Кіріспе

Құқық қорғау саласында күш қолдануды "еріксіз адамның бағынуын мәжбүрлеу үшін полицияға қажетті күш-жігер мөлшері" деп анықтауға болады. Күш қолдану доктриналарын күзеттегі құқық қорғау органдары мен әскери қызметкерлер қолдана алады. Мұндай доктриналардың мақсаты қауіпсіздік қажеттіліктерін басқыншылардың немесе күдіктілердің құқықтары мен қауіпсіздігіне қатысты этикалық мәселелермен теңестіру болып табылады. Азаматтарға келтірілген жарақаттар көбінесе өзін-өзі қорғауды ақтау ретінде қарастырылады, ал өлім жағдайында – ақталатын кісі өлтіру ұғымына назар аударады. Қылмыстың алдын алуда күш қолдану туралы ағылшын заңын "Ағылшын заңында өзін-өзі қорғау" тақырыбында қараңыз. Майкл Хед "Күштерді шақыру: алаңдататын тенденциялар мен жауапсыз сұрақтар" еңбегінде Австралияның әскерилерді азаматтық полициялауға қолдану тұрғысынан алған ұстанымын баяндайды; салыстырыңыз Малебо Кибин Сибанда мен Омфеметсе Сибанданың "Оңтүстік Африка полиция қызметінің қатаң күш қолдануын қайта қарау" еңбегін.

Тарих

Күш қолдану заңдылық орнағаннан бері пайдаланылып келеді, бірақ офицерлер өкілеттерін жеміссіз пайдаланады деген қауіп те болған. Бүгінгі қоғамда да бұл қауіп сақталып тұр, ал осы мәселені шешудің бір жолы – полицейлердің дене камераларын міндетті түрде тағып жүруі және азаматтармен әрекеттескенде оларды қосуы.

Күш континуумды қолдану

Күш қолдану белгілі бір жағдайда қолданылатын күш деңгейіне қатысты нұсқауларды ұсынатын Күш қолдану сатысы арқылы стандартталуы мүмкін. Бір дерек күш қолданудың ең төменгі деңгейінен ең жоғары деңгейіне дейін өсетін бес жалпы қадамды анықтайды. Мұндай саты әдетте көптеген деңгейлерден тұрады, және қызметкерлер ағымдағы жағдайға сәйкес келетін күш деңгейімен әрекет етуге нұсқау алады, сонымен қатар қызметкердің бірнеше секундтың ішінде сатының бір бөлігінен екінші бөлігіне өте алатынын ескереді.

Грэм Коннорға қарсы (1989)

1984 жылы 12 қарашада қант диабетімен ауыратын Грэм инсулиннің әсерін сезініп, досымен бірге апельсин шырынын алуға дүкенге асықты. Дүкенде көп адам болғандықтан, ол досымен бірге тағы бір досының үйіне барды. Осы кезде Шарлотта қалалық полиция бөлімінің офицері Коннор оларды бақылап отырды. Досының үйіне бара жатқанда офицер оларды тоқтатып, күш түсуіне дайындалды. Бірнеше офицер келгеннен кейін, олардың бірі Грэмді қолғаппен байлады. Ақырында, Коннор дүкенде ештеңе болмағанын білген соң, офицерлер Грэмді үйіне апарып жіберді. Оқиға кезінде Грэмның аяғы сынды, білегінде кесіктер пайда болды, маңдайы көгерді және иығы жараланды. Соңғы нәтижесінде, Грэм Коннорға қарсы (1989) ісінде Жоғарғы Сот Коннордың ниеті маңызды емес екенін, күш қолданудың объективті негізділігімен бағалануы керек деп шешті. Күш қолданудың "объективті негізділігін" анықтау үшін сот үш факторды қарастырды: "қылмыстың ауырлығы", "полиция қызметкерлерінің немесе басқа адамдардың қауіпсіздігіне төнетін тікелей қауіп", және "күдікті ұстауға белсенді қарсылық көрсетуі немесе қашу әрекеті жасауы".

