Варшава цитаделі, 19 ғасырлық бекініс

Кіріспе

Варшава қаласындағы XIX ғасырдағы бекініс Варшава цитаделі (поляк тілінде: Cytadela Warszawska) – Польшаның Варшава қаласындағы XIX ғасырдағы бекініс. Ол 1830 жылғы қараша көтерілісін басудан кейін патша Николай I-нің бұйрығымен қаладағы Ресей империясының билігін күшейту мақсатында салынған. 1930-жылдардың соңына дейін түрме ретінде пайдаланылды, әсіресе Варшава цитаделінің онінші павильоны (X Pawilon Cytadeli Warszawskiej) ерекше көзге түсті; соңғысы 1963 жылдан бері мұражай болып табылады.

Тарих

Цитадель 1830 жылғы қараша көтерілісінен кейін патша Николай I-нің жеке бұйрығымен салынды. Оның бас сәулетшісі генерал-майор Йохан Якоб фон Даэн (Иван Дэн) Антверпен цитаделінің жоспарын өзінің жоспарының негізі ретінде пайдаланды (сол жылының соңында француздар бұзып тастады). Негізгі тасты Польша Конгресінің іс жүзіндегі вице-королі, фельдмаршал Иван Паскевич салды. Қамал бесбұрышты кірпіштен тұрғызылған, биік сыртқы қабырғалары бар және 36 гектар аумақты қамтиды. Оның құрылысы үшін 76 тұрғын үйді бұзу және 15 000 тұрғынды күштеп көшіру қажет болды. Салыныс жұмыстары 1832 жылдың 31 мамырында, бұрынғы монастырь мен Фавори имелігінің орнында басталды. Ресми түрде ол 1834 жылдың 4 мамырында, Ресейдің тәж мұрагері Александрдың 18 жасқа толуына орай аяқталды. Бірақ шындығында, қамал 1874 жылға дейін толыққан жоқ. Құрылысқа кеткен шығын 11 миллион рубльді құрады (қазіргі бағамен шамамен 8,5 тонна таза алтын немесе 128 миллион еуро), бұл 19 ғасыр стандарты бойынша өте үлкен сома еді және Варшава қаласы мен Bank Polski толығымен төледі, бұл сәтсіз көтеріліс үшін тағы бір жаза болды. Бейбіт уақытта онда 5 мыңға жуық орыс әскері орналасқан. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде гарнизон 16 000-нан астам әскерге дейін күшейтілді. 1863 жылы қамал әртүрлі калибрлі 555 артиллериялық құралды қамтыды және қала орталығының көп бөлігін артиллериялық отқа ұшыратуға мүмкіндік берді. Қамалдың маңында 104 түрме казематы салынды, онда 2940 камера болды, көбінесе саяси тұтқындар ұсталды. Ең танымалсы – Оныншы павильон. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін тұтқындалған және/немесе өлімге кесілген поляктардың тізімінде көптеген белгілі патриоттар мен революционерлер бар: Аполлон Корзенийовский, жазушы, саяси белсенді және Жозеф Конрадтың әкесі; Ромуальд Траугутт, 1863 жылғы қаңтар көтерілісінің жетекшісі; Ярослав Дабровский, кейіннен 1871 жылғы Париж коммунасының әскери басшысы; Феликс Дзержинский, 1917 жылғы Ресей революциясының жетекшісі және Чека құпия полициясының негізін қалаушы; марксистік теоретик және революционер Роза Люксембург; болашақ Польша маршалы Йозеф Пилсудский; Пилсудскийдің саяси қарсыласы Роман Дмовский; және Польшаның бірінші президенті Габриэль Нарутовичтің қатылушысы Элигиус Ньевидомский. Цитадельдің Оныншы павильоны 1963 жылдан бері мұражай болып табылады. 20 ғасырдың басында мұндай дәстүрлі бекіністердің заманауи артиллерияның дамуына байланысты ескіргені анық болды. Патша үкіметі 1913 жылы қаланы бұзуды жоспарлаған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бұл процеске кіріспеді. 1915 жылы Варшава неміс әскерлерімен басылып алынды, орыс гарнизоны аз қарсылық көрсетті, қамалдан бас тартып, шығысқа шегінді. Немістер оның бірнеше құрылыстарын жарылқады, бірақ Цитадельдің негізгі бөлігі зақымдалмады және неміс әскерлері 1916 жылы 42 адамды жаппай өлімге кесті. Польша 1918 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Цитадельді Польша армиясы басып алды. Ол гарнизон, жаяу әскерді даярлау орталығы және материалдық қойма ретінде пайдаланылды. 1944 жылғы Варшава көтерілісі кезінде Цитадельдің неміс гарнизоны қала орталығы мен солтүстік Жолиборз ауданы арасындағы байланыстың үзілуіне кедергі келтірді. Қамал соғыстан аман қалды және 1945 жылы қайтадан Польша армиясының меншігіне өтті.

The Citadel was built by personal order of Tsar Nicholas I after the 1830 November Uprising. Its chief architect, Major General Johan Jakob von Daehn (Ivan Dehn), used the plan of the Antwerp Citadel as the basis for his own plan (the same that was demolished by the French later that year). The cornerstone was laid by Field Marshal Ivan Paskevich, de facto viceroy of Congress Poland. The fortress is a pentagon shaped brick structure with high outer walls, enclosing an area of 36 hectares. Its construction required the demolition of 76 residential buildings and the forcible resettlement of 15,000 inhabitants. Work on it commenced May 31, 1832, on the site of a demolished monastery and of the estate of Fawory. Officially it ended May 4, 1834, to mark the 18th birthday of Russian Crown Prince Alexander, for whom it was named. In reality, however, the fortress was not completed until 1874. The cost of construction came to 11 million rubles (roughly 8.5 tonnes of pure gold or 128 million euro at today's' prices), a colossal sum by 19th century standards, and was borne entirely by the city of Warsaw and the Bank Polski, as yet another punishment for the failed uprising. In peacetime, some 5,000 Russian troops were stationed there. During the 1863 January Uprising, the garrison was reinforced to over 16,000. By 1863 the fortress housed 555 artillery pieces of various calibers, and could cover most of the city center with artillery fire. About the fortress, 104 prison casemates were built, providing cells for 2,940, mostly political, prisoners. Most notably, is included the Tenth Pavilion. The list of Poles imprisoned and/or executed there up through World War I includes many notable patriots and revolutionaries: Apollo Korzeniowski, writer, political activist and father of Joseph Conrad; Romuald Traugutt, leader of the 1863 January Uprising; Jarosław Dąbrowski, later military chief of the 1871 Paris Commune; Feliks Dzierżyński, a leader of the Russian Revolution of 1917 and founder of the Cheka secret police; the Marxist theoretician and revolutionary, Róża Luksemburg; the future Marshal of Poland, Józef Piłsudski; Piłsudski's political archrival, Roman Dmowski; and Eligiusz Niewiadomski, assassin of Poland's first president, Gabriel Narutowicz. The Citadel's Tenth Pavilion has, since 1963, served as a museum. Well before the turn of the 20th century, it was apparent that such traditional fortifications had been made obsolete by modern rifled artillery. The Tsarist authorities had planned in 1913 to raze the fortress, but the process had not begun before the outbreak of World War I. In 1915 Warsaw was occupied by German forces with little opposition from the Russian garrison, which abandoned the fortress and withdrew east. The Germans blew up several of its structures, but the main part of the Citadel remained intact and German forces performed a mass execution of 42 people in 1916. After Poland regained her independence in 1918, the Citadel was taken over by the Polish Army. It was used as a garrison, infantry training center, and depot for materiel. During the 1944 Warsaw Uprising, the Citadel's German garrison prevented linking between the city center and the northern Żoliborz district. The fortress survived the war and in 1945 became again Polish Army property.