Реджинальд Хорэс Блайт: Британдық жапон зерттеушісінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Британдық жапонолог (1898–1964)

Реджинальд Хорас Блайт (3 желтоқсан 1898 – 28 қазан 1964) – ағылшын жазушысы және жапон мәдениетін терең зерттеуші. Ол ең белгілісі – Дзен және хайку поэзиясы туралы еңбектерімен танылған.

Ерте өмір

Блайт Англияның Эссекс қаласында теміржол қызметкерінің ұлы болып дүниеге келді. Ол Хорас пен Генриетта Блайттың жалғыз баласы еді. Ол Кливленд жолындағы бастауыш мектепте, содан кейін округтік орта мектепте (кейін Илфорд округтік орта мектебі) оқыды. 1916 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең қаһарлы кезінде, ол ар-ожданға қарсылық білдіргендігі үшін Вормвуд Скрабс түрмесіне қамалды, содан кейін бұрынғы және болашақ Дартмур түрмесіндегі Принстаун жұмыс орталығында Ішкі істер министрлігінің бағдарламасында жұмыс істеді. Соғыстан кейін ол Лондон университетіне түсіп, ағылшын тілін оқыды және 1923 жылы құрметті дипломмен бітірді. Ол өмірінің соңына дейін вегетариандық өмір салтын сақтады.

Корея (19251935)

1925 жылы Блайттар Кореяға (сол кезде Жапонияның үстемдігінде болған) көшіп келді, онда Блайт Кейджодағы (қазіргі Сеул) Кейджо императорлық университетінде ағылшын тілінен көмекші профессор болып жұмыс істеді. Кореяда Блайт жапон және қытай тілдерін үйрене бастады, сондай-ақ Сеулдегі Мёшин-дзи Кейджо Бетсуиннің ұстазы Ханаяма Таичиден дзенді оқыды. Кореяда ол Д.Т. Судзукидің дзен туралы кітаптарын оқыды. 1933 жылы ол кореялық студентті тәрбиелеп алып, оның Кореядағы және кейін Лондон университетіндегі оқу ақысын төледі. 1934 жылы әйелінен ажырасып, 1935 жылы Блайт бір жылға университеттен демалысқа шықты, одан кейін Англияға оның соңынан барды. Ажырасқаннан кейін Блайт 1936 жылдың басында Кореяға қайтып оралды, асырап алған ұлын бұрынғы әйеліне тастап кетті. Асырап алған ұлы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кореяға оралды. 1947 жылы оны Солтүстік Корея әскері тұтқындады; Оңтүстік Кореяға келгенде, Оңтүстік Корея армиясы оны сатқын деп айыптап, атып өлтірді.

Жапония (1936-1964 жылдар)

1936 жылы Сеулге оралған Блайт 1937 жылы Кидзима Томико есімді жапон әйеліне қайта үйленді, олардың екі қызы болды. 1940 жылы олар Д.Т. Судзукидің туған қаласы – Жапонияның Каназава қаласына көшіп кетті. 1941 жылдың желтоқсанында, Жапония Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін Ұлыбритания Жапонияға соғыс жариялағанда, Блайт британдық жау шетелдік ретінде ұсталды. Ол Жапонияға деген ықыласын білдіріп, жапон азаматтығын алуға тырысты, бірақ оған рұқсат берілмеді. Тұтқындық кезінде оның үлкен кітапханасы әуе шабуылынан қирады. Кобедегі тұтқын лагерінде ол өзінің алғашқы кітабын, «Ағылшын әдебиетіндегі Зен және Шығыс классикасы» атты еңбегін аяқтады және хайку мен сенрю туралы кітаптарының бөлімдерін жазды. Сол лагерьде ол Роберт Айткенмен де танысты, кейін Гонолулудағы Алмаз Сангасының Рошиі болды. Соғыстан кейін Блайт жапон және американ билігімен тыныштық орнатуға көмектесу үшін белсенді жұмыс істеді. Блайт Жапон императорлық үйімен байланыс жасады, ал оның жақын досы Харольд Гулд Хендерсон генерал Дуглас Макартурдың штабында қызмет етті. Екеуі бірлесіп, император Хирохитоның өзін құдай емес, адам деп жариялаған «Ниген Сенген» декларациясын жасауға көмектесті. 1946 жылға қарай Блайт Гакушуин университетінде ағылшын тілінің профессоры болды және кейіннен император Акихитоға (ол кезде тақ мұрагері) жеке сабақтар берді, осы қызметін өмірінің соңына дейін жалғастырды. Ол Зен философиясын және жапон поэзиясын (әсіресе хайку) Батыс елдерінде танымал етуге үлкен үлес қосты. 1954 жылы Токио университетінен әдебиет докторы дәрежесін алды, ал 1959 жылы төртінші дәрежелі «Қасиетті қазына орденімен» марапатталды. Блайт 1964 жылы Токиодағы Сейрока ауруханасында ми ісігі мен пневмонияның асқынуынан қайтыс болды. Ол Камакурадағы Шокозан Токей Соджи Зенджи ғибадатханасының зиратына, өзінің ескі досы Д.Т. Сузукидің қабірінің жанына жерленді. Блайттың өлімнен кейінгі буддалық аты – Булаису Кодо Шошин Коджу.

