Кіріспе

Шейвизм ағымы 12 ғасырда құрылған.

Лингятизм – Шейвизм негізінде құрылған индуизм дінінің бір саласы. Лингятизмнің ерекшелігі – қатаң түрде касталық жүйеге қарсылығы және әлеуметтік теңдікті қолдауы, сол заманғы қоғамдық нормаларға күшті қарсылық білдіруі. Оның философиялық қағидалары Вачаналар деп аталатын діни өлеңдерде қамтылған. Бұл дәстүрде Каяка (еңбек) және Дасоха (қызмет) құдайға сыйынбаудың бір түрі ретінде ерекше аталады, бұл еңбектің қадірлілігін және басқаларға қызмет етудің маңыздылығын көрсетеді. Басты индуизмнен айырмашылығы, лингятизм Веда мен Пураналардың діни мәртебесін, ритуалдық амалдарды және жаңадан туу концепциясын мойындамайды, сонымен қатар, құдаймен тікелей және жеке тәжірибе алуға шақырады. Лингятизм көбінесе индуизмнің бір тармағы ретінде қарастырылады. Лингятизмнің өз зиярат орындары, храмдары, қасиетті жерлері және Шиваға арналған діни поэзиясы бар. Бүгінде лингаяттар, Шива-Сиддханта жақтастары, Наттар, Пашупаталар, Капаликалар және басқа да адамдар Шивалық халықты құрайды. Лингяят термині лингаяттардың екі жынысының күміс қорапшада сақталатын және мойынға тағылатын іштілікті (ишталинга) әрдайым киюіне негізделген. Іштіліктің өзі – Парашиваның, абсолютті шындықтың және олардың рухани бейнесінің символы болып табылатын сопақ пішіндес белгі. Верашаива философиясы лингятизмді жайндарды Шиваға табынуға көндіруге мүмкіндік берді. Лингятизмнің брахмандарға қарсы екендігі ерте Верашаива әдебиетіндегі брахмандарға қарсы пікір-таластар арқылы дәлелденеді. Басавадан кейін қалыптасқан дәстүр бойынша, Верашаивизмді бес Панчачарья – Ренукачарья, Дарукачарья, Экорама, Пандитарадхья және Вишвесвара жеткізген, ал Ренукачарья алғаш рет Веданың көрушісі Агастьяға үйреткен. Верашаивтар «Сиддханта Шикхамани» Басавадан бұрын жазылған деп есептесе де, ол шындығында 13 немесе 14 ғасырларда, Басавадан кейін жазылған болуы мүмкін. Вирасаива әулеті Наяка билеушілері лингятизмнің 16-18 ғасырлардағы маңызды храмдарын және семинарияларын салған, индуистік және джайнистік храмдарды жөндеп, жаңаларын салған, Адвайта Срингери матасы сияқты ірі индуистік монастырларды демеушілік еткен, сондай-ақ Читрадургадағы бекіністер мен храмдарды салған.

Варна статусы туралы пікірталастар (19-20 ғасыр)

XIX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Лингаяттарды Фрэнсис Бьюкенен сияқты британдық шенеуніктер индуистік касталардың әртүрлілігі зор жиынтығы және барлық әлеуметтік топтар мен діндерден жаңа мүшелерді қабылдайтын, теңдікке негізделген, әр түрлі идеяларды біріктіретін әлеуметтік жүйе ретінде сипаттады. Дегенмен, британдық шенеуніктер көптеген Лингаяттардың іштен үйлену дәстүрі мен мұрагерлік кәсіптері оларды жіктеуді қиындатқанын атап өтті. 1871 және 1881 жылдарғы Британдық Үндістанның отарлық санағында Лингаяттар шудралар тізіміне енгізілді. С. М. Жамдардың сөзінше, ол "2017/2018 жылдары Лингаяттарды жеке дін ретінде тану туралы талапты көтерген" жетекші, ал М. Б. Патил, Чандан Гоуда да "Лингаяттар алғаш рет 1881 жылғы Майсур штатында өткізілген санақта индуизм дінінің құрамындағы каста ретінде тіркелді" деп мәлімдейді. Шринивас, теңдікке ұмтылған Лингаяттар каннада тілінде (Карнатака) және айналасындағы аймақтарды санскриттеуде маңызды рөл атқарды, бірақ элитаризмге қарсы тұрды.

