Евлия Челеби (1611-1682) – түрік саяхатшысы, Османлы империясы мен көрші елдерін зерттеген «Саяхатнама» авторы. Тарих, мәдениет туралы құнды мәліметтер!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрік саяхатшысы және жазушысы (1611–1682)
Turkish traveler and writer (1611–1682)
Дервиш Мехмед Зилли (25 наурыз 1611 – 1682), Евлия Челеби деп белгілі, Осман империясының мәдени өркендеген шағында империя аумағы мен көршілес елдерді аралаған Осман зерттеушісі. Ол 40 жылдан астам саяхаттап, өз ойларын "Саяхатнама" ("Саяхат кітабы") деп аталатын күнделігінде қалдырды. "Челеби" есімі "әдепті адам" немесе "құдайға жақын адам" деген мағынаны білдіреді.
Dervish Mehmed Zillî (25 March 1611 – 1682), known as Evliya Çelebi , was an Ottoman explorer who travelled through the territory of the Ottoman Empire and neighboring lands during the empire's cultural zenith. He travelled for over 40 years, recording his commentary in a travelogue called the Seyahatnâme ("Book of Travel"). The name Çelebi is an honorific meaning "gentleman" or "man of God".
Өмір
Евлия Челеби 1611 жылы Стамбулда Кутахиядан шыққан бай отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы Осман әмірлері сарайымен байланысты болған, әкесі – дервиш Мехмед Зилли зергерлікпен айналысса, анасы – бас уәзір Мелек Ахмет Пашаның абхаздық туысы болған. Өзінің кітабында Евлия Челеби әкесінің әулетін түркі тіліндегі ең ерте танылған ақын және суфи мистикасы Ахмад Ясауиге дейін жетеді деп көрсетеді. Евлия Челеби императорлық уламалардан (ғалымдардан) білім алған. Челеби "Умар Гүлшани" есімді белгілі халвати дервишінің шәкірті ретінде вокалдық және аспаптық музыканы оқыған, оның музыкалық қабілеті император сарайында оған үлкен құрмет әкелді, тіпті бас музыкант Әмір Гунаны да таң қалдырды. Ол сонымен қатар "илм әл-мусики" деп аталатын музыка теориясын оқыды, оның ішінде музыкалық аспаптар туралы екі тарау бар. Ол кезде Стамбулда немесе Каирде болғаны белгісіз.
Evliya Çelebi was born in Istanbul in 1611 to a wealthy family from Kütahya. Both his parents were attached to the Ottoman court, his father, Dervish Mehmed Zilli, as a jeweller, and his mother as an Abkhazian relation of the grand vizier Melek Ahmed Pasha. In his book, Evliya Çelebi traces his paternal genealogy back to Ahmad Yasawi, the earliest known Turkic poet and an early Sufi mystic. Evliya Çelebi received a court education from the Imperial ulama (scholars). Çelebi had studied vocal and instrumental music as a pupil of a renowned Khalwati dervish by the name of 'Umar Gulshani, and his musical gifts earned him much favor at the Imperial Palace, impressing even the chief musician Amir Guna. He was also trained in the theory of music called ilm al musiqi. including two chapters on musical instruments. it is unclear whether he was in Istanbul or Cairo at the time.
Еуропа
Челеби 1663 жылы Роттердамға келгенде жергілікті американдықтармен қонақ ретінде кездескенін айтты. Ол былай деп жазды: "[Олар] дін қызметкерлерін қарғап, 'Бұрын әлем бейбіт болған, бірақ қазір ашкөз адамдармен толып кетті, олар жыл сайын соғыс салып, біздің өмірімізді қысқартады' деді". Челеби Критке сапар шекті және екінші кітабында Ханья қаласының сұлтанға бағынуын, сегізінші кітабында Кандия жорығын сипаттады.
Çelebi claimed to have encountered Native Americans as a guest in Rotterdam during his visit of 1663. He wrote: "[they] cursed those priests, saying, 'Our world used to be peaceful, but it has been filled by greedy people, who make war every year and shorten our lives.'" Çelebi visited Crete and in book II describes the fall of Chania to the Sultan; in book VIII he recounts the Candia campaign.