Теннесси Гарнерге қарсы (1985)

1974 жылдың 3 қазанында Мемфис полициясының офицерлері Элтон Хаймон мен Лесли Райт мүмкін болатын ұрлыққа жауап беру үшін шақырылды. Олар оқиға орнына келгенде, верандада тұрған әйел әйнек сынылғанын естігенін және көрші үйге ұрылғанын айтты. Офицер Хаймон тексеруге барып, Эдвард Гарнерді оқиға орнынан қашып бара жатқанын көрді. Гарнер қақпадан асып келе жатқанда, Хаймон "полиция, тұр!" деп бұйрық берді, ал Гарнер тоқтамаған соң, Хаймон Гарнердің қарусыз екеніне "құлақтандырған сенімді" болғанына қарамастан, оны басының артына атып өлтірді. Жоғары Сот «Теннесси штаты мен Гарнер» ісінде қашып бара жатқан қылмыскердің қашуын тоқтату үшін, офицердің күдікті өзіне немесе басқаларға қауіпті деген нақты дәлелі болған жағдайда ғана, өлімге әкеп соқтыратын күш қолданылуы мүмкін деген шешім қабылдады.

Пайн П. Поулиге қарсы (2003)

Пайн мен Поули ісі – Жетінші федералды апелляциялық округінің сотында қаралып, күш қолданудың шамадан тыс күш қолдану туралы шағымдардан сақтау үшін орынды әрі нақты қажетті болуы керек деген қаулыға келген іс.

Нельсон Дэвис қаласымен келіссөздер (2004)

2004 жылдың 16 сәуірінде UC Davis университетінің жыл сайынғы пикникінде "тарихтағы ең үлкен кеш" деп аталған оқиға болды. Кешке көп адам келгендіктен, адамдар көліктерін заңсыз тоқтата бастады. Сержант Джон Уилсон полиция қызметкерлеріне заңсыз тоқталған көліктерге айыппұл салуды бұрды. Кәмелетке толмағандарға да айыппұлдар салынды. Уилсон пәтер кешенінің иесіне, қатты музыка мен бөтелкелердің сынуынан туындаған тәртіпсіздіктер туралы хабарласты. Пәтер кешенінің иесі Вилсонға пәтерде тұрмайтын адамдардың кешенді тастап кетуіне рұқсат берді. Мыңға жуық адамды таратуға тырысу үшін, соның ішінде бұрышқан доптарды (pepper ball) қамтитын, көтеріліске қарсы жабдықтармен жабдықталған отыз-қырық офицер жиналды. Офицерлер кешеннің алдында жиналды, онда Тимоти Нельсон сияқты 15-20 студент келуге тырысты, бірақ полициядан ешқандай нұсқау берілмеді. Офицерлер бұрышқан доптарды атып жіберді, оның бірі Нельсонның көзіне тиді. Ол дереу құлап, кейін ауруханаға жеткізілді, онда уақытша соқырлық және көру қабілетінің қанағаттанбауы сияқты бірнеше жарақат алды. Жарақатты емдеу үшін бірнеше операция жасалды. Нельсон жарақаттанғандықтан спорттық стипендиясынан айырылып, UC Davis-тен шығуға мәжбүр болды. Офицерлер Нельсонға қарсы ешқандай қылмыстық іс қозғамады. Тоғызыншы апелляциялық сот күш қолданудың орынсыз болғанын және офицерлердің иммунитетке құқығы жоқ екенін шешті.

Плумхофф Рикардқа қарсы (2014)

2014 жылдың 18 шілдесінде Батыс Мемфис полиция қызметкері Дональд Рикардты сынған фарасы үшін тоқтатты. Полицей Рикардпен сөйлескенде, оның лобовой әйнегінде ойыс бар екенін және Рикардтың тым алаңдағандай әрекет ететінін байқады. Полицей Рикардқа көліктен түсуін бұйырды. Рикард сол кезде оқиға орнынан қашып кетті. Содан кейін бірнеше офицерлер қатысқан жоғары жылдамдықты қуу басталды. Рикард тұрақ орнында көлігін басқаруды жоғалтты, ал офицерлер Рикардқа жақындасу үшін көліктерінен түсті. Рикард қайтадан қашуға тырысты, бірнеше полиция машинасына соқтығысты және бірнеше офицерді қауіпті жағдайға түсірді. Осы сәтте офицерлер Рикардқа атыс ашты. Офицерлер барлығы 15 оқ атты, нәтижесінде Рикард пен оның жолаушысы қаза тапты. Жоғарғы Сот күш қолданудың заңды екенін шешті, себебі қақтығайтын күшті қолданудың объективті дұрыстығы оны қолданған кездегі жағдайға негізделуі керек, содан кейін бағалауға емес.