Сипаттамалары

Лингваизм көбінесе индуизмнің бір саласы ретінде қарастырылады.

Мұқты

Олар жанның көшуі (метемпсихоз, реинкарнация) тұжырымын қабылдаса да, лингаяттардың соңғы өмірін басынан өткеріп жатқанына және линга киіп, өлгеннен кейін Шивамен қайта қосылатынына сенеді. Лингяттарды өртемейді, керісінше, "олар тік отырып, медитациялық күйде, оң қолында жеке лингаларын ұстап жерленеді". Индолог Ф. Отто Шредер лингаят мәтіндерін және олардың метемпсихозға қатысты ұстанымын зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Шредердің сөзіне қарағанда, лингаятизм метемпсихозды – яғни, адам немесе жануар жаны өлгеннен кейін жаңа денеге көшіп өтеді деген сенімді жоққа шығарады деп алғаш айтқан Аббе Дюбуа болды. Шредердің мәлімдеуінше, "қайта туылмауға қарсылық" туралы бұл пікірді басқалар да қайталап, лингаятизмнің индуизм сияқты басқа үнді діндерінен ерекшеленетін балама дін ме деген сұрақ тудырды, онда метемпсихоз және қайта туу – негізгі қағидалар болып табылады. Шредердің пікірінше, Дюбуа жаңылысқан, ал Вирамахешваракара самграха, Анади вирасаивасара самграха, Сивататва ратнакара (Басаваның еңбегі) және Лингвит Парамесвара Агам сияқты лингаят мәтіндері метемпсихоздың лингаятизмнің негізгі тұжырымы екенін растайды. Шредердің айтуынша, лингаяттар ізгілікпен өмір сүрсе, бұл олардың соңғы өмірі болады және олар Шиваға бірігіп кетеді деп сенеді, осы сенім олардың қайта тууға сенбейтіні туралы жаңылыс түсінік тудырды. Р. Блейк Майклдың сөзіне сәйкес, Басава, Аллама Прабху, Сиддхарамшавар және лингаятизмнің басқа да діни тұлғалары қайта туу және одан қалай құтылуға болатыны туралы кеңінен талқылаған.

Біліктіліксіз дуализм

Шунья, каннада тіліндегі бірнеше мәтіндерде, Вирашаива ұғымындағы Жоғарғы күшке теңестіріледі. Атап айтқанда, Шунья Сампадхане мәтіндері Аллама Прабхудың ойларын диалог түрінде ұсынады, онда шунья – рухани жол іздеушінің толтыруға және жоюға тырысатын кеңістік пен айырмашылықтар. Бұл – жанның шексіз Шивамен бірігуі, құтты мокшаның күйі. Бұл лингаят түсінігі вайшнавизмнің кейбір мәтіндерінде, әсіресе Одияда, мысалы, поэтикалық Панчасакхаларда кездесетін шунья Брахма түсінігімен ұқсас. Ол Ведантаның Ниргуна Брахман идеясын, яғни мәңгілік өзгермейтін метафизикалық шындықты «тұлғаланған кеңістік» ретінде түсіндіреді. Индуизмнің бұл ұғымының баламалы атауларына кейбір мәтіндерде шунья пуруша және Джаганнатха жатады. Дегенмен, лингаятизмде де, вайшнавизмнің Махима Дхарма сияқты түрлі бағыттарында да Шунья идеясы буддизмнің Шүнйата ұғымына қарағанда индуистік метафизикалық Брахман ұғымына жақын. Бірақ, Бхима Бхойдың еңбектеріндегідей, кейбір ортақ белгілер де бар. Шрипати, Вирашаива ғалымы, Шрикара Бхашьяда лингаятизм философиясын Веданта терминдерінде түсіндірді, лингаятизмді білікті емес дуализмнің бір түрі деп атады, онда жеке Атман (жан) – Құдайдың денесі, ал Шива мен Атман (өзі, жан) арасында ешқандай айырмашылық жоқ, Шива – адамның Атманы, ал оның Атманы – Шива. Шрипатидің талдауы лингаятизмді 11 ғасырғы Вишиштадвайта философы Рамануджаға, Адвайта философы Ади Шанкараға қарағанда жақын деп санайды.

