16-17 ғасырлардағы Азиялық көтерілістер (16-17 ғасырлардағы Анатолиялық көтерілістер)

Кіріспе

Анадолының бейтарап әскерлері Осман империясына қарсы көтерілістер

Селали көтерілістері (Celalî ayaklanmaları) – 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басы мен ортасында Осман империясының билігіне қарсы, бандит басшылары мен celalî, celâli немесе jelālī деп аталатын провинциялық шенеуніктер бастаған бейтарап әскерлердің Анатолиядағы көтерілістері. Алғашқы көтеріліс 1519 жылы, Сұлтан Сәлім I билік құрған кезде, Токат маңында, алеви уағыздаушысы Селалдың басшылығымен болды. Кейіннен Осман тарихшылары Селалдың есімін Анатолиядағы бүлікші топтарды белгілеу үшін жалпы термин ретінде қолданды, бірақ олардың көпшілігі түпнұсқалық Селалмен ешқандай байланысы болмады. Тарихшылар қолданғандай, «Селали көтерілістері» негізінен 1590-1610 жылдар аралығында Анатолиядағы қарақшылар мен соғыс басшыларының әрекеттерін қамтиды. Содан кейін, 1622 жылдан 1659 жылы Абаза Хасан Пашаның көтерілісін басуға дейін, көтерілісші провинциялық губернаторлардың басшылығымен екінші толқын болды. Бұл көтерілістер Осман империясы тарихындағы ең ірі және ұзаққа созылған көтерілістер еді. Көтерілістерге секбандар (мушкетерлердің бейтарап әскерлері) және сипахилер (жер иелігімен қамтамасыз етілген атты әскерлер) қатысты. Көтерілістер Осман үкіметін құлатуға бағытталмаған, олар 16 ғасырдағы халық санының ең көп өсуінен кейін демографиялық қысым, Кіші мұз дәуірімен байланысты ауа райының қиындықтары, валютаның құнсыздануы және Габсбургтар мен Сафавилермен соғыстар кезінде мыңдаған секбан мушкетерлерін жұмылдыру сияқты бірқатар факторлардың салдарынан туған әлеуметтік және экономикалық дағдарысқа жауап болды. Селали басшылары көбінесе империяның провинциялық губернаторларына тағайындалуды қалады, ал кейбіреулері белгілі бір саяси мақсаттар үшін күресті. Мысалы, Абаза Мехмед Пашаның 1622 жылы Осман II патшаны өлтіргеннен кейін құрылған янысар үкіметін құлатуға жасаған әрекеті немесе Абаза Хасан Пашаның ұлы визир Кёпрюлю Мехмед Пашаны құлату ниеті. Осман басшылары Селали көтерілісшілерінің талаптарының себебін түсінді, сондықтан олар көтерілісті тоқтату және оларды жүйеге енгізу үшін Селали көшбасшыларының кейбіреулеріне мемлекеттік қызметтер берді. Осман әскері жұмыс таба алмаған және соғысып жүргендерді күшпен жеңді. Селали көтерілістері ең күшті басшылар Осман жүйесіне енгеннен кейін және әлсіздер Осман әскерімен жеңілгеннен кейін аяқталды. Осман империясына қосылған янысарылар мен бұрынғы көтерілісшілер жаңадан алған мемлекеттік қызметтерін сақтап қалу үшін күресті.

The Celali rebellions (Celalî ayaklanmaları) were a series of rebellions in Anatolia of irregular troops led by bandit chiefs and provincial officials known as celalî, celâli, or jelālī, against the authority of the Ottoman Empire in the late 16th and early to mid 17th centuries. The first revolt termed as such occurred in 1519, during Sultan Selim I's reign, near Tokat under the leadership of Celâl, an Alevi preacher. Celâl's name was later used by Ottoman histories as a general term for rebellious groups in Anatolia, most of whom bore no particular connection to the original Celâl. As it is used by historians, the "Celali rebellions" refer primarily to the activity of bandits and warlords in Anatolia from c. 1590 to 1610, with a second wave of Celali activity, this time led by rebellious provincial governors rather than bandit chiefs, lasting from 1622 to the suppression of the revolt of Abaza Hasan Pasha in 1659. These rebellions were the largest and longest lasting in the history of the Ottoman Empire. The major uprisings involved the sekbans (irregular troops of musketeers) and sipahis (cavalrymen maintained by land grants). The rebellions were not attempts to overthrow the Ottoman government but were reactions to a social and economic crisis stemming from a number of factors: demographic pressure following a period of unprecedented population growth during the 16th century, climatic hardship associated with the Little Ice Age, a depreciation of the currency, and the mobilization of thousands of sekban musketeers for the Ottoman army during its wars with the Habsburgs and Safavids, who turned to banditry when demobilized. Celali leaders often sought no more than to be appointed to provincial governorships within the empire, while others fought for specific political causes. Such as Abaza Mehmed Pasha's effort to topple the Janissary government established after the regicide of Osman II in 1622, or Abaza Hasan Pasha's desire to overthrow the grand vizier Köprülü Mehmed Pasha. The Ottoman leaders understood why the Celali rebels were making demands, so they gave some of the Celali leaders government jobs to stop the rebellion and make them part of the system. The Ottoman army used force to defeat those who didn't get jobs and kept fighting. The Celali rebellions ended when the most powerful leaders became part of the Ottoman system and the weaker ones were defeated by the Ottoman army. The Janissaries and former rebels who had joined the Ottomans fought to keep their new government jobs.

Қараязық (1598)

1598 жылы секбан көшбасшысы Караязичи Абдулхалим Анатолия әйалатындағы наразы топтарды біріктіріп, Сивас және Дулькадирде билік орнатып, қалаларды өзіне салық төлеуге мәжбүр етті. Оған Чорум губернаторлығы ұсынылды, бірақ ол қызметтен бас тартты. Осман әскерлері оларға қарсы жіберілгенде, ол күштерімен Урфаға шегініп, бекітілген қамалға сиынды, ол 18 ай бойы қарсылықтың орталығы болды. Әскерлерінің қарсы көтерілуінен сескеніп, ол қамалдан шығып, үкімет әскерлерінен жеңіліске ұшырады және 1602 жылы табиғи себептерден қайтыс болды. Оның інісі Дели Хасан кейін Батыс Анатолиядағы Кутахияны басып алды, бірақ ол және оның жақтастары губернаторлық тағайындаулармен ыңғайластырылды.