Кіріспе
Лалешвари, Лал Дед (; 1320–1392) – XIV ғасырғы қашмирлік мистик, Кашмир шайвизмі мектебінің индуизм философиясы өкілі. Ол «сөйлеу» (санскрит тілінен аударғанда вак) деген мағынаны білдіретін ватсун немесе вахс деп аталатын мистикалық поэзия стилін қалыптастырған. «Лал Вахс» деп белгілі оның өлеңдері қашмир тіліндегі ең алғашқы туындылардың қатарына жатады және қазіргі қашмир әдебиеті тарихында маңызды орын алады. Лалешвари («Лалла ана» немесе «Лалла шеше») Лалла Дияд («Дияд» – «әже» деген мағынада), Лалла Арифа, Лалла Дидди, Лалешвари, Лалла Йогишвари/Йогишвари және Лалла Шри сияқты басқа да аттармен де танымал.
Lalleshwari, also commonly known as Lal Ded (; 1320–1392), was a Kashmiri mystic of the Kashmir Shaivism school of Hindu philosophy. She was the creator of the style of mystic poetry called vatsun or Vakhs, meaning "speech" (from Sanskrit vāc). Known as Lal Vakhs, her verses are among the early compositions in the Kashmiri language and are a part in the history of modern Kashmiri literature. Lalleshwari ("Mother Lal" or "Mother Lalla") is also known by various other names, including Lal Dyad (Dyad means "Grandmother"), Lalla Aarifa, Lal Diddi, Lalleshwari, Lalla Yogishwari/Yogeshwari and Lalishri.
Өмір
Қазіргі заманғы ғалымдардың көпшілігі Лалешваридің 1301 және 1320 жылдары шамамен Семпур немесе Пандрентан жанында туғанын айтады. Лалешваринің ирандық суфи ғалымы және ақын Мир Сәйід Әли Хамданимен бір замандас болғанына сеніледі. Ол Кашмирге саяхат еткен кездегі өлеңдерінде оның туралы әңгімелерді жазған.
Әдеби шығармалары
Лалешваридің өлеңдері Кашмир әдебиетінің алғашқы туындыларының бірі болып табылады және олар Кашмирдің Солтүстік Үндістанда қолданылған Апабрамса пракритінен жеке тіл ретінде қалыптаса бастаған кезде жазылған. Лалешвариге 285 өлең, «вакхтар» деп белгілі, жатқызылады. Гриерсон мажар-британдық археолог және ғалым сэр Марк Аурел Штайн дайындаған толық емес аударманы жинақтап, кеңейтті және 1888 жылғы «Кашмир мақалдары мен нақыл сөздерінің сөздігінде» сақталған өлеңдерді қосты, сондай-ақ Jaylal Kaul (1973) еңбектерін де пайдаланды. Соңғы аудармалардың арасында Кольман Баркс, Джайшри Один Как және Ранжит Хоскотетің аудармалары бар. Джайшри Один және Ранжит Хоскоте.
Мұра
Кашмирдің жетекші суфи тұлғасы шейх Нуруддин Уддин Уали (Нұруддин Риши немесе Нунда Риши деп те белгілі) Лаллешваридің ықпалында болды. Ол ришилер орденінің құрылуына бастама берді, содан кейін Реш Мир Саеб сияқты көптеген ришилер пайда болды. Лаллешвари мен оның мистикалық ойлары Кашмир халқының санасына терең әсер етеді. 2000 жылы Нью-Делиде өткен Ұлттық семинарда "Қазіргі заманда Лал Дедті еске алу" кітабы жарық көрді. Пол Э. Мерфи өзінің "Триадалық мистика" кітабында оны "сопылыққа немесе сезімге бағытталған Триадизмнің басты өкілі" деп атайды. Оның сөзіне göre, IX ғасырдың соңғы жартысынан XIV ғасырдың соңына дейінгі бес жүз жыл ішінде Кашмирде сопылықтың үш өкілі пайда болды. Лаллешваридің "вах" өлеңдерінің бірнеше жаңа аудармаларынан өзге, Лаллешваридің өмірі мен поэзиясына негізделген заманауи өнер түрлері де бар. Мысалы, Лаллешвари өлеңдерінің заманауи ән түріндегі орындалулары бар. Сонымен қатар, актриса Мита Вашишт 2004 жылдан бері бүкіл Үндістанда Лал Дед (оның өміріне негізделген) атты жеке спектаклін ағылшын, хинди және кашмир тілдерінде қойып келеді.