Кіріспе

Осман империясының 1595 - 1603 жылдардағы 13-ші сұлтаны Мехмед III (Мехмед и Салис; III. Мехмед; 26 мамыр 1566 – 22 желтоқсан 1603) – 1595 жылдан өліміне дейін, 1603 жылға дейін Осман империясын басқарды. Мехмед інілерінің өлім жазасын беруімен және Ұзақ түрік соғысында әскерге жетекшілік еткенімен белгілі болды, осы соғыс барысында Осман әскері Керестес шайқасында шешуші жеңіске жетті. Алайда, бұл жеңіске Гюр және Никополдағы әскери жеңілістер кедергі келтірді. Сондай-ақ, ол Желали көтерілісін тиімді басуға бұйрық берді. Сұлтан Елизавета I сарайымен одан да жақсы сауда қатынастарын орнату мақсатында және Англияның испандықтарға қарсы Осман империясымен одақтасуына үміттене отырып хабарласты.

Ерте өмір

Мехмед 1566 жылғы 26 мамырда Маниса сарайында, оның арғы атасы Сүлеймен Шаңқаулының билік құрған кезінде дүниеге келді. Ол Мурад III-нің ұлы, ал Мурад III Селим II-нің, ал Селим II Сұлтан Сүлеймен мен Хүррем Сұлтанның ұлы болды. Оның анасы – Сафие Сұлтан, Дукаджин жоталарынан шыққан албан қызы. Мехмед туған жылы оның арғы атасы Сүлеймен I қайтыс болды, ал оның әкесі Селим II жаңа сұлтан атанды. Мехмед сегіз жасқа келгенде оның әкесі Селим II қайтыс болды, ал 1574 жылы Мехмедтің әкесі Мурад III сұлтан болды. Мұрат 1595 жылы, Мехмед 28 жасқа келгенде қайтыс болды. Мехмед балалық шағының көп бөлігін Манисада ата-анасымен және ұстазы Ибрагим Эфендимен бірге өткізді. Оның сүндет тойы 1582 жылғы 29 мамырда, 16 жасында болды.

Бауыр өлтіру

Таққа отырғанда Мехмед III өзінің он тоғыз бауырының бәрін өлімге жіберуге бұйрық берді. Оларды патшалық қазақтары тұншықтырып өлтірді, олардың көптегені саңырау, тілсіз немесе "ақылы кем" болған, осылайша толық адалдыққа көз жеткізу үшін. Бауырларды өлтіру арқылы таққа отыру жаңалық емес еді, себебі сұлтандар өз әйелдерінен жиі ондаған бала көрген.

Константинополдағы билік күрес

Мехмед III әкесінің билігін Сафие Сұлтанға, валиде сұлтанға қалдырып, жауапсыз билеуші болды. Оның алғашқы маңызды мәселесі – екі уәзірі, Сердар Ферхад Паша мен Кожа Синан Паша және олардың қолдаушылары арасындағы бәсекелестік болды. Оның анасы мен күйеу баласы Дамат Ибрагим Паша Кожа Синан Пашаны қолдап, Мехмед III-тің мәселені өзіне алуына кедергі келтірді. Бұл мәселе жаңашарилердің үлкен наразылығына ұласты. 1595 жылдың 7 шілдесінде Мехмед III Сердар Ферхад Пашаны Валахиядағы сәтсіздігі үшін Ұлы уәзір лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды және оның орнына Синанды тағайындады. Бірақ Осман империясы ақыры жауға қарсы тұруға шешім қабылдады және Габсбург пен Трансильвания әскерлерін Керестес шайқасында (осман тілінде Хачова шайқасы деп аталады) жеңді. Шайқас барысында сұлтанды шайқас ортасында қашудан тоқтатуға тура келді. Жеңіспен Стамбулға оралған Мехмед уәзірлеріне тағы да жорыққа шығатынын айтты. Келесі жылы Стамбулдағы Венециялық байлосы: «Дәрігерлер сұлтанның шектен тыс тамақ ішу мен ішімдікке салынуынан денсаулығы нашарлағандықтан соғысқа бара алмайтынын мәлімдеді» деп хабарлады. Бұл тарихқа қатысты ғылыми емес, көлемді кітап. 1596 жылы соғыстағы еңбегі үшін Сиғалазаде Юсуф Синан Паша Ұлы уәзір болып тағайындалды. Бірақ, сарайдың және анасының қысымымен Мехмед көп ұзамай Дамат Ибрагим Пашаны осы лауазымға қайта орнатты. Алайда, Керестес шайқасындағы жеңіс ұзаққа соқпады, бірнеше маңызды жеңілістерге ұшырады, соның ішінде Гьер (Яниккале) австриялықтардың қолына өтті, ал 1599 жылы Никопол шайқасында Михаил Батыр бастаған валахиялық әскерлер Хафиз Ахмет Паша басқарған Осман әскерлерін жеңді. 1600 жылы Тиряки Хасан Паша басқарған Осман әскерлері 40 күндік қоршаудан кейін Нагиканизаны басып алды және кейіннен Нагиканиза қоршауында оны одан да көп күшті қарсыластарға қарсы сәтті қорғады.

Джелали көтерілісі

Оның билік етуінің тағы бір маңызды оқиғасы – Анатолиядағы Желали көтерілістері болды. Бұрынғы Осман шенеунігі Караязичи Абдулхалим 1600 жылы Урфа қаласын басып алып, өзін сұлтан деп жариялады. Оның таққа таластығы туралы қауесет Константинопольге жетті, және Мехмет осы қауесеттерді тарату үшін көтерілісшілерге қатысты қатаң шаралар қолдануға бұйрық берді, соның ішінде Караязичи Абдулхалимнің үлкен визирі етіп тағайындаған Хусейн Пашаның өлім жазасын орындау да болды. 1601 жылы Абдулхалим Бағдад әкімі Сокуллузаде Хасан-пашаның әскерлерінен жеңілгеннен кейін Самсун маңына қашып кетті. Бірақ, оның інісі Дели Хасан Сокуллузаде Хасан-пашаны өлтіріп, Хадым Хусрев-пашаның басшылығындағы әскерлерді талқан етті. Содан кейін ол Кютахияға жорық жасап, қаланы басып алып, өртеп жіберді. Ағылшын сыйлықтарының арасында Мехметтің анасы Сафие Сұлтанға жазылған хат қоса берілген салтанатты карета да болды. Бұл сыйлықтар екі ел арасындағы қарым-қатынасты нығайтуға бағытталған, 1581 жылы қол қойылған сауда келісіміне сүйене отырып, ағылшын саудагерлеріне Осман аймағында басымдық берілген еді. Испания әскерлерінің күшті болуына байланысты Англия Османмен одақ құруға құлшынды, екі елдің бірігіп билікті бөлісуге мүмкіндігі бар еді. Елизаветаның сыйлықтары 27 зеңбірекпен жабдықталған үлкен сауда кемесімен жеткізілді, Мехмет жеке басымен тексерді, бұл ағылшын теңіз күшінің айқын көрсеткіші болды, және ол өзінің билік жылдарында флотты дамытуға ынталандырды. Алайда, Аустро-Осман соғысының нашарлауынан туған антиевропалық сезімдер мен Сафие Сұлтанның аудармашысының және ағылшыл басшы Хасан Пашаның қазасынан кейін екі ел арасындағы қарым-қатынас тоқырады, сондықтан ағылшын-османдық одақ толыққанды жүзеге аспады.

Өлім

Мехмед 1603 жылғы 22 желтоқсанда 37 жасында қайтыс болды. Бір дереккөз бойынша, оның өліміне ұлы, Шәхзада Махмудтың қайтысынан туған қайғы себеп болды. Тағы бір дереккөз бойынша, ол обаға немесе инсультқа шалдығып қайтыс болған. Ол Айя София мешітінде жерленді. Оның орнына 13 жасар ұлы Ахмет I жаңа сұлтан атанды.