Білікті монизм

Басқа ғалымдар лингаяттықтың Верашаива ғалымы Шрипатидің сипаттамасынан гөрі күрделірек екенін айтады. Ол Басава дәуірінде әртүрлі рухани ағымдарды біріктірді. Ян Петер Шютен лингаяттықтың Шиваны құдай ретінде қабылдағанмен, бірқатар монотеизмге бейім екенін, бірақ сонымен бірге Жоғары Шындықтың моноистік бірлігін терең сезінетінін айтады. Шютен мұны Рамануджаның Вишиштадвайтасы мен Шанкараның Адвайта дәстүрлерінің синтезі деп атайды, оны Шакти Вишиштадвайта деп атап, ол – Шакти нанымдарымен біріктірілген монизм. Бірақ Басаваның көзқарасы Ади Шанкарадан өзгеше, дейді Шютен, себебі Басава бағыныштылық жолына баса назар бөлген, ал Шанкара білім жолына баса назар бөлген – Басаваның заманында Карнатакада кеңінен талқыланған монистік Адвайта философиясының жүйесі.

Қаякава Кайласа ілімі мен карма

Қаяқ аве калайса – Верашаивтіліктегі ұран. Ол «жұмыс – жұмақ» немесе «жұмыс істеу [қаякаве] – Иенің патшалығында [кайласада] болу» дегенді білдіреді. Кейбір ғалымдар «қаяка» сөзін «ғибадат, рәсім» деп аударса, енді біреулері оны «жұмыс, еңбек» деп аударады. Бұл ұран Басаваға жатқызылады және көбінесе барлық әлеуметтік топтар үшін еңбек этикасын көрсетеді. Лингаят ақындары карма ұғымын қабылдап, Шива поэзиясында оны жиі қайталап айтады. Мысалы, Раманужан айтуынша, Махадевиякка карма және Шиваға деген бақытпен тоқтатылған қайта туу тізбегі туралы айтады. Лингаятизмде карма мен дхарма ұғымдары бар, бірақ лингаятизмнің карма ілімі тағдырға және жазуға байланысты емес. Лингаяттар «қаяка» (жұмыс) және «адамның қазіргі уақыттағы еңбегінің» өзгерткіш күшіне сенеді. Шутэннің сөзіне қарағанда, Сиддхарама мен Аллама карма ілімін еңбек пен лайықтылық заңы ретінде талқылаған, бірақ Аллама Сиддхараманы мұндай лайықтылықтың төменгі деңгейдегі механизм екендігіне көндірген, ал нағыз мистикалық жетістік «іс-қимыл мен сыйақы аймағынан» асып, жеке мүддеден құтылады. Шутэннің айтуынша, бұл идеялар Бхагавад-гитадағы «іс нәтижеге байланыссыз орындалуы керек» деген тұжырымға ұқсас.

Дасоха ілімі

Дасоха – лингаятизмдегі Каякава Кайласаның мақсаты және нәтижесі. Дасоха «қызмет» дегенді білдіреді, және одан да нақтырақ айтқанда, Джангаманы қоса, басқа лингаяттарға қызмет етуді білдіреді. Кез келген мамандық иесі лингаятизм өз уақытының, күш-жігерінің және табысының бір бөлігін өз қауымына және діни кешіп жүретіндерге беруді және сыйлауды ұсынады. Вирасайвизм бойынша, еңбек ету және кемсітусіз өз қауымына қызмет ету – құдайды сезінудің жолы, және бұл сезім бүгінгі күні де Вирасайвалар тарапынан құрметтеледі. Ян Петер Шоутеннің сөзіне қарағанда, бұл доктрина философиялық тұрғыдан Шиваға байланысты ежелгі «Сохам» санскрит бірлік мантрасына қатысты, ол «Мен Олмын» дегенді білдіреді. Бұл әлеуметтік этика Оңтүстік Үндістанның басқа да индуист қауымдарында да кездеседі, оған азық-түлікпен қамтамасыз ету және басқа да қажетті заттарды, әсіресе қоғамның мұқтаж мүшелерімен және табиғи немесе басқа да апаттардан зардап шеккендермен бөлісу кіреді.

