Кіріспе
Тіс жоны – тістің ішкі қабатын құрайтын, тірі байланыстырушы тін, нервтер, қан тамырлары және одонтобласттардан тұратын тістің орталық бөлігі. Тіс жонының активтілігі мен сигнал беру процестері оның қызметін реттейді.
The pulp is the connective tissue, nerves, blood vessels, and odontoblasts that comprise the innermost layer of a tooth. The pulp's activity and signalling processes regulate its behaviour.
Анатомия
Мөлшер – бұл әрбір тістің (тұрақты немесе сүт тісінің) орталық нейроваскулярлық шоғыры. Ол орталық мөлшерлік камерадан, мөлшерлік мүйіздерден және тамырлық каналдардан құралады. Мөлшердің негізгі бөлігі тістің күйдірілген пішінін қайталайтын мөлшерлік камерада орналасқан. Дентиннің үнемі қалыптасуына байланысты, мөлшерлік камера жас ұлғайған сайын кішірейеді. Бұл күйдірілген мөлшердің барлық бөлігінде бірдей болмайды, еденінде шатырына немесе бүйірлік қабырғаларына қарағанда жылдамдатылады. Тамырлық мөлшерлік каналдар тістің мойын аймағынан түбір ұшына дейін созылады. Олар әрқашан түзу болмайды, пішіні, мөлшері және саны әртүрлі болады. Апикальді тесік немесе тесіктер арқылы олар периапикальді тіндермен байланысады. Барлық тұрақты тістердің жалпы көлемі 0,38 см³, ал ересек адамның бір мөлшерінің орташа көлемі 0,02 см³. Қосымша каналдар – бұл тамырлық мөлшерден шығатын жолдар. Бұл каналдар дентин арқылы тіс тінінің периодонтальді тініне дейін созылады және әсіресе түбірдің апикальді үштен бір бөлігінде көрінеді. Қосымша каналдар бүйірлік каналдар деп те аталады, өйткені олар көбінесе тістердің тамырларының бүйір бетінде орналасқан.
Рашковтың тіртісі
Рашков тіртісі ауырсыну сезімдерін қадағалайды. Пептидтер құрамында болғандықтан, олар қабыну оқиғаларында және одан кейінгі тіндердің жаңаруында маңызды функцияларды атқарады. Ауырсыну сезімін жүзеге асыратын екі түрлі нерв талшығы бар: А талшықтары жылдам және өткір ауырсыну сезімін өткізеді және миелинді топқа жатады, ал С талшықтары созылмалы, қылықты ауырсынуға қатысады және жұқарақ, миелинсіз болады. А талшықтары, көбінесе А-дельта типі, пульпаның шеткі бөлігінде орналасқан, онда олар одонтобластармен тығыз байланыста болады және көптеген, бірақ барлық дентин түтікшелеріне талшықтарды созады. С талшықтары әдетте пульпа тінінің өзінде, бос нерв ұштары немесе қан тамырларының айналасындағы тармақтар түрінде аяқталады. Төменгі және жоғарғы альвеолалық нервтерден бастау алатын сезімтал нерв талшықтары пульпа қуысының одонтобласты қабатын иннервациялайды. Бұл нервтер апикальды тесік арқылы миелинді нерв шоғырлары түрінде тіске еніп, Рашковтың субдонтобласты нерв торысын құрастыру үшін тармақталады, ол Вейлдің жасушасыз аймағымен одонтобластардан бөлінеді. Бұл торы пульпаның жасушасыз және жасушаға толы аймақтары арасында орналасқан.
Мүсін иннервациясы
Тіс массасы тістің аса тамырланған және иннервацияланған аймағы болғандықтан, көптеген ауырсыну сезімдерінің басталу ортасы болып табылады. Тіс пульпасының жүйкесі үштік жүйкелердің бірімен, яғни бесеуінші бас сүйек жүйкесімен иннервацияланады. Нейрондар пульпа қуысына апикальды тесік арқылы кіріп, Рашковтың жүйке торы құрайды. Рашковтың жүйке торынан шыққан жүйкелер одонтобласттардың айналасында шеттік жүйке торын құрайды, соның ішінде кейбір жүйкелер дентин түтікшелеріне еніп өтеді. Тіс пульпасы сондай-ақ автономды жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімімен иннервацияланады. Ол салыстырмалы түрде төмен сезімталдық шегіне ие. Негізінен пульпа дентин шекарасында, пульпаның жоғарғы бөлігінде және әсіресе пульпа мүйізінде орналасқан. Бұл гидродинамикалық теория деп аталады. Дентин түтікшелеріндегі сұйықтықты ығыстыратын тітіркендіргіштер миелинді А талшықтарын белсенділендіреді, нәтижесінде өткір ауырсыну сезімі пайда болады. Олар таламусқа жеткенге дейін модуляциялайтын интернейрондардың күшті әсеріне ұшырайды. С талшықтарының стимуляциясы көбінесе "кешіккен ауырсынуға" әкеледі, бұл әдетте жай және ауырсынулы сезім ретінде сипатталады. Тіс пульпасы эмаль мен дентиннің қорғаныш қабаттары зақымданғанда ісінеді. Айырмашылығы, қайтымсыз пульпиттен гөрі, пульпа сезімталдық тесттеріне тұрақты жауап береді және қабыну себебін жою арқылы басылады. Периапикальды аймақта едәуір рентгендік өзгерістер байқалмайды. Тіс пульпасының қалыпты жағдайына оралғанын қамтамасыз ету үшін қосымша тексеру қажет.
They are heavily influenced by modulating interneurons before they reach the thalamus. C Fibre stimulation often results in a "slow pain", normally characterised as a dull and aching pain. The pulp swells when the protective layers of enamel and dentine are compromised. Unlike irreversible pulpitis, the pulp gives a regular response to sensibility tests and inflammation resolves with management of the cause. No significant radiographic changes are present in the periapical region. Further examination is required to ensure that the dental pulp has returned to its normal state.
Мөлшердің некрозы
Жұмсақ тінді некроз – тіс жұмсақ тінінің өлгені немесе өліп бара жатқаны. Себептері: емделмеген кариес, жарақат немесе бактериялық инфекция. Көбінесе ол созылмалы пульпиттен кейін пайда болады. Жұмсақ тінді некрозы бар тістер инфекцияның одан әрі таралуын болдырмау үшін тамыр каналдық емдеуге немесе тіс жұлуға жіберіледі, бұл іріңдікке алып келуі мүмкін.
Симптомдары
Некроз симптомдық немесе симптомсыз болуы мүмкін. Симптомдық некрозға ыстық және суыққа ұзаққа созылатын ауырсыну реакциясы, науқастың ұйқысынан оянуына себеп болатын спонтанды ауырсыну, тамақтануда қиындықтар және соққыға сезімталдық кіреді. Симптомсыз некроз термиялық немесе электрлік пульпалық тестілеуге жауап бермейді, нәтижесінде науқас патологияның бар екенін білмейді. Некроздық пульпаның салдары ретінде жіті апикальді периодонтит, тіс абсцесі, тамырлық киста және тістің түсінің өзгеруі пайда болуы мүмкін.
Прогноз және емдеу
Емделмеген некроздық тіс жоны қабыну, қызба, ісіну, іріңдік және сүйек тінінің жоғалуы сияқты қосымша асқынуларға алып келуі мүмкін. Тіс жонының некрозына екі емдеу тәсілі бар.