Кіріспе

XII ғасырдың джайнистік ғалымы, ақын, жазушы, математик және полимат Хемачандра XII ғасырдың үнді джайнистік қасиеттісі, ғалым, ақын, математик, философ, йог, грамматик, құқық теориясының маманы, тарихшы, лексикограф, риторик, логик және просодист болды. Өз замандастары оны дарынды бала деп санап, "өз дәуіріндегі барлық білімді білуші" және гужарати тілінің негізін қалаушы деп атады. Чангадева болып дүниеге келген ол 1110 жылы Светамбара джайнизм мектебінде санатқа ие болып, Сомачандра есімін алды. 1125 жылы Кумарапала патшаның кеңесшісі болып тағайындалды және джайнистік көзқарас тұрғысынан саясатты зерттейтін "Арханнити" еңбегін жазды. Сонымен қатар, ол джайнизмнің маңызды тұлғаларының тарихын баяндайтын "Тришашти шалака пуруша-харита" ("63 көрнекті адамдардың істері") атты санскриттік дастанын жазды. Өмірінің кейінгі кезеңінде ол өзінің есімін Хемачандра деп өзгертті.

Ерте өмір

Гемачандра қазіргі Гуджарат штатындағы Дхандука қаласында Картика суд пурнимасында (Картика айының толық ай күні) дүниеге келген. Оның туған күні туралы мәліметтер әртүрлі, бірақ 1088 жыл қабылданған. Оның әкесі Чачигадева Модх Бания Вайшнав болған. Анасы Пахини джайни дінін ұстанған. Хемчандраның бастапқы есімі Чангадева еді. Бала кезінде Дхандхукаға джайнизмнің дінбасы Девачандра Сури келіп, жас Хемачандраның зиялы қабілетіне тәнті болды. Оның анасы мен анасының інісі Девачандраның пікірін қолдап, әкесіне қарсылық көрсетіп, Хемачандраның оның шәкірті болуына келісті. Девачандра Хемачандраны Хамбатқа алып барды, онда ол жергілікті билеуші Удаянаның қамқорлығына берілді. Чачига ұлын қайтарып алу үшін Удаянаға келді, бірақ оған көрсетілген мейірімділік оны қатты әсер етті, сондықтан ол ұлын Девачандраға сеніп тапсыруға шешім қабылдады. Бірнеше жыл өткен соң, Хемачандра Магха суд чаутта (Магха айының жарық жартысының төртінші күні) джайнизм монахы болып қабылданды және Сомчандра деген жаңа есім алды. Удаяна Девачандра Суриге осы рәсімде көмектесті.

Хемачандра мен Сиддхараджа

Сол кезде Гуджаратты Анхилавададан (Патан) Чаулукья әулеті билеген. Хемачандраның Патанға алғаш рет қашан келгені нақты белгісіз. Джайнизм монахтары сегіз ай бойы саяхаттап, қайыр сұраса, төрт жаңбырлы ай – Чатурмас кезінде бір орында тұрады. Сондықтан Хемачандра осы кезеңдерде Патанда тұрып, көптеген еңбектерін жазды. Хемачандра өз грамматикасын көрсету үшін Чаулукья әулетінің тарихына арналған "Двиашрая Кавья" атты дастанын да жазды. Кумарапала – шива дінінің жақтасы болған және Прабхас-Патандағы Сомнатты қайта жаңартуға бұйрық берді. Кейбір индуист дін өкілдері Хемачандраның Кумарапала жанындағы ықпалының артуына қызғанып, оның өте мақтаншыл, Веда құдайларын құрметтемейтіні және индуист құдайы Шиваға бас иіп құрмет көрсетуден бас тартатынын айтты. Кумарапаламен бірге храмның ашылу салтанатына шақырылғанда Хемачандра линганың алдында бірден бас иді, бірақ былай деді: "Бхава Бижанкаура жанана Рагадьям Кшаямупагата Яся, Брахма ва Вишну ва Харо Джино ва Намастасмай." – Яғни, "Дүние мен өлімнің айналымына себеп болатын құштарлық пен кешірімсіздік секілді жаман қасиеттерді жойған Брахма, Вишну, Шива немесе Джинаға құрмет етемін." Ақырында патша Хемачандраның адал ізбасары мен джайнизмнің жақтасына айналды.

Грамматика

Сиддха Хема Сабданушасана алты тілді қамтиды: санскрит, «стандартты» пракрит (іс жүзінде Махараштри пракриті), Шаурасени, Магахи, Пайшачи, басқаша куәләнбеген Куликапайшачи және Апабрамша (іс жүзінде Гурджар Апабрамша, сол кезде Гуджарат және Раджастан аймақтарында кең таралған және гуджарати тілінің алдағысы). Ол Апабрамшаның толыққанды грамматикасын жасады және оны сол заманғы халық әдебиетімен түсіндіріп, жақсырақ түсінуге көмектесті. Бұл – Апабрамша грамматикасының жалғыз белгілі мысалы.

Саясат

1125 жылы ол Кумарапаланың кеңесшісі болды және джайнистік көзқараспен саясат туралы "Арханнити" атты еңбегін жазды. Зерттеу барысында Хемчандра Драупадидің көп ерлі болуын қабылдайды және Драупадидің бұрынғы өмірінің бірінде Нагастри болғанын, ал джайнизм монахына у бергенін айтады. Сондықтан ол бірнеше өмір бойы тозақта азап шегіп, жануарларға айналып, әйел болып туғанға дейін осылай өмір сүрді, содан кейін джайнизмнің қаһарына ілескен кесірінен одан кейін джайнизм монахы болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Драупади болып қайта дүниеге келді және бес Пандаваға үйленді. Оның "Кавьянапракаша" шығармасы кашмирлік риторик Мамматаның "Кавья пракаша" үлгісімен жазылған. Ол өз еңбектерінде Анандвардана және Абинавагупта сияқты ғалымдардың пікірлерін келтірген.