Кіріспе

Академиялық пән; мақсатқа бағытталған әлеуметтік құрылымдардың қалай өсіп, сақталып, жойылатынын зерттейді. Ұйымдық экология (сондай-ақ ұйымдық демография және ұйымдардың популяциялық экологиясы) – әлеуметтік ғылымдардағы теориялық және эмпирикалық тәсіл, ұйымдық зерттеулердің бір саласы болып есептеледі. Ұйымдық экология биология, экономика және социологиядан алынған білімдерді пайдаланады, сондай-ақ ұйымдардың қалай пайда болатынын, өсіп дамығанын және жойылатынын түсіну үшін статистикалық талдау қолданады. Ұйымдардың экологиясы үш деңгейге бөлінеді: қауымдастық, популяция және ұйым. Қауымдастық деңгейі – өзара байланысты популяциялардың функционалдық тұтасқан жүйесі. Популяция деңгейі – ұқсас қызмет атқаратын ұйымдардың жиынтығы. Ұйым деңгейі жеке ұйымдарға назар аударады (кейбір зерттеулер ұйымдарды жеке мүшелер мен бөлімшелер деңгейлеріне де бөледі). Зерттеулерде ұйымдық экология деп аталатын нәрсе, шындығында популяциялық экология болып табылады, ол екінші деңгейге көбірек назар аударады.

Даму

Уортон мектебінің зерттеушісі Уильям Эван халық деңгейін ұйымдар жиынтығы деп атады және 1966 жылы халық ішіндегі жеке ұйымдардың өзара байланыстарына назар аударды. Алайда, 1970-ші жылдардың ортасына дейін ұйымдық зерттеулердің көп бөлігі ұйымдардағы бейімделу өзгерістеріне бағытталды (сонымен қатар, бейімделу басқару және бейімделу өнімділігін қараңыз). Экологиялық көзқарас ұйымдарға әсер ететін орталық таңдау процестеріне назар аударды. Майкл Т. Ханнан мен марқұм Джон Х. Фримен 1977 жылы American Journal of Sociology журналында «Ұйымдардың популяциялық экологиясы» деген тұңғыш рет нақты теорияны ұсынды, кейіннен 1989 жылы «Ұйымдық экология» кітабында оны жетілдірді. Бұл теория ұйымдардың бәсекелесетін ортасын және табиғи іріктеу сияқты процестің қалай жүзеге асырылатынын зерттейді. Бұл теория ұйымдардың өліміне (кәсіпорынның өлімі), жаңа ұйымдардың құрылуына (ұйым құру), сондай-ақ ұйымдық өсу мен өзгеріске қарайды. Ұйымдық экология жылдар бойы ұйымдық зерттеулердің маңызды салаларының біріне айналды және эмпирикалық, сандық сипатымен ерекшеленеді. Экологиялық зерттеулер көбінесе кең ауқымды, созылмалы болады (деректер жиынтығы көбінесе бірнеше онжылдықтарды, кейде тіпті ғасырларды қамтиды). Гленн Кэрролл мен Майкл Т. Ханнанның «Корпорациялар мен өнеркәсіптердің демографиясы» (2000) және Майкл Т. Ханнан, Ласло Полос және Гленн Кэрроллдың «Ұйым теориясының логикасы: аудиториялар, кодтар және экологиялар» (2007) кітаптары ұйымдық экологиядағы әртүрлі теориялар мен әдістердің ең толық шолуын ұсынады.

Ұйымдастырушылық өлім-жітім

Ұйымдық экология – қоршаған ортаның ұйымдарды қолдау мүмкіндігімен және осы ортадағы ұйымдардың өсу және төмендеу қарқынымен айналысады. Осы күштердің әрқайсысы ұйымдық өлім-жітім деп аталатын жағдайдың бір бөлігі болып табылады.

Жасына байланысты

Ұйымның өлім-жітім қаупі оның жасына қалай байланысты екені де жан-жақты зерттелді. Осы орайда ұйымдық экологтар бірнеше заңдылықтарды анықтады:

Жаңалықтың тәуелділігі. Бұл жағдайда, ұйымның бастапқы кезеңінде сәтсіздікке ұшырау қаупі жоғары болады, бірақ ұйым өскен сайын төмендейді. Жасөспірімдік тәуелділігі. Ұйымға сыртқы тараптардың қолдауы мен бастапқы қаржысының болуына байланысты өлім-жітім қаупі алғашқыда төмен болады. Алайда, бұл бастапқы ресурстар таусылған кезде өлім-жітім қаупі күрт өсіп, содан кейін жаңалықтың тәуелділігі үлгісі бойынша төмендейді. Қартаюдың тәуелділігі. Бұл жағдайда, ұйымның жасы ұлғайған сайын сәтсіздікке ұшырау қаупі артады. Бұл қартаюға байланысты тәуелділік (ұйымның ескіруінен туындайтын ішкі тиімсіздіктер) немесе ескіруге байланысты тәуелділік (сыртқы ортамен үнемі артып келе жатқан сәйкессіздік) болуы мүмкін.

Ұйымдарға эволюциялық көзқарас

Ұйымдық экологияны экономикадағы эволюциялық теориялармен (мысалы, Нельсон және Винтер, 1982) салыстыру пайдалы. Ханнан мен Фриман олардың популяциялық экология моделіне биологиялық экология мен экономикалық эволюцияның да әсерін атап өтті (әсіресе Елтон, 1927; Дюркгейм, 1947; Хоули, 1950; және Хатчисон, 1959). Бұл әдебиеттер арасындағы негізгі ұқсастықтар: (1) ұйымдық тәжірибелерге және ұйымдық бейімделу шектеріне назар аудару, (2) талдаудың популяциялық немесе жүйелік деңгейі және (3) қоршаған ортаның таңдау маңыздылығы. Ұйымдық экологияның көзқарасы дарвинистікке жақын (қараңыз: Ханнан және Фримен, 1989, 20–22 бб.), ал Нельсон және Винтер (1982, 11 бб.) ламарктық көзқарасты ұсынады. Тағы бір маңызды айырмашылық мына сұраққа байланысты: қоршаған орта нені таңдайды – ұйымдық экологиядағыдай «ұйымдастыру нысандары», әлде эволюциялық экономика әдебиетіндегідей «тәжірибелер» ма? Жоел Баум және Арьен ван Виттелостуййн сияқты авторлар осы екі зерттеу бағыты арасындағы өзара тыңдасу мүмкіндігін айтты.