Лингадхаран

Линггадаране – лингаяттар арасындағы бастама рәсімі. Линг-адхаране кез келген жаста орындалуы мүмкін, бірақ көбінесе жүктіліктің 7-8 айында жасалады. Отбасылық гуру пуджа өткізеді және анаға ышталинганы табыс етеді, ол туғанға дейін оны өз ышталингасына байлайды. Бала туғаннан кейін анасы жаңа ышталинганы баласына бекітеді. 8-11 жасқа келгенде бала отбасылық гурудан ышталингаға дұрыс құрбандық шалу тәртібін білу үшін дикша алады. Бала туғаннан өліміне дейін линганы үнемі киеді және оған жеке ышталинга ретінде табынады. Линга кішкентай күміс және ағаш қорапқа салынған матаға оралған. Оны жүрек үстіне, яғни жүректің ішіндегі құдай орнына кию керек. Кейбір адамдар оны көкірекке немесе денеге жіп арқылы жабыстырып киеді.

Вегетариандық

Лингвалар қатаң вегетариандық өмір салтын ұстанады. Иманды лингалар балықты қоса, ешқандай ет жемейді. Арақ ішуге тыйым салынған. Карнатаканың кейбір аймақтарында бұл ғибадатханалар лингаят әулиелерінің самадхилары болып табылады, ал Белгави қаласындағы Веерабхадра ғибадатханасы сияқты басқалары – лингалар үшін маңызды қасиетті орындардың бірі, сондай-ақ тарихи ғибадатханаларда Шива ғибадатханасын лингаят дін қызметкерлері басқарып, күтіп ұстайды. Көптеген ауылдық лингаят қауымдары тойға шақыру қағаздарында Шива, Парвати және Ганешаның суреттерін қолданады, ал Ганеша мерекесі Карнатаканың көптеген аймақтарында ауылдық және қалалық лингалардың барлығы тарапынан тойланады.

Ведалар мен шастралар

Лингяят (Верашаива) ойшылдары Брахмандардың Ведалар мен шастраларға қатысты бақылауын жоққа шығарды, бірақ Ведалық білімді толығымен мойын бұрмады. Мысалы, 13 ғасырдағы Телугу Вирашаива ақыны Палкурики Соманатта, "Басава Пурана" авторы – Верашаивалардың қасиетті кітабы, "Вирашаивизм Ведалар мен шастраларға толық сәйкес келеді" деп мәлімдеді. Соманатта өзінің "төрт Веданы білетін ғалым" екенін бірнеше рет айтқан. Лингяят Ведаларды құрал ретінде қарастырады, бірақ қасиетті мақсат ретінде емес. Ол түрлі ритуалдарды және Ведаларды қоса алғанда, кез келген мәтінді сұрақсыз қабылдауды жобады.

Анубхава Мантапа

Анубхава Мантапа сөзбе-сөз "рухани тәжірибе залы" дегенді білдіреді. Басава заманынан бері лингаят институты болып табылады, мистикалықтар, әулиелер және ақын-философтардың рухани және күнделікті өмірдің мәселелерін ашық түрде талқылайтын академиясы ретінде қызмет етті. Бұл Лингьятаға қатысты барлық діни және философиялық ойлардың бастауы болды. Оған мистик Алламапрабху төрағалық етті, және бүкіл Карнатакадан және Үндістанның басқа аймақтарынан келген көптеген шараналар қатысты. Бұл институт лингаяттық діни және философиялық ойларды таратуға да көмектесті. Акка Махадеви, Чаннабасаванна және Басаваннаның өзі Анубхава Мантапаға қатысты.

Демография

Қазіргі уақытта лингаиттер негізінен Карнатака штатында, әсіресе Солтүстік және Орталық Карнатакада кездеседі, сонымен қатар Оңтүстік Карнатакада да көптеген лингаиттер тұрады. Лингяттардың Карнатака халқының шамамен 16%-ын және Махараштра халқының шамамен 6,7%-ын құрайтыны естіміз. Лингва диаспорасы әлемнің көптеген елдерінде, әсіресе АҚШ, Ұлыбритания және Австралияда таралған. Сондай-ақ, қазіргі таңда Орталық үкімет лингаиттердің 16 кастасына басқа да артықшылықты топтар (ОБС) мәртебесін берді. Телангана штатында да лингаиттер бар.