Having returned to Seoul in 1936, Blyth remarried in 1937, to a Japanese woman named Kijima Tomiko, with whom he had two daughters. In 1940 they moved to Kanazawa, Japan, which was D. T. Suzuki's home town, and Blyth took a job as an English teacher at the Fourth Higher School (later Kanazawa University). When Britain declared war on Japan in December 1941 following the Japanese attack on Pearl Harbor, Blyth was interned as a British enemy alien. Although he expressed his sympathy for Japan and sought Japanese nationality, this was denied. During his internment, his extensive library was destroyed in an air raid. In the internment camp in Kobe he finished his first book Zen in English Literature and Oriental Classics and wrote parts of his books about haiku and senryu. He also met in the camp Robert Aitken, later Roshi of the Diamond Sangha in Honolulu. After the war, Blyth worked diligently with the authorities, both Japanese and American, to ease the transition to peace. Blyth functioned as liaison to the Japanese Imperial Household, and his close friend, Harold Gould Henderson, was on General Douglas MacArthur's staff. Together, they helped draft the declaration Ningen Sengen, by which Emperor Hirohito declared himself to be a human being, and not divine. By 1946, Blyth had become Professor of English at Gakushuin University, and became private tutor to the Crown Prince (later emperor) Akihito until the end of his [Blyth's] life. He did much to popularise Zen philosophy and Japanese poetry (particularly haiku) in the West. In 1954, he was awarded a doctorate in literature from Tokyo University, and, in 1959, he received the [[Order of the Sacred Treasure (Order of Merit) Fourth Grade. Blyth died in 1964, probably of a brain tumour and complications from pneumonia, in the Seiroka Hospital in Tokyo. He was buried in the cemetery of the Shokozan Tokei Soji Zenji Temple in Kamakura, next to his old friend, D. T. Suzuki. Blyth's posthumous Buddhist name is Bulaisu Kodo Shoshin Koju.

Шығармалары

Блайт Дзен, хайку және сенрю, сондай-ақ жапон және азиялық әдебиеттің басқа да түрлері туралы бірқатар еңбектер жазды. Ол хайку туралы алты кітап (1949–52, 1963–64) және сенрю туралы екі кітап (1949, 1960), Азия және ағылшын әдебиетіндегі юмор туралы төрт кітап (1957, 1959(а), 1959(б), 1961), сондай-ақ Дзен туралы жеті кітап (1942, 1952, 1960–64; өлімнен кейін 1966, 1970) жазды. Оның басқа жариялымдары ағылшын әдебиеті туралы зерттеулерді (1942, 1957, 1959(б)) және сүйікті авторы Генри Дэвид Тороның «Конкорд және Мерримак өзендеріндегі апта» кітабының үш бестен екі бөлігін қысқартылған түрінде, кіріспе және түсіндірмелермен бірге қамтиды. Оның ең маңызды жариялымдары – төрт томдық «Хайку» сериясы (1949–52), «Ағылшын әдебиетіндегі Дзен және Шығыс классикасы» және бес томдық «Дзен» сериясы. Оның дерлік барлық кітаптары Жапонияда, Токиодағы Хокусеидо баспасында жарық көрді.

Жұмысы: Дзен

Шын мәнінде, 5 томдық «Зен және Зен классикасы» сериясы – бұл баспагерлердің Блайттың күтпеген өлімі салдарынан бастапқыда жоспарланған 8 томдық жобаға енгізген өзгерісі. Аталған жобаға «Хекиганроку» (Пиенчи), «Корей Зенінің тарихы» және жапон Зенінің (Доген, Хакуин және т.б.) тарихы, сондай-ақ оның «Христиан мәтіндері бойынша буддалық уағыздар» еңбегінің 8-том ретінде жаңа басылымын қосу көзделген еді. (Осы өзгерту нәтижесінде бұрын жарық көрген 7-том 5-том ретінде қайта басылды). Д.Т. Судзукидің сөзіне сәйкес, «Зен» сериясы «ағылшын тілінде оқитын оқырман қауымға Зен туралы осы уақытқа дейін ұсынылған ең толық еңбек болуы тиіс еді». Бірінші томда Упанишадтардан Хуиненгке дейінгі жалпы кіріспе келтірілген. Екінші және үшінші томдарда Зеннің Сейген тармағынан Нангаку тармағына дейінгі тарихы баяндалса, бесінші томда Зен туралы 25 эссе орналасқан. Төртінші томда Блайт Мумонканды (Вуменкуан) аударады. Блайттың «Мумонкан» аудармасы – ағылшын тіліне жасалған үшінші толық аударма, бірақ әр жағдайға қатысты кеңейтілген түсіндірмелермен бірге жасалған алғашқы аударма. Блайттың 1942 жылы Жапонияда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындалғанда жарық көрген «Zen in English Literature and Oriental Classics» атты алғашқы еңбегі және «Зен және Зен классикасы» сериясы батыс жазушылары мен Зен қауымдастығына елеулі әсер етті, дегенмен оның барлық кітаптары тек Жапонияда жарық көрді.

Жұмысы: Хайку және

Блайт өзінің өмірбаянындағы жазбасында былай деп жазады: "Бақытты жағдаймен мен хайкуға тап болдым, немесе дәлірек айтқанда Хайку но Мичи, Хайку жолы, табиғатпен байланысты таза поэтикалық (эмоционалды емес, интеллектуалды емес, моральдық емес, эстетикалық емес) өмір. Ең бастысы, сенрю пайда болды, оны Сенрю но Мичи, Сенрю жолы деп атауға болады, себебі ол күлкі мен күлімсіреу арқылы барлық нәрсені түсіну, және бұл өзімізді және Құдайды қоса алғанда, барлық нәрсені кешіруді білдіреді". Блайт хайку туралы алты кітап және хайкудың туысы саналатын сенрю туралы екі кітап жазды: "Хайкуде заттар адам дауысымен өздері үшін сөйлейді, ал сенрюде заттар сөйлемейді; біз өзіміз үшін сөйлейміз және сөйлейміз". Блайт сенрюде әлемді "Құдай жаратқандай емес", бірақ "адам көріп тұрғандай" көретінін, "хайкуде жыныстық қатынас дерлік жоқ, ал сенрюде ол кең таралған, әсіресе Йошивара тақырыбында жиі кездеседі" деп жазды. 1949 жылы Жапонияда "Хайку" төрт томдығының бірінші томы жарық көргеннен кейін, хайку соғыстан кейінгі Батыс әлеміне таныстырылды. Оның Хайку сериясы (1949–52) көбінесе классикалық хайкумен айналысты, бірақ Масаока Шики де қамтылды; кейін оның екі томдық "Хайку тарихы" (1963–64) жарық көрді. Бүгінде ол ағылшын тілінде сөйлейтін оқырмандарға хайку мен сенрюдің маңызды түсіндірушісі ретінде танымал. Батыстың көптеген қазіргі заманғы жазушылары оның дзендік хайку түсіндірмелері арқылы осы жанрмен танысты. Олардың қатарында Сан-Франциско және Бит-ұрпағының жазушылары, Гэри Снайдер, Филип Уэлен, Джек Керуак және Аллен Гинзберг, сондай-ақ Дж.Д.Сэлинджер ("әсіресе хайку, бірақ сенрю да Р.Х.Блайт жазғанда ерекше ләззатпен оқылады. Блайт кейде қауіпті болуы мүмкін, әрине, өйткені ол өзі де биік өлең, бірақ сонымен қатар керемет"), Октавио Паз және Э.Э.Каммингс бар. Халықаралық "хайку қауымдастығының" көптеген мүшелері де Блайттың кітаптарынан хайку туралы алғашқы түсініктерін алды, соның ішінде американдық автор Джеймс В.Хакетт (1929 жылы туған), Эрик Аманн, Уильям Дж. Хиггинсон, Анита Виргиль, Джейн Райххолд және Ли Гурга. Француз философы және семиотик Роланд Барт 1967 жылы Блайттың төрт томдық жинағын оқып, 1979 жылы хайку туралы лекциялар мен семинарлар үшін пайдаланды. Кейбіреулер Блайттың заманауи тақырыптардағы хайкуға деген теріс көзқарасын, сондай-ақ хайку мен дзен арасындағы тікелей байланысқа деген оның қатты бейімділігін атап өтті, бұл байланысты қазіргі заманғы жапон ақындары көбінесе елемейді. Башо, шын мәнінде, хайкуға деген құштарлығы оның рухани оянуына кедергі келтірді деп санады; ал Чиё-ни, Бусон және Исса сияқты классикалық жапон хайку ақындары дзен буддистер емес, Жодо буддистері болды. Сондай-ақ, Блайттың жапон әйелдерінің хайкуын жағымсыз бағалағаны, олардың жанрға қосқан үлесін, әсіресе Башо дәуірінде, азайтып көрсеткені айтылды. "Әйелдер хайку жазушылары" деген тарауда Блайт былай деп жазады: "Әйелдер үшін хайку, әйелдер үшін дзен сияқты, бұл тақырып бізді тағы да хайку деген не екенін ойлауға мәжбүр етеді, ал әйел – әйелдер интуитивті деп есептеледі, және олар ойлай алмайтындықтан, солай болса деп үміттенеміз, бірақ интуиция жеткіліксіз [олардың] хайку жаза алатынына күмән тудырады". Блайт осы тақырыпта жазуды бастаған кезде жапон тілінен басқа тілдерде түпнұсқа хайкуның пайда болуын болжамаса да, және ол өлең мектебін құрмаса да, оның еңбектері ағылшын тілінде хайку жазуға серпін берді. 1964 жылы "Хайку тарихының" екінші томының соңында ол: "Хайку тарихындағы соңғы даму – бұл ешкімнің Жапониядан тыс жерлерде, яғни жапон тілінде хайку жазуды болжамағаны" деп атап өтті.

In an autobiographical note, Blyth writes: "By a fortunate chance I then came across haiku, or to speak more exactly Haiku no Michi, the Way of Haiku, which is the purely poetical (non emotional, non intellectual, non moral, non aesthetic) life in relation to nature. Next, the biggest bit of luck of all, Zen, through the books of Suzuki Daisetz Last but not least there appeared senryu, which might well be dignified by the term Senryu no Michi, the Way of Senryu, for it is an understanding of all things by laughing and smiling at them, and this means forgiving all things, ourselves and God included". Blyth wrote six books on haiku and two books on senryū, the satirical genre sister of haiku: "In haiku things speak for themselves with the voice of a man, in senryu things do not speak; we speak and speak for ourselves". Blythe wrote that in senryū the world is 'not seen as God made it' but 'as man sees it'; 'to haiku, sex hardly exists; to senryu, it is all pervading a great many deal with the subject of the Yoshiwara '

After early imagist interest in haiku the genre drew less attention in English, until after World War II, with the appearance of a number of influential volumes about Japanese haiku. In 1949, with the publication in Japan of the first volume of Haiku, Blyth's four volume work, haiku was introduced to the post war Western world. His Haiku series (1949–52) was dealing mostly with pre modern haiku, though included Masaoka Shiki; later followed his two volume History of Haiku (1963–64). Today he is best known as a major interpreter of haiku and senryū to English speakers. Many contemporary Western writers of haiku were introduced to the genre through his Zen based haiku explanations. These include the San Francisco and Beat Generation writers, Gary Snyder, Philip Whalen, Jack Kerouac and Allen Ginsberg, as well as J. D. Salinger (" particularly haiku, but senryu, too can be read with special satisfaction when R. H. Blyth was on them. Blyth is sometimes perilous, naturally, since he's a highhanded old poem himself, but he's also sublime"), Octavio Paz, and E. E. Cummings. Many members of the international "haiku community" also got their first views of haiku from Blyth's books, including American author James W. Hackett (born 1929), Eric Amann, William J. Higginson, Anita Virgil, Jane Reichhold, and Lee Gurga. The French philosopher and semiotician Roland Barthes read 1967 Blyth's four volume set, using it for lectures and seminars on haiku 1979. Some noted Blyth's distaste for haiku on more modern themes, some his strong bias regarding a direct connection between haiku and Zen, a connection largely ignored by modern Japanese poets. Bashō, in fact, felt that his devotion to haiku prevented him from realising enlightenment; and classic Japanese haiku poets like Chiyo ni, Buson, and Issa were Pure Land (Jodo) rather than Zen Buddhists. Some also noted that Blyth did not view haiku by Japanese women favourably, that he downplayed their contribution to the genre, especially during the Bashō era. In the chapter 'Women Haiku Writers' Blyth writes: "Haiku for women, like Zen for women, this subject makes us once more think about what haiku are, and a woman is Women are said to be intuitive, and as they cannot think, we may hope this is so, but intuition is not enough [it] is doubtfull whether women can write haiku". Although Blyth did not foresee the appearance of original haiku in languages other than Japanese when he began writing on the topic, and although he founded no school of verse, his works stimulated the writing of haiku in English. At the end of the second volume of his History of Haiku, he remarked 1964 that "The latest development in the history of haiku is one which nobody foresaw the writing of haiku outside Japan, not in the Japanese language."

Қосымша тыңдау

Алан Уоттс, Зен және Сенрю, Алан Уоттс пен Сумире Хасегава Джейкобс оқиды, Винсент Дельгадоның музыкалық комментариясы, Р. Х. Блайт аудармалары, CD саранча музыкасы 49, 2004 (Винил 1959)
Алан Уоттс, Хайку, Алан Уоттс пен Сумире Джейкобс оқиды, Винсент Дельгадоның музыкалық комментариясы, Р. Х. Блайт аудармалары, CD саранча музыкасы 50, 2004 (алғаш рет KPFA радиосында 1958 жылы хабарланды; Винил 1959)