Қазақстан
Осман империясының Балқан аймақтарындағы саяхаттары барысында Челеби қазіргі Хорватияның әртүрлі аймақтарын, оның ішінде солтүстік Далмацияны, Славонияның бір бөлігін, Медзимурье және Банияны аралады. Ол түрлі тарихи және этнографиялық дереккөздерді тіркеді. Әйелдердің әсемдігіне тоқталып, мұсылман мемлекет болғанына қарамастан, мешіттер мен базарлардың жоқтығын атап өтті. Ол черкестердің жомарттығы туралы айтады, черкес тілін әріптермен жаза алмағанын және тілді "қарағайдың дауысына" теңегенін жеткізеді.
During his travels in the Balkan regions of the Ottoman Empire Çelebi visited various regions of the modern day Croatia including northern Dalmatia, parts of Slavonia, Međimurje and Banija. He recorded variety of historiographic and ethnographic sources. He commented on the women's beauty and talked about the absence of mosques and bazaars despite being a Muslim country. He talks about the hospitality of Circassians and mentions that he could not write the Circassian language using letters, and compared the language to a "magpie shout".
Болгария (Добруя)
17 ғасырда Анатолия мен Балқанды аралап шыққан Евлия Челеби Болгарияның солтүстік-шығысын Уз (Оғұз) аймағы деп көрсеткен, ал Силистрада орта бойлы, көңілді және күшті адамдардан тұратын, түрік тілді мұсылман қауымы – Чытақтар болған, олар Добруджада "Добруджа Чытақтары" деп белгілі болған. Ол сондай-ақ "Чытақтардың" татарлар, влахтар және болгарлардың қосылысынан тұратынын айтады.
Evliya Çelebi, who traveled around Anatolia and the Balkans in the 17th century, mentioned the northeast of Bulgaria as the Uz (Oğuz) region, and that a Turkish speaking Muslim society named Çıtak consisting of medium sized, cheerful and strong people lived in Silistra, and also known as the "Dobruca Çitakları" in Dobruja. He also emphasizes that "Çıtaklar" is made up of a mixture of Tatars, Vlachs, and Bulgarians.
Қазақстан
1660 жылы Челеби Косовоға сапар шегіп, аймақтың орталық бөлігін Арнавуд (آرناوود) деп атады және Вуштридегі тұрғындары албан немесе түрік тілінде сөйлейтінін, ал босния тілінде сөйлейтіндердің азын байқады.
In 1660 Çelebi went to Kosovo and referred to the central part of the region as Arnavud (آرناوود) and noted that in Vushtrri its inhabitants were speakers of Albanian or Turkish and few spoke Bosnian.
Қазақстан
Челеби Албанияны 3 рет аралап, көп саяхат жасады. Ол 1662 жылы Тирана, Лежа, Шкодра және Бушат қалаларын, ал 1670 жылы Дельвина, Джирокастра, Тепелена, Скрапар, Пермет, Берат, Канина, Влора, Баштова, Дуррес, Каважа, Пекин, Эльбасан және Поградец қалаларын көрді.
Çelebi travelled extensively throughout Albania, visiting it on 3 occasions. He visited Tirana, Lezha, Shkodra and Bushat in 1662, Delvina, Gjirokastra, Tepelena, Skrapar, Përmet, Berat, Kanina, Vlora, Bashtova, Durrës, Kavaja, Peqin, Elbasan, and Pogradec in 1670.
Парфенон
1667 жылы Челеби Парфенон мүсіндеріне қатты таңырды және ғимаратты "адам күшімен салынбаған, ешкімге бағынбайтын мықты бекініс секілді" деп сипаттады. Ол Парфенонның "адам қолынан гөрі көктей жасалғандай" болғандықтан, мәңгілікке сақталуын тілей отырып, өлеңмен дұға етті.
In 1667 Çelebi expressed his marvel at the Parthenon's sculptures and described the building as "like some impregnable fortress not made by human agency." He composed a poetic supplication that the Parthenon, as "a work less of human hands than of Heaven itself, should remain standing for all time."
