Кіріспе

Грек мифологиясы бойынша Эгей аймағын мекендеген автохтондық топ – Миниялықтар немесе Миниялар (грекше: Μινύες, Minyes) – Буотиядағы Орхомен қаласының тұрғындары болған және Фессалиямен байланысы бар аңыз халықтар тобы. Олар өздерінің эпоннимді атасы Минияс есімімен аталған. Археологияда "Миниялықтар" термині Орхоменнен қазбалар барысында табылған Миниялық керамикасына қолданылады және Эгей аймағын мекендеген протогрек тілінде сөйлейтін автохтондық топты көрсету үшін пайдаланылады. Алайда, аймақтың тарихқа дейінгі кезеңіндегі материалдық мәдениетті аңыз халықтармен немесе тілдік этностық топтармен байланыстыру дәрежесі пікірталас пен қайта қарауларға түседі. Джон Л. Каскидің 1950 жылдары жүргізген археологиялық қазбаларының интерпретациясы этнолингвистикалық "протогректерді" Миния (немесе Орта Элладалық) мәдениетінің өкілдерімен байланыстырды. Бірақ, соңғы ғалымдар оның мерзімін күмәндандырды немесе түзетті және материалдық мәдениетті тілдік этностық топтармен байланыстыруға қатысты пікірлерді қайта қарастырды.

"Миниялықтар" сөзінің классикалық грек тіліндегі қолданылуы

Гректер минийлерді олардан бұрынғы пеласки мәдениеттерінен әрқашан нақты ажырата алмады. Грек мифографтары минийліктерге Миний атты есімдік негізін қалаушыны тағайындады, ол, Пелаг (пеласкилердің негізін қалаушы әкесі) сияқты, аңызға толы болған, бұл гректерге дейінгі Эгей теңізі халықтарының кеңірек санаты еді. Бұл минийліктер Боэотиялық Орхоменмен байланысты болды, мысалы, Паузанийдің "Теоста Орхоменнен келген минийліктер тұрған, олар Атамаспен бірге келген" деген баяндамасында айтылғандай, және бұл кейінірек Боэотияда орналасқан билеуші династияны немесе тайпаны білдірген болуы мүмкін. Геродот бірнеше рет пеласкилердің Афинамен бірге Атикада тұрғанын және Атикадан қуылған пеласкилердің өз кезегінде минийліктерді Лемностан қуғанын мәлімдейді. Сол тарихшы сондай-ақ Амиклайдан келген минийліктердің б.з.д. 800 жылы Тера аралына қоныстанғанын айтады. Геракл, оның ерліктері ескі дәстүрлерді емес, жаңа Олимпиадалық тәртіпті мақтайтын батыр, Грекияның ежелгі Микен қалаларының бірі - Фиваға келді және гректердің әр жыл сайын Миний патшасы Эргинге 100 бас мал (гекатомба) сыйлық беріп тұрғанын білді. Геракл Миний елшілеріне шабуыл жасап, олардың құлақтарын, мұрындарын және қолдарын кесіп тастады. Содан кейін ол оларды мойындарына байлап, Эргинге сыйлық ретінде алып жүруді бұйырды. Эргин Фиваға қарсы соғыс ашты, бірақ Геракл минийліктерді ғибадатханалардағы қарулармен қаруландырғаннан кейін, өз тебандық серіктерімен бірге жеңді. Эргин өлтіріліп, минийліктер Тебаға бұрынғыдан екі есе көп салық төлеуге мәжбүр болды. Геракл Орхомендегі сарайды өртеп жібергені де айтылады: "Содан кейін ол күтпеген жерден Орхомендіктер қаласына келді, олардың қақпаларынан ішке кірді де, Минийліктердің сарайын өртеп, қаланы толығымен қиратты". Аргонавттар кейде "минийліктер" деп аталды, өйткені Ясонның анасы сол әулеттен шыққан, ал оның бірнеше туыстары осы саяхатқа қосылды.

Терминология

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін археологтар "минийлер" терминін кейде протогрек тілінде сөйлейтін ең алғашқы толқынды, яғни б.з.д. 2 мыңжылдықтағы ерте қола дәуірі мәдениеттерін, кейде орта эллад мәдениетінің бастауымен байланыстырып көрсететін. Сұр "минийлік ыдыстар" – бұл археологтардың орта эллад кезеңімен (шамамен б.з.б. 2100–1550 ж.) байланыстырылатын Эгей гончарлық өнімінің нақты бір стиліне берген атауы. Алайда, соңғы кездері археологтар мен палеонтологтар "минийлік" терминін күмәнді деп санайды: "Минийлік ыдыстарды жасағандарды "минийліктер" деп атау жарасымсыз", - деп мәлімдеді Ф. Х. Стаббингс. 1974 жылы Ф. Ж. Трич: "Этностың аттарын гончарлық стильдерден шығару – археологиядағы ең жағымсыз әдеттердің бірі", - деп атап өтті. "Біз "минийлік" деп аталатын ыдыстарды қолданатын халықты айтқанда, қуана "минийліктер" деп атаймыз", - дегенмен ол гректердің өзі "минийліктерді" тайпа немесе халық ретінде есімдерін атамағанын айтқаны қате.

Қазба жұмыстары

Афинадағы Американдық классикалық зерттеулер мектебінің профессоры Джон Л. Каски 1952 жылдан бастап 1958 жылға дейінгі Лернадағы қазба жұмыстарының нәтижелерін баяндағанда, Орта Эллада мәдениетінің ерекше белгілері (атап айтқанда, сұр Минян керамикасы және жылдам тоқыма дөңгелегі) Ерте Эллада III кезеңінде пайда болған болуы мүмкін деп мәлімдеді. Каски сондай-ақ Лернаның (Тиринттегі елді мекендермен бірге, Арголидегі Асине, Афинаның жанындағы Агиос Космас және, мүмкін, Коринф) Ерте Эллада II кезеңінің соңында қиратылғанын айтты. Ол Ерте Эллада II елді мекендерін басып алғандар кейінірек грек тілінің прототипімен сөйлейтін гректер болған деуге болады деп болжады. Алайда, Кораку (Коринфке жақын) және Беотиядағы Эутресисте Ерте Эллада III кезеңінің соңындағы қираулар туралы мәліметтер бар. Дегенмен, Каски Орта Эллада халықтарын микендіктердің және кейінірек гректердің тікелей ата-бабалары деп санады. Бүгінгі ғалымдар микендік гректердің Орта Эллада кезеңінің "Минян" халқынан шыққандығына келіседі, бірақ Каскидің (протогрек) үнді-еуропалық басқыншылар Грекиядағы Ерте Эллада II елді мекендерін қиратқан деген пікіріне күмән келтіреді. Шындығында, Каски Лерна мен Тиринтте тапқан қирау қабаттарының себебі – өрт екені анықталды. Сонымен қатар, Ерте Эллада II мәдениеті тікелей Ерте Эллада III мәдениетіне ауысқандығын көрсететін белгілер бар. Жалпы алғанда, бұл "Минян мәдениетінің" бастаушылары мен негізін қалаушылары автохтондық топ болғандығын көрсетеді.