Кіріспе

Тай сандары (เลขไทย, ) – Таиландта дәстүрлі түрде қолданылатын сандар жиынтығы, бірақ Таиландтың қазіргі Раттанакосин кезеңінде батыстық әсерге ұшырауының нәтижесінде араб сандары көбірек таралған. Тай сандары әлемнің көп бөлігінде қолданылатын индус-араб сандар жүйесіне сәйкес келеді. Тай тілінде сандар көбінесе өзгертілген есімнен кейін, ал өлшем сөзінен бұрын тұрады, бірақ осы ережеден де ауытқулар болады.

Қолданылуы

Тай тілінде грамматикалық сан жоқ. Санды көрсету әдетте өзгермейтін зат есіммен, одан кейін сан мен жіктеуішпен білдіріледі. "Бес мұғалім" деген тіркес "мұғалім бес адам" деп аударылады – хру ха хон (ครูห้าคน немесе санды қоса алғанда ครู ๕ คน). "Хон" ("адам") – бұл тай тіліндегі тілдік жіктеуіш немесе өлшем сөзі деп аталатын сөздердің бір түрі, сонымен қатар анықтамалық есім ретінде де қолданылады. Тай тілінде санау – каннап (การนับ; "нап" – "санау", "кан" – етістіктен зат есім жасайтын префикс); ал жіктеуіш – лаксананам (ลักษณนาม – "лаксана" – сипаттама, форма, қасиет, сапа, үлгі, стиль; "нам" – атау, мағына). Бұл үлгіде ауытқулар болуы мүмкін, сонымен қатар тай жіктеуіштері арасында ешқандай иерархия жоқ. Тай тіліндегі зат есімдерді жіктейтін сөздердің толық емес тізімін Wiktionary категориясынан табуға болады: Тай тіліндегі жіктеуіштер.

Миллиондан жоғары сандар

Миллионнан аспайтын сандар лан префиксімен және көбейтуші арқылы жасалады. Мысалы, он миллион – сип лан, ал триллион (10¹², ұзақ масштабтағы миллиард) – лан лан.

Ондық және бөлшек сандар

Сөз жүзінде ондық сандар ондық бөлгіш орналасқан жерде "chut" (จุด, нүкте) деп айту арқылы жасалады. Мысалы, 1.01 – "нуенг chut сун нуенг" (หนึ่งจุดศูนย์หนึ่ง). Бөлшек сандар үшін, бөлшектің алымы мен бөлімі арасына "най" (ใน, in, of) қойылады немесе "[set] x suan y" ([เศษ] x ส่วน y, x бөлігі y) түрінде нақты көрсетіледі. Мысалы, "нуенг най сам" (หนึ่งในสาม) немесе "[set] нуенг суан сам" ([เศษ]หนึ่งส่วนสาม). "Set" (เศษ) сөзін жіберуге болады. "Хрунг" (ครึ่ง) сөзі "жарты" мағынасын білдіреді. Ол жалғыз қолданылғанда өлшем сөзінен бұрын келеді, ал басқа санмен қолданылғанда өлшем сөзінен кейін келеді. Мысалы, "kradat khrueng phaen" (กระดาษครึ่งแผ่น) – "қағаздың жартысы", ал "kradat nueng phaen khrueng" (กระดาษหนึ่งแผ่นครึ่ง) – "қағаздың бір жарым парағы".

Теріс сандар

Теріс сандар санның алдына "минус" белгісін қою арқылы жасалады. Мысалы, −11 – бұл минус он бір.

Аи

Ай (อ้าย) – тай календарындағы «бірінші туған ұл» немесе бірінші ай, дуан ай (เดือนอ้าย) үшін қолданылады.

Эк

Эк (เอก) пали тілінен, "бір" деген сөзден шыққан. Эк бірді (саны); біріншіні (дәрежесі); екіншіге қарағанда маңыздырақ, дыбыс белгілерінде, білім деңгейлерінде және әскери шендерде қолданылады; сондай-ақ рөлдегі басты актерді білдіреді. Ежелгі заманда жетінші қызды лук эк (ลูกเอก) деп, ал жетінші ұлды лук чет (ลูกเจ็ด) деп атаған.

және

Et (เอ็ด, кантонша: 一, jat1; Minnan: 一, it4) – "бір" деген мағынаны білдіреді және күрделі санда соңғы мүше ретінде қолданылады (жоғарыдағы негізгі сандар бөлімін қараңыз).