Ширван
Бакудегі мұнай саудагерлері туралы Челеби былай деп жазды: "Алланың құдіретімен мұнай жерден айналып шығады, бірақ ыстық бұлақтар сияқты, май қабаттасып, бетінде қаймақтай қатып тұратын сулы ойыстар пайда болады. Саудагерлер осы ойыстарға кіріп, қасықтармен майды жинап, ешкі терісіне толтырып, түрлі аймақтарда сатады. Осы мұнай саудасынан түскен кіріс жыл сайын Сафавид шаһына тікелей жіберіледі".
Of oil merchants in Baku Çelebi wrote: "By Allah's decree oil bubbles up out of the ground, but in the manner of hot springs, pools of water are formed with oil congealed on the surface like cream. Merchants wade into these pools and collect the oil in ladles and fill goatskins with it, these oil merchants then sell them in different regions. Revenues from this oil trade are delivered annually directly to the Safavid Shah."
Сирия мен Палестина
XVII ғасырдағы көптеген еуропалық және кейбір еврей саяхатнамаларынан өзгеше, Челеби ислами көзқараспен жазылған ең толық саяхатнамалардың бірін жазды. Челеби Палестинаға екі рет сапар шекті, біріншісі 1649 жылы, екіншісі 1670-17 жылдары. Бірінші бөлігінің, сондай-ақ екінші бөлігінен алынған кейбір үзінділерінің ағылшын тіліне аудармасын 1935-1940 жылдары Палестинаның Ескіліктер департаментінде қызмет еткен, өзі білген палестиналық ғалым Степан Ханна Степан жариялады. Палестинаға немесе "Палестина жеріне" жасалған көптеген сілтемелер маңызды, және Евлия былай деп жазады: "Барлық жылнамаларда осы ел Палестина деп аталады".
In contrast to many European and some Jewish travelogues of Syria and Palestine in the 17th century, Çelebi wrote one of the few detailed travelogues from an Islamic point of view. Çelebi visited Palestine twice, once in 1649 and once in 1670–1. An English translation of the first part, with some passages from the second, was published in 1935–1940 by the self taught Palestinian scholar Stephan Hanna Stephan who worked for the Palestine Department of Antiquities. Significant are the many references to Palestine, or "Land of Palestine", and Evliya notes, "All chronicles call this country Palestine."
Танымал мәдениетте
Челеби Орхан Памуқтың 1985 жылғы "Ақ қамал" романында және словак жазушысы Юрай Червенактың "Капитан Баторидің оқиғалары" (Dobrodružstva kapitána Báthoryho) романдарында кездеседі. "Стамбул менің қанаттарым астында" (İstanbul Kanatlarımın Altında, 1996) – 17 ғасырдың басында IV Мұрат билік құрған кездегі Осман қоғамы және аңызға толы ұшқыштар Хезарфен Ахмед Челеби мен Лагари Хасан Челебидің өмірі туралы фильм. "Евлия Челеби және Өмір суы" (Evliya Çelebi ve Ölümsüzlük Suyu, 2014, суретке түскен – Серкан Зельзеле) – Челебидің оқиғаларын балаларға бейімдеу, ол түрік анимациясының тұңғыш толық метражды фильмі. ЮНЕСКО Челебидің дүниеге келгеніне 400 жыл толуын мерейтойларды атап өту жоспарына қосты. 2015 жылғы "Ғұлама ғасыр: Кёсем" телесериалында түрік актері Нечип Мемили оның рөлін ойнады. 2011 жылдың 25 наурызында Google Евлия Челебидің 400 жылдығын doodle арқылы атап өтті.
Çelebi appears in Orhan Pamuk's 1985 novel The White Castle, and is featured in The Adventures of Captain Bathory (Dobrodružstvá kapitána Báthoryho) novels by Slovak writer Juraj Červenák. İstanbul Kanatlarımın Altında (Istanbul Under My Wings, 1996) is a film about the lives of legendary aviator brothers Hezârfen Ahmed Çelebi and Lagâri Hasan Çelebi, and the Ottoman society in the early 17th century, during the reign of Murad IV, as witnessed and narrated by Evliya Çelebi. Evliya Çelebi ve Ölümsüzlük Suyu (Evliya Çelebi and the Water of Life, 2014, dir. Serkan Zelzele), a children's adaptation of Çelebi's adventures, is the first full length Turkish animated film. UNESCO included the 400th anniversary of Çelebi's birth in its timetable for the celebration of anniversaries. In the 2015 TV series Muhteşem Yüzyıl: Kösem, is portrayed by Turkish actor Necip Memili. On 25 March 2011, Google celebrated 400th Birthday of Evliya Çelebi with a doodle.
