Деметрий I Поліоркет: Македондық патша және әскери қолбасшы

Кіріспе

Македония патшасы (б.з.д. 294–288 ж.) I Деметрий (/d//ɪ/'/m//iː//t//r//i//ə//s/; Δημήτριος; б.з.д. 337–283 ж.), Полиоркет деп аталған (, /p//ɒ//l//i//ɔːr/'/s//iː//t//iː//z/; Πολιορκητής, "Қоршаушы"), – македониялық грек аристократы және әскери қолбасшы, б.з.д. 294–288 жылдары Македония патшасы болған. Антигонид әулетінің мүшесі, ол оның негізін қалаушы Антигон I Монофтальм мен оның әйелі Стратониканың ұлы, сондай-ақ эллинистік Грекияда Македонияны билеген отбасының алғашқы өкілі болды. Б.з.д. 307 жылы Деметрий Афинадағы Кассандрдың билеушісін құлатты, ал б.з.д. 306 жылы Саламис шайқасында Птолемей I-ді жеңгеннен кейін әкесіне Эгей теңізінен Таяу Шығысқа дейінгі жерді билеген "басилей" ("патша") атағын берді. Б.з.д. 305 жылы Родос қаласын сәтсіз қоршауға алғаннан кейін ол Полиоркет ("қоршаушы") атағын алды. Антигон I мен Деметрий өздері екігемондар ретінде Грек лигасының жаңаруын жоспарлағанда, диадохтар коалициясы – Кассандр, Селевк I, Птолемей I және Лисимах б.з.д. 301 жылы Ипсус шайқасында екеуін де жеңді, сол шайқаста Антигон I қаза тауып, оның империясының Азиялық территориясы жоғалды. Б.з.д. 294 жылы Деметрий Афинаны жаулап алып, өзін Македония патшасы етіп бекітті. Ол б.з.д. 288 жылға дейін билік етті, содан кейін Пирр мен Лисимах оны қуғынға түсірді, ал кейін Киликияда Селевк I-ге бағынды, ол б.з.д. 283 жылы сол жерде қайтыс болды. Ұзақ уақыт бойы тұрақсыздықтан кейін Деметрийдің ұлы Антигон II Гонат патшалықтағы әулетті нығайтып, эллинистік Грекияның көп бөлігінде үстемдік орнатты.

Ерте мансап

Димитрий Диадохилердің екінші соғысы кезінде әкесі Антигон I Монофтальммен бірге қызмет етті. Параитакен шайқасына қатысып, оң жақ қанаттағы ат әскеріне басшылық етті. Антигонидтердің Пейтон басқарған сол жақ қанаты жеңіліп, Антигон басқарған орталық бөлімге атақты күміс қалқандар ауыр үлкен шығын келтіргеніне қарамастан, Димитрий оң жақта жеңіске жетті, және оның осы жетістігі шайқасты толық жеңіліске ұшыратудан сақтап қалды. Деметрий Габиен шайқасында да болды. Шабыстан кейін, Антигон сатқын Эуменді ұстап тұрғанда, Димитрий әкесінен грек мұрагерінің өмірін сақтап қалуды өтінгендердің бірі болды. Жиырма бір жасында ол әкесімен бірге Сирияны Лагустың ұлы Птолемейден қорғау үшін қалды. Ол Газа шайқасында жеңілді, бірақ көп ұзамай Мюс маңындағы жеңісімен шығындарын жартылай қалпына келтірді. 310 жылдың көктемінде Селевк I Никаторды Вавилоннан қууға тырысқанда ауыр жеңіліске ұшырады; оның әкесі күзде жеңілді. Осы Вавилон соғысының нәтижесінде Антигон өзінің империясының үштен екі бөлігін жоғалтты: барлық шығыс сатрапиялары Селевкке тиді. Птолемейге қарсы Киликия мен Кипр жағалауларында бірнеше шабуылдардан кейін, Димитрий 250 кемеден тұратын флотпен Афинаға келді. Ол қаланы Кассандр мен Птолемейдің билігінен босатты, Фалердің Димитриімен бірге орналасқан гарнизонын қуды, және Муньихияны қоршап алып басып алды (б.з.д. 307 ж.). Осы жеңістерден кейін афиналықтар оны "Құтқарушы" (Σωτήρ) деген атақпен құдай ретінде құрметтеді. Антигон Димитрийге Кипрге теңіз жолымен барып, Птолемейдің ондағы бекіністеріне шабуыл жасауды бұйырды. Димитрий 306 жылдың көктемінде Афинадан кемеге мініп, әкесінің бұйрығына сәйкес алдымен Карияға барды, онда ол теңіз жорығын қолдауға сәтсіз тырысқан Родос тұрғындарын шақырды. 306 жылғы науқанда ол Птолемей мен оның бауыры Менелайды теңіз шайқасында жеңіп, Птолемейлік Египеттің теңіз күшін толығымен жойды. Жеңістен кейін Антигон "патша" атағын алды және оны ұлы Димитрийге де берді. 305 ж. ол Родос тұрғындарының одан бас тартқаны үшін жазалауға тырысты; оның (әдетте сәтсіз) астананы алу үшін жаңа қоршау машиналарын ойлап табудағы шеберлігі оған Полиоркет атағын әкелді. Ол сондай-ақ грек гетерасы Ламияның назарына түсті. Ол афиналықтардан 250 талант талап етіп, содан кейін оны Ламияға және басқа гетераларға сабын мен косметика сатып алуға берді. | image1 = Hephaistion Prado қола басы. jpg
| image2 = Diádoco суреті. Қола. б.з.д. 300-280 ж. Прадо мұражайы. JPG

Demetrius served with his father, Antigonus I Monophthalmus, during the Second War of the Diadochi. He participated in the Battle of Paraitakene where he commanded the cavalry on the right flank. Despite the Antigonid left flank, commanded by Peithon, being routed, and the center, commanded by Antigonus, being dealt heavy losses at the hands of the famous Silver Shields, Demetrius was victorious on the right, and his success there ultimately prevented the battle from being a complete loss. Demetrius was again present at the conclusive Battle of Gabiene. Directly after the battle, while Antigonus held the betrayed Eumenes, Demetrius was one of the few who implored his father to spare the Greek successor's life. At the age of twenty one he was left by his father to defend Syria against Ptolemy the son of Lagus. He was defeated at the Battle of Gaza, but soon partially repaired his loss by a victory in the neighbourhood of Myus. In the spring of 310, he was soundly defeated when he tried to expel Seleucus I Nicator from Babylon; his father was defeated in the autumn. As a result of this Babylonian War, Antigonus lost almost two thirds of his empire: all eastern satrapies fell to Seleucus. After several campaigns against Ptolemy on the coasts of Cilicia and Cyprus, Demetrius sailed with a fleet of 250 ships to Athens. He freed the city from the power of Cassander and Ptolemy, expelled the garrison which had been stationed there under Demetrius of Phalerum, and besieged and took Munychia (307 BC). After these victories he was worshipped by the Athenians as a tutelary deity under the title of Soter (Σωτήρ, "Saviour"). Antigonus sent Demetrius instructions to sail to Cyprus and attack Ptolemy's positions there. Demetrius sailed from Athens in the spring of 306 BC and in accordance with his father's orders he first went to Caria where he summoned the Rhodians in an unsuccessful attempt to support his naval campaign. In the campaign of 306 BC, he defeated Ptolemy and Menelaus, Ptolemy's brother, in the naval Battle of Salamis, completely destroying the naval power of Ptolemaic Egypt. Following the victory, Antigonus assumed the title "king" and bestowed the same upon his son Demetrius. In 305 BC, he endeavoured to punish the Rhodians for having deserted his cause; his ingenuity in devising new siege engines in his (ultimately unsuccessful) attempt to reduce the capital gained him the title of Poliorcetes. He also sought the attention of Lamia, a Greek courtesan. He demanded 250 talents from the Athenians, which he then gave to Lamia and other courtesans to buy soap and cosmetics. | image1 = Hephaistion Prado bronze head. jpg
| image2 = Diádoco Retrato. Bronce. 300 280 aC Museo del Prado. JPG

Афина капитуляциядан кейін Димитрий жаңа үкімет құрды, ол дәстүрлі демократиялық формаларды едәуір өзгертіп, македондықтарға қарсы демократтардың пікірінше, олигархияға айналдырды. Кеңес хатшыларының кезекпен алмасуы және архонттардың бұйыру арқылы сайлануы жойылды. 294/3 – 293/2 ж.ж. Македония патшасы Афинадағы екі ең көрнекті адамды – Олимпиодорды және Пайаниялық Филиппидті тағайындады. Плутарх олардың патша тағайындауы туралы "ол Демосқа ең қолайлы архонттарды тағайындады" дейді.

Македония патшасы

294 ж.б.д., ол Кассандрдың ұлы Александр V-ті өлтіріп, Македония тағына жайланды. Оның үшінші әйелі – Эпирдің Пиррінің қарындасы Дидамия болды. Дидамия оған Александр есімді ұл тақты. Плутархтың айтуынша, ол өмірін Мысырда өткізіп, құрметті тұтқын ретінде ұсталған болуы мