Кіріспе

Қазіргі эволюциялық теорияны денсаулық пен ауруды түсінуге қолдану. Эволюциялық медицина немесе Дарвиндік медицина – қазіргі эволюциялық теорияны денсаулық пен ауруды түсіну үшін пайдалану. Қазіргі заманғы биомедициналық зерттеулер мен тәжірибе денсаулық пен аурудың молекулалық және физиологиялық механизмдерін зерттеуге бағытталған, ал эволюциялық медицина эволюцияның осы механизмдерді қалай қалыптастырғанын және осының нәтижесінде біздің ауруға шалдығуға бейімділігіміздің себептерін анықтауға назар аударады. Эволюциялық тәсіл қатерлі ісік, аутоиммундық аурулар және анатомияны түсінуде маңызды прогреске әкелді. Медициналық білім беру орындарында эволюциялық тәсілдерді енгізу шектеулі оқу бағдарламаларына байланысты баяу жүріп жатыр. Эволюция, медицина және халық денсаулығы жөніндегі халықаралық қоғам осы саланың дамуын үйлестіру жөніндегі жұмыстарды жүзеге асырады. Ол Оксфорд университетінің баспасына жататын "Эволюция, медицина және халық денсаулығы" және "Эволюция және медицина шолуы" журналдарына ие.

Шектеулер

Адаптация тек эволюцияға қабілетті болған жағдайда ғана мүмкін. Сондықтан, денсаулыққа зиян келтіретіндей кейбір бейімделулер жасалуы мүмкін емес. ДНК-ның соматикалық репликация кезінде зақымдануына толығымен жол беруге болмайды; осының салдарынан соматикалық мутациялар тудыратын қатерлі ісік табиғи іріктеу арқылы (қазірге дейін) жойылған жоқ. Адамдар С витаминін өздері синтездей алмайды, сондықтан диетамен жеткілікті мөлшерде С витаминін қабылдамаса, скорбут, С витаминінің жетіспеушілігі ауруына шалдығуы мүмкін. Торлы нейрондар және олардың аксондары торлы пигменттік жасушалар қабатының ішінде дамыған. Бұл көру жүйесінің эволюциясына шектеу қояды, нәтижесінде көру жүйкесі тордан көру дискісі деп аталатын нүкте арқылы шығуға мәжбүр болады. Бұл өз кезегінде көзге көрінбейтін дақ тудырады. Одан да маңыздысы, бұл көз ішіндегі қысымның артуына (глаукомаға) сезімталдық тудырады, себебі бұл көру жүйкесін осы нүктеде зақымдайды және бұзады, соның салдарынан көру қабілеті нашарлайды. Басқа шектеулер бейімделу инновацияларының жанама нәтижесі ретінде пайда болады.

Өмір салты

Адамдар бастапқыда шағын тайпалар құрамында қарапайым аңшы-жинақшылар ретінде дамыды, ал қазіргі адамдардың өмірі күрделірек. Осы өзгеріс қазіргі адамдарды өмір салтымен байланысты ауруларға осалдыққа ұшыратуы мүмкін.

Өмір сүру ұзақтығы

Қартаюмен байланысты аурулардың мысалдары: атеросклероз және жүрек-қан тамырлары аурулары, қатерлі ісік, артрит, катаракта, остеопороз, 2-типті қант диабеті, гипертония және Альцгеймер ауруы. Осы аурулардың бәрі қартаюмен бірге жылдам көбейеді (қатерлі ісік жағдайында жас өскен сайын экспоненциалды түрде көбейеді). Әлем бойынша күн сайын шамамен 150 мың адам қайтыс болады, олардың үштен екісі – күніне 100 мың адам – қартаюмен байланысты себептерден қайтыс болады. Дамысқан елдерде бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары, 90 пайызға жетеді. Ұзаққа созылған қалыпсыздық тек ерте замандағы адамдарда ауру немесе жарақаттан кейін ғана кездесуі мүмкін, сондықтан қазіргі отырықшы өмір салты денеге өмірді сақтауға бағытталған метаболизмдік және стресске байланысты жауаптарды, мысалы, қабынуды тұрақты түрде тудыруы мүмкін, және кейбір теориялар бойынша, бұл созылмалы ауруларға себеп болады.

Тазалық

Қазіргі дамыған елдердегі адамдар көбінесе паразиттерден, әсіресе ішек паразиттерінен босаған. Бұл, негізінен, киім мен денеді жиі жуу және санитарлық жағдайдың жақсаруының нәтижесі. Мұндай гигиена жақсы денсаулықты сақтау үшін өте маңызды болғанымен, иммундық жүйенің қалыпты дамуына кедеріл келтіруі мүмкін. Гигиеналық гипотеза бойынша, адамдар иммундық жүйені қалыптастыруға көмектесетін белгілі бір микроорганизмдерге тәуелді болып дамыған, ал қазіргі гигиеналық шаралар осы микроорганизмдерге қажетті әсерді тигізбеуге алып келуі мүмкін. "Микроорганизмдер және макроорганизмдер, мысалы, топырақтан, жануарлардан және нәжістен алынған гельминттер, иммунорегуляцияны жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады" (Rook, 2012). Көрінетін микроорганизмдер иммундық функцияларды құру мен жаттығу процесінде маңызды рөл атқарады, кейбір аурулармен күресіп, оларды жоққа шығарады және бірнеше ауруларға себеп болатын шамадан тыс қабынудан қорғайды. Мысалы, жақындағы зерттеулер Альцгеймер ауруының пайда болуында қабынудың ролін растайтын деректерді тапты.

Ерекше түсіндірмелер

Бұл толық емес тізім: осы жердегі барлық сілтемелер оның эволюциялық тегін сипаттаған немесе талқылаған бөлімге жетеледі.

Тарих

Чарльз Дарвин өзінің еңбегінің медицинаға тигізер әсерін талқыламады, бірақ биологтар аурудың микробтық теориясын және оның патогендердің эволюциясын түсінудегі маңыздылығын, сондай-ақ организмнің оларға қарсы қорғану қажеттілігін тез арада бағалады. Медицина өз кезегінде эволюцияны назарға алмады, орнына (дәл ғылымдардағыдай) жақын, механикалық себептерге ден қойды. Медицина Галилей, Ньютон және Декарт еңбектерінен бастау алған механикалық физика үлгісін қабылдады. Осы үлгіні қабылдауының нәтижесінде медицина өз ұғымдарында механикалық, материалистік, редукционистік, сызықтық себеп-салдарлы және детерминистік (нақты болжамдар жасауға қабілетті) болып табылады. Ол ауруларды немесе олардың симптомдарын, белгілерін және себептерін денедегі жеке, материалистік – яғни анатомиялық немесе құрылымдық (мысалы, гендер мен олардың өнімдеріндегі) өзгерістер арқылы, тікелей (сызықтық) жолмен, мысалы, жұқпалы, уытты немесе жарақаттану факторларының әсерінен түсіндіруге тырысады. 510-бет. Джордж С. Уильямс ескіру контекстінде денсаулыққа эволюциялық теорияны алғаш рет қолданды. Сондай-ақ 1950 жылдары Джон Боулби балалар дамуының бұзылу мәселесіне байланысты, привязанность (бейімделу) тұрғысынан эволюциялық көзқараспен қарады. Маңызды теориялық жетістік – Николаас Тинбергеннің этиологияда эволюциялық және жақын механизмдер арасындағы алғашқы айырмашылығы болды. Рэндольф М. Несс медицинаға қатыстылығын былай қорытындылады: барлық биологиялық белгілерге екі түрлі түсіндіру қажет – жақын және эволюциялық. Аурудың жақын түсіндірмесі – бұл ауруға ұшыраған адамдардың дене механизмінде не дұрыс емес екенін сипаттау. Эволюциялық түсіндірме мүлдем басқаша. Адамдардың неге әртүрлі екенін түсіндірудің орнына, ол біздің бәріміздің ауруларға осалдығымызды анықтайтын себептердің бірдей екенін түсіндіреді. Неге біздің бәрімізде ақыл тістеріміз, аппендикс және бақыланбай бөлінетін жасушаларымыз бар? Пол Эвальдтың 1980 жылғы «Эволюциялық биология және жұқпалы аурулардың белгілері мен симптомдарын емдеу» және Уильямс пен Нессенің 1991 жылғы «Дарвинистік медицинаның таңы» атты мақалалары маңызды жетістіктер болды. Соңғы мақала «жағымды қабылдауға ие болды».