Кизела Хьюзға қарсы (2018)

Эндрю Кизела, Тусон полиция қызметкері, бір минуттан кем уақыттың ішінде Хьюзді атып өлтірді, олар әйелдің пышақпен ағашқа тілгілегені туралы хабарлама алғаннан кейін басқа полиция қызметкерлерімен бірге келді. Хьюз үлкен ас үй пышағымен қаруланған, ол бөлмедегі серігіне қарай бет алған және бірнеше рет талап етілгеніне қарамастан, пышақты тастаудан бас тартқан. Оқ атқаннан кейін полиция қызметкерлері Хьюздің психикалық ауру тарихы бар екенін анықтады. Барлық полиция қызметкерлері кейіннен Хьюздің бөлмедегі серігіне қауіп төндіргенін мәлімдеді. Хьюз офицерге қарсы "күшті шамадан тыс қолдану" деп шағымданып, 4-ші түзетуді бұзды деп сотқа берді. Жоғарғы Сот офицер Кизеланың пайдасына шешім шығарды және "Төртінші түзету талаптарының анық емес болған жағдайларда әлі болмаған" сот шешімдерін болжауға ақылға қонымды полиция қызметкерінің міндетті емес екенін мәлімдеді.

АҚШ статистикасы

АҚШ-та полициямен тікелей қарым-қатынас жасаған 40 миллион адамның 1,4 пайызы, яғни 574 000 адам, күш қолданылғанын немесе күш қолдану қаупі туғанын хабарлады. 574 000 жағдайдың шамамен төрттен бірінде полиция қызметкері қаруын оқиғаға қатысты адамға бағыттаған, ал жағдайлардың 53,5 пайызында полиция қызметкері тебу, ұстау және итеру сияқты физикалық күш қолданған. Бұған қоса, оларға күш қолданылған немесе күш қолданумен қорқытылғандардың 13,7 пайызы құқық бұзушы офицердің бөлімшесіне шағым түсірген. Полициядан күш қолданылған немесе күш қолданумен қорқытылғандардың шамамен 75 пайызы бұл шамадан тыс және негізсіз деп санайды. Бұл көрсеткіш еуропалық, афроамерикалық және испаноязықты этностық топтар арасында бірдей болды. "Вашингтон Пост" газетінің мәліметінше, 2015 жылдың алғашқы бес айында құқық қорғау органдарының қызметкерлері 385 америкалық азаматты қаза қылды, бұл күніне екіден астам өлім-жітімді құрады, бұл ресми статистикада көрсетілген көрсеткіштен екі есе көп. Қаза тапқандардың 221-і мылтықпен, ал 68-і пышақ немесе басқа да өткір заттармен қаруланған. Күзетшілік қызметте тұрған АҚШ әскери қызметшілеріне, қызметке тағайындалмас бұрын, күзетші сержанты "күш қолдану жөніндегі брифинг" өткізеді.

Білім

Зерттеулер көрсеткендей, жоғары білімі бар (әдетте екі жылдық диплом) құқық қорғау органдарының қызметкерлері, білімі жоқ немесе азырақ білім алғандарға қарағанда, күшті әлдеқайда сирек қолданады. Егер білімді офицерлер күш қолданса, көбінесе ол "ақылға қонымды" күш деп есептеледі. Осы тұжырымдарға қарамастан, АҚШ-тағы полиция күштерінің барлық бөлігінің тек 1% ғана қатарына қосылғысы келетін азаматтарға білім талаптарын қояды. Кейбіреулердің пікірінше, полиция қызметіне тек өрістегі жұмыс арқылы ғана жинақталатын тәжірибе аса қажет.

Тәжірибе

Құқық қорғау қызметін тиімді атқаруға қажетті дағдыларды оқу залында дайындау мүмкін емес деп саналады. Мұндай дағдыларды жұмыс істеу кезінде құқық қорғау жағдайларымен үнемі кездесу арқылы жақсырақ меңгеруге болады. Полицей офицерінің тәжірибесі күш қолдану мүмкіндігіне қандай әсер етеді деген мәселе бойынша зерттеулердің нәтижелері әртүрлі.

Басқа сипаттамалар

Офицердің нәсілі, әлеуметтік жағдайы, жынысы, жасы сияқты факторлардың күш қолдану ықтималдығына қатты әсер ететіні анықталған жоқ. Жағдайлардың өзі де рөл атқаруы мүмкін.

Секунд бөлшек синдромы

Екінші секунд синдромы – күш қолданудың жағдайға қарай өзгеруінің мысалы. Жақсы ниетті қызметкерлер жылдам шешім қабылдауға міндетті жағдайларда күш қолдануға тым ерте асығуы мүмкін.

Полиция иттері

Маршалл жобасы үйлестірген 2020 жылғы тергеу АҚШ-та полиция иттерін кеңінен қолданудың, пропорционалсыз күш ретінде және афроамерикалықтарға қарсы пропорционалсыз түрде қолданылуының куәліктерін анықтады. 13 байланысты есептен тұратын серия 2015 жылдан 2020 жылға дейін K9 офицерлерінің иттерді адамдарды ұстау, шағу және жарақаттау үшін қару ретінде қолданған 150-ден астам жағдайды анықтады. 220 000 тұрғыны бар Луизиана штатының Батон-Руж қаласындағы (қара нәсілділер көпшілік құрайтын қала) полиция K9 шағу көрсеткіші, ең жақын Индианаполис қаласынан екі еседен астам жоғары, ал полиция иттерінің шағуларының үштен бірі жасөспірім жігіттерге тиесілі, олардың көпшілігі афроамерикалықтар. Медициналық зерттеушілер полиция иттерінің шабуылдарының "үй жануарларының шағуынан гөрі акула шабуылына көбірек ұқсайтынын" анықтады, себебі полиция иттері агрессивті жаттығудан өтеді. Шағылған көптеген адамдар зорлық көрсетпеген және қылмысқа күдіктелмеген. Полиция қызметкерлері көбінесе жауапкершіліктен қорғалады, ал федералдық азаматтық құқық заңдары қателікпен шағылған куәгерлерді әдетте қамтымайды. Заңгерлердің айтуынша, құрбандар іс қозғаған жағдайда да қиындыққа тап болады, себебі әдетте қазылар алқасы полиция иттерін жақсы көреді.

Департаменттердің атрибуттары

Қуат қолдану саясаты әр бөлімшеде әртүрлі болуы мүмкін. Қабылданған саясаттың түрі және оның күшіне енуі немесе енбеуі полицейдің күш қолдану мүмкіндігіне әсер етеді. Егер саясат белгіленгенмен, бөлімше тарапынан қатаң түрде сақталмаса, онда ол саясаттың өзі ешқандай өзгеріс жасамауы мүмкін. Мысалы, Родни Кинг ісі бөлімшелік қадағалаудың (артық) күш қолдану саясаты бойынша нақты нұсқаулардың болмауымен байланысты мәселе ретінде сипатталды. Бөлімше ұсынатын оқыту да маңызды фактор болуы мүмкін, алайда күшті қалай қолдану емес, қашан қолдану туралы ақпаратты қамтитын жақында ғана енгізілді. Көптеген азаматтар мен саясаткерлер зерттеп, талап етуде және бөлімше деңгейіндегі саясаттың бірі – полицейлердің дене камераларын пайдалануы. Бір зерттеуде дене камералары күш қолдануды 50%-ға дейін азайтатыны көрсетілді.

Қылмыстық деңгейі

Микро деңгейде ауданның қылмыстық жағдайындағы зорлық-зомбылық қылмыстары құқық қорғау органдарының күш қолдану мүмкіндігін арттырады. Ал мезо деңгейінде аудандық зорлық-зомбылық қылмыстары күш қолдануға онша әсер етпейді.