар) ғана пайдаланған. Ағаш кейде жағаға жақын жерде, демалыс немесе оқу үшін қолданылатын каноэлердің ваа (корпусы) жасауға қолданылды. Жарқыраған қызыл-тұқымдардан лей жасалды. Гавайидегі виливили популяциясы сол жылдың сәуір айында Гавайиде алғаш рет анықталған Quadrastichus erythrinae желкелі құртының таралуынан дереу қауіп төндірді. Бұл инвазивті түр екі жылдың ішінде Оңтүстік Тайвань, Сингапур және Оңтүстік Қытай арқылы Гавайиге келген болып көрінеді. Бұл түр бұрын ғылымға белгісіз болған және 2004 жылы ресми түрде аталған және сипатталған. Оның Африкадан шыққандығы болжанып тұр, ал Оңтүстік Азия, Тынық мұхиты және Солтүстік Американың оңтүстігіне осылайша жылдам таралу себебі әлі анықталған жоқ. Желкелі құрттардың таралуы салдарынан енгізілген Erythrina түрлерінің көптеген ағаштары қурады. Жергілікті виливили ормандары да, әсіресе Мауи аралындағы Пуу-о-Кали, 2001 жылға дейін Гавайидің төменгі биіктіктегі құрғақ орманының ең жақсы сақталған мысалы болғандықтан, қатты зардап шекті. USGS Тынық мұхиты аралдарының экожүйелерін зерттеу орталығының зерттеу алаңы қазір екі инвазивті жәндік түрінің (африкалық брукдид Specularius impressithorax және эритрина желкелі құрты) Erythrina sandwicensis-ке тигізген зиянды әсерін құжаттап отыр. Гавайи ауыл шаруашылығы департаменті 2008 жылдың желтоқсан айында Quadrastichus-тың зиянды әсерін азайту мақсатында биобақылау ретінде Eurytoma erythrinae паразиттік құртын шығарды. Eurytoma құрттары Quadrastichus құрттары жасаған саңылауларға жұмыртқа салады. Eurytoma личинкалары Quadrastichus личинкаларына қарағанда жылдам дамиды және олармен ғана қоректенеді. Eurytoma-ның енгізілуі Quadrastichus популяциясын азайтып, ағаштардың өлуін тоқтатты, бірақ өміршең тұқымдардың өндірісі әлі де айтарлықтай төмендеді. Бұл негізінен Eurytoma личинкаларының дамуын аяқтау үшін бірнеше Quadrastichus личинкаларымен қоректенуі керек болғандықтан, жұмыртқа салатын Eurytoma аналықтары бір личинкадан тұратын кішкентай, оқшауланған саңылауларды елемейді. Сондықтан Гавайидің ауыл шаруашылығы және табиғи ресурстар департаменттері Африкадан екінші паразиттік құртты, Aprostocetus nitens-ті әкелуді жоспарлап отыр. Кішкентай A. nitens өзінің дамуын бір Quadrastichus личинкасынан алады, сондықтан ол Eurytoma-ны оқшауланған личинкаларды нысанаға алу арқылы толықтырады деп күтілуде.

Тарих

Эритрина туысы 1753 жылы Линней Species Plantarum атты кітабында белгіленді. Бұл атау "қызыл" дегенді білдіреді, ол кейбір жақсы белгілі түрлердің гүлдерінің түсіне сілтеме жасайды. 1786 жылы Жан Батист Ламарк өзінің Encyclopédie Méthodique: Botanique кітабында Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан бұршақ тұқымдас ағашқа Erythrina monosperma деген атау берді. Бұл ағаш Уильям Роксбург 1795 жылы Butea туысын құрғаннан бері Butea monosperma деп белгілі. Ламарктің атауын білмей, Шарль Гаудишо Бопре 1830 жылы өзінің Уран саяхаты кітабында Гавайи Эритринасына Erythrina monosperma деген атау берді. 1841 жылы Уильям Джексон Хукер мен Джордж Арнот Гаудишоның атауын Капитан Бичи саяхатының ботаникасы кітабында қолданды. Гаудишоның Erythrina monosperma атауы, XIX ғасыр бойында Гавайи Эритринасының түрлерін сипаттаған көптеген ғалымдар, оның ішінде Уильям Хиллебранд тарапынан қолданылды. 1932 жылы Отто Дегенер Erythrina monosperma атауын Erythrina sandwicensis деп өзгертіп, жаңа атау берді. Ол атауды өзгерту себебін көрсетпеді. Ол одан да толық синонимия ұсынды. Erythrina sandwicensis атауы 1932 жылдан бері қолданылып келеді.