Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Осман империясының 12-ші сұлтаны (1574–1595)
12th Sultan of the Ottoman Empire (1574–1595)
Мұрад III (; III. Мурад; 4 шілде 1546 – 16 қаңтар 1595) – 1574 жылдан 1595 жылы қайтыс болғанға дейін Осман империясын билеген сұлтан. Оның билігі Габсбургтармен шайқастарға және Сафавидтермен сарқылып, теңсіз соғыстарға толы болды. Ұзақ уақыт бойы тәуелсіздігін сақтап келген Марокко біраз уақыт империяның қарауында болды, бірақ 1582 жылы тәуелсіздігін қайта жеңіп алды. Оның тұсында империяның Африканың шығыс жағалауындағы ықпалы кеңейді. Дегенмен, империядағы жемқорлық пен Жаңа дүниеден келген инфляция күшейіп, яничарлар мен қара халық арасында наразылық тудырды. Оның билігі кезінде Елизавета Англиясымен қарым-қатынас нығайды, себебі екеуінің де ортақ жауы – испандықтар еді. Сондай-ақ, ол өнерді қорғаушы болды және "Сиер и Неби" сияқты суреттелген қолжазбалардың жасалуын тапсырды.
Murad III (; III. Murad; 4 July 1546 – 16 January 1595) was the sultan of the Ottoman Empire from 1574 until his death in 1595. His rule saw battles with the Habsburgs and exhausting wars with the Safavids. The long independent Morocco was for a time made a vassal of the empire but regained independence in 1582. His reign also saw the empire's expanding influence on the eastern coast of Africa. However, the empire was beset by increasing corruption and inflation from the New World which led to unrest among the Janissary and commoners. Relations with Elizabethan England were cemented during his reign as both had a common enemy in the Spanish. He was also a great patron of the arts, commissioning the Siyer i Nebi and other illustrated manuscripts.
Ерте өмір
1546 жылы 4 шілдеде Маниса қаласында туған Шахзада Мурад, Шахзада Селім мен оның күшті әйелі Нұрбану Сұлтанның үлкен ұлы болды. Ол жақсы білім алып, араб және парсы тілдерін үйренді. 1557 жылы сүндетке түскеннен кейін, Мұраттың әкесі Сұлтан Сүлеймен I оны 1558 жылы Ақшеһірдің саңжақбегі (әкімі) етіп тағайындады. 18 жасында ол Саруханның саңжақбегі болып тағайындалды. Сүлеймен 1566 жылы, Мұрат 20 жаста болғанда қайтыс болды, ал оның әкесі жаңа сұлтан, Селім II болды. Селім II дәстүрден аттап, тек үлкен ұлын ғана сарайдан провинция басқаруға жіберіп, Мұратты Манисаға жіберді.
Born in Manisa on 4 July 1546, Şehzade Murad was the oldest son of Şehzade Selim and his powerful wife Nurbanu Sultan. He received a good education and learned the Arabic and Persian languages. After his ceremonial circumcision in 1557, Murad's grandfather, the Sultan Suleiman I, appointed him sancakbeyi (governor) of Akşehir in 1558. At the age of 18 he was appointed sancakbeyi of Saruhan. Suleiman died in 1566 when Murad was 20, and his father became the new sultan, Selim II. Selim II broke with tradition by sending only his oldest son out of the palace to govern a province, assigning Murad to Manisa.
Билік
Селим 1574 жылы қайтыс болды, одан кейін Мұрад таққа отырды. Ол билікке келген соң бес кіші әйелін тұншықтырып өлтірді. Оның билігі гаремнің, әсіресе анасының және кейін сүйікті әйелі Сафие Сұлтанның ықпалына түсті, бұл көбінесе Соколлу Мехмед пашаның сарайдағы беделіне зиян келтірді. Селимнің билігін тиімді басқару арқылы қуатты бас уәзір Соколлу Мехмед-паша сақтап тұрды, ол 1579 жылғы қазан айында қанымен өлтірілгенге дейін қызметте болды. Мұрад билігінде Габсбург монархиясымен солтүстік шекараны босниялық губернатор Хасан Предоевич қорғады. Мұрад III билігі империяның батыс және шығыс майдандарында тындыратын соғыстармен ерекшеленді. Османдықтар Сисак шайқасы сияқты шайқастарда жеңіліске ұшырады.
Selim died in 1574 and was succeeded by Murad, who began his reign by having his five younger brothers strangled. His authority was undermined by harem influences – more specifically, those of his mother and later of his favorite concubine Safiye Sultan, often to the detriment of Sokollu Mehmed Pasha's influence on the court. Selim's power had only been maintained by the effective leadership of the powerful Grand Vizier Sokollu Mehmed Pasha, who remained in office until his assassination in October 1579. During Murad's reign, the northern borders with the Habsburg monarchy were defended by the Bosnian governor Hasan Predojević. The reign of Murad III was marked by exhausting wars on the empire's western and eastern fronts. The Ottomans also suffered defeats in battles such as the Battle of Sisak.
Мароккоға экспедиция
Абд әл-Малик жер аударылуы кезінде Осман империясының сенімді мүшесіне айналды. Ол Марокконы Осман вассалы ету туралы ұсыныс жасады, ал Мұрад III оған Саади тағына ие болуға көмектесу үшін қолдау көрсетті. Рамазан паша мен Абд әл-Малик 10 мыңдық әскермен, олардың көп бөлігі түріктерден тұрды, Абд әл-Маликті Марокконың Осман вассалы ретінде орнату үшін Алжирден аттанды. Рамазан паша Фезді жаулап алды, осыдан Саади сұлтаны Маракешке қашуға мәжбүр болды, ол да жаулап алынды. Содан кейін Абд әл-Малик Марокконы Османның қарауындағы клиенттік мемлекет ретінде басқарды. Абд әл-Малик Осман әскерлеріне көп мөлшерде алтын төлеп, оларды Алжирге қайтаруға келісті, бұл Мұрад III-тің күткенінен гөрі вассалдықтың шала құрылымды түрі еді. Абд әл-Малик билігі Марокконың Осман империясына тәуелді болу кезеңі ретінде қарастырылады. Абд әл-Малик 1578 жылы қайтыс болды, оның орнын інісі Ахмад әл-Мансур басып алды. Ол билікке келген кезде Осман сұлтанының жоғарылығын ресми мойындады, бірақ іс жүзінде тәуелсіздігін сақтап қалды. Ол Мұрадтың атынан монеталар соғуды тоқтатты, оның есімін Хубтадан шығарды және 1582 жылы толық тәуелсіздігін жариялады.
Abd al Malik became a trusted member of the Ottoman establishment during his exile. He made the proposition of making Morocco an Ottoman vassal in exchange for the support of Murad III in helping him gain the Saadi throne. With an army of 10,000 men, most of whom were Turks, Ramazan Pasha and Abd al Malik left from Algiers to install Abd al Malik as an Ottoman vassal ruler of Morocco. Ramazan Pasha conquered Fez which caused the Saadi Sultan to flee to Marrakesh which was also conquered. Abd al Malik then assumed rule over Morocco as a client of the Ottomans. Abd al Malik made a deal with the Ottoman troops by paying them a large amount of gold and sending them back to Algiers, suggesting a looser concept of vassalage than Murad III may have thought. The reign of Abd al Malik is understood to be a period of Moroccan vassalage to the Ottoman Empire. Abd al Malik died in 1578 and was succeeded by his brother Ahmad al Mansur who formally recognised the suzerainty of the Ottoman Sultan at the start of his reign while remaining de facto independent. He stopped minting coins in Murad's name, dropped his name from the Khutba and declared his full independence in 1582.
Сафавиттермен соғыс
Османдықтар 1555 жылдан бері көршілес, бәсекелес Сафавид империясымен Амасья шарты бойынша бейбітшілікте болды, ол біраз уақыт бойы шекаралық дауларды реттеді. Бірақ 1577 жылы Мұрат соғыс жариялап, Осман-Сафавид соғысын (1578–1590) бастады, шах Тахмасп I-нің қайтысынан кейін Сафавид сарайындағы қаосты пайдалануға тырысты. Мұрат Лала Қара Мұстафа паша мен Синан пашаның ықпалында болды және Ұлы визир Соқоллудың қарсы кеңесін елемеді. Мұрат 12 жылға созылған Сафавидтермен де соғысты, ол Константинополь шартымен (1590) аяқталды, нәтижесінде Османдықтар уақытша маңызды аумақтық пайдаларға қол жеткізді. 1585 жылы Могадишода Османдық үстемдігі мойындалды, сондай-ақ Барава, Момбаса, Килифи, Пате, Ламу және Фаза сияқты басқа қалаларда да Османдық билігі орнатылды.
The Ottomans had been at peace with the neighbouring rivaling Safavid Empire since 1555, per the Treaty of Amasya, that for some time had settled border disputes. But in 1577 Murad declared war, starting the Ottoman–Safavid War (1578–1590), seeking to take advantage of the chaos in the Safavid court after the death of Shah Tahmasp I. Murad was influenced by viziers Lala Kara Mustafa Pasha and Sinan Pasha and disregarded the opposing counsel of Grand Vizier Sokollu. Murad also fought the Safavids which would drag on for 12 years, ending with the Treaty of Constantinople (1590), which resulted in temporary significant territorial gains for the Ottomans. Ottoman suzerainty was recognised in Mogadishu in 1585 and Ottoman supremacy was also established in other cities such as Barawa, Mombasa, Kilifi, Pate, Lamu, and Faza.