Оның құрметіне аталған такси
Ликия көктемгі шабақ, Pseudophoxinus evliyae Freyhof & Özuluğ, 2010 – Cyprinidae тұқымдасына жататын сәулелі қанатты балық. Ол Түркияның батыс Анатолиясындағы су желілерінде таралған.
The Lycian spring minnow, Pseudophoxinus evliyae Freyhof & Özuluğ, 2010 is a species of ray finned fish in the family Cyprinidae. It is found in drainages in western Anatolia in Turkey.
Неміс тілінде
Хелена Туркова: «Далмация және Босниядағы 1659-61 жылдардағы Эвлия Челебидің саяхаттары мен сарғалдары». Прага, 1965 жыл. Клаус Крейзер: «Эдирне 17 ғасырда Эвлия Челеби бойынша». Осман қалаларын тануға арналған еңбек. Фрайбург, 1975 жыл. «Алтын алмалар елі». Түрік саяхатшысы Эвлия Челебидің 1665 жылы Гяурия еліне және Вена қаласына жасаған естелік саяхаты. Аударған Р. Кройтель, Грац және басқалар, 1987 жыл. «Жұмбақтар еліне саяхат: түрік саяхатшысы Эвлия Челебидің 1672-73 жылдардағы Жоғарғы Египет және Судан арқылы, сондай-ақ Османдық Хабес провинциясы арқылы саяхаты». Аударған Эрих Прокош. Грац: Штирия, 1994 жыл. Эвлия Челебидің «Сейахатнаме» еңбегінен алынған Анатолия саяхаты. Аударған Қорқыт М. Бугдай. Нью-Йорк: E. J. Brill, 1996 жыл. Эвлия Челебидің Битлистен Ванға саяхаты: «Сейахатнамеден» үзінді. Аударған Кристиан Булут. Висбаден: Harrassowitz, 1997 жыл. Эвлия Челеби бойынша Маниса: «Сейахатнаме» еңбегінің тоғызыншы томынан. Аударған Нұран Тезкан. Бостон: Brill, 1999 жыл. 17 ғасырдың екінші жартысындағы Қайыр. Эвлия Челеби сипаттаған. Аударған Эрих Прокош. Стамбул, 2000 жыл.
Helena Turková: Die Reisen und Streifzüge Evliyâ Çelebîs in Dalmatien und Bosnien in den Jahren 1659/61. Prag 1965. Klaus Kreiser: Edirne im 17. Jahrhundert nach Evliyâ Çelebî. Ein Beitrag zur Kenntnis der osmanischen Stadt. Freiburg 1975. Im Reiche des Goldenen Apfels. Des türkischen Weltenbummlers Evliâ Çelebis denkwürdige Reise in das Giaurenland und die Stadt und Festung Wien anno 1665. Trans. R. Kreutel, Graz, et al. 1987. Ins Land der geheimnisvollen Func: des türkischen Weltenbummlers, Evliyā Çelebi, Reise durch Oberägypten und den Sudan nebst der osmanischen Provinz Habes in den Jahren 1672/73. Trans. Erich Prokosch. Graz: Styria, 1994. Evliyā Çelebis Anatolienreise aus dem dritten Band des Seyāḥatnāme. Trans. Korkut M. Buğday. New York: E. J. Brill, 1996. Evliya Çelebis Reise von Bitlis nach Van: ein Auszug aus dem Seyahatname. Trans. Christiane Bulut. Wiesbaden: Harrassowitz, 1997. Manisa nach Evliyā Çelebi: aus dem neunten Band des Seyāḥat nāme. Trans. Nuran Tezcan. Boston: Brill, 1999. Kairo in der zweiten Hälfte des 17. Jahrhunderts. Beschrieben von Evliya Çelebi. Trans. Erich Prokosch. Istanbul 2000.