ТО

То (โท) пали тілінен келген "дұа" сөзінен шыққан, "екі" деген мағынаны білдіреді. То саны екіні білдіру үшін, сондай-ақ тон белгілеріндегі, білім деңгейлеріндегі және әскери шендердегі екінші деңгейді көрсету үшін қолданылады.

И

И (ยี่, кантонша: 二, ji6; миннанша: 二, ji7) тай тілінде "екі" саны үшін "соң" (สอง) санынан бөлек, әлі де бірнеше жерде қолданылады: жиырманы (екі ондық) және жиырма бірден жиырма тоғызға дейінгі сандарды құру үшін; дәстүрлі тай ай күнтізбесіндегі екінші айды, "дүйен и" (เดือนยี่) деп атау үшін; сондай-ақ тай тілінің солтүстік диалектісінде жолбарыс жылын білдіру үшін.

Три және Трай

Три (ตรี) және трай (ไตร) сөздері санскрит тілінен алынған trāyaḥ, "үш" деген сөзден шыққан. Бұл баламалар үшті білдіру үшін қолданылады; тональ белгілердегі үшінші деңгей, білім беру және әскери шендер; сондай-ақ үш еселік (үштен құралған) деген мағына беретін префикс ретінде қолданылады.

Шаттава

Чаттава (จัตวา) – пали тіліндегі «төрт» саны; төртінші тон белгісі үшін және реті бойынша төртінші немесе саны жөнінен төрт еселік мағынаны білдіретін префикс ретінде қолданылады.

Ло

Ло (โหล) – он екіге тең санды білдіреді. Көбінесе саудада қолданылады. Сондай-ақ, құмыра немесе бөтелке деген мағынаны да білдіруі мүмкін.

Иә , иә .

Yip (ยีบ немесе ยิบ) тай тілінде жиырма бірден жиырма тоғызға дейінгі сандардың басындағы yi sip (ยี่สิบ) сөзінің тілден шығарылуы немесе қысқаруы болып табылады. Сондықтан, адам yip et (ยีบเอ็ด, ยิบเอ็ด), yip song (ยีบสอง, ยิบสอง) және yip kao (ยีบเก้า, ยิบเก้า) сияқты сөздерді ести алады. Yip ұзын дауысты (ยีบ) немесе одан да қысқа дауысты (ยิบ) болып тілден шығарылуы мүмкін.

Сао

Сао (ซาว) – тай тілінің солтүстік диалектісі мен иссан тілінде жиырманы білдіреді. Бұл лаос тіліндегі жиырма деген мағынаны беретін xao (ຊາວ) сөзімен байланысты.

Құрут

Курут (กุรุส) – он екі дюжина немесе 144-ті білдіреді. Ол көбінесе сауда үшін қолданылады. Бұл сөз "gross" сөзінен алынған.

Қалқыма

Кот (โกฏิ) – діни контексте қолданылатын он миллион. Бұл пали/санскрит тіліндегі kōṭi сөзінен шыққан. Сондай-ақ, "крор" деген терминді қараңыз.

Тоналды белгілер, білім дәрежесі және әскери дәрежелер

Санскрит сандарының атауларынан алынған, тональ белгілерді (ไม้, май), білім беру дәрежелерін (ปริญญา, parinya) және әскери шендерді атауға қолданылатын сандардың баламалы жиынтығы. № Тональдік белгі Білім беру дәрежесі Тайланд Корольдік армиясындағы әскери шен Тайланд RTGS Value Mark Thai RTGS Tone Thai RTGS Degree Thai RTGS Meaning เอก ek бірінші ่ไม้เอก mai ek бірінші тонปริญญาเอก parinya ek докторлық ғылым кандидатыพลเอก phon ek генералพันเอก phan ek полковникร้อยเอก roi ek капитанจ่าสิบเอก cha sip ek аға сержант 1-ші сыныптықสิบเอก sip ek сержант (Sgt.) โท tho екінші ้ไม้โท mai tho екінші тонปริญญาโท parinya tho магистрพลโท phon tho генерал-лейтенантพันโท phan tho подполковникร้อยโท roi tho лейтенантจ่าสิบโท cha sip tho аға сержант 2-ші сыныптықสิบโท sip tho старшинаตรี tri үшінші ๊ไม้ตรี mai tri үшінші тонปริญญาตรี parinya tri бакалаврพลตรี phon tri генерал-майорพันตรี phan tri майорร้อยตรี roi tri кіші лейтенантจ่าสิบตรี cha sip tri аға сержант 3-ші сыныптықสิบตรี sip tri қарапайым сержантจัตวา chattawa төртінші ๋ไม้จัตวา mai chattawa төртінші тонพลจัตวา phon chattawa құрметті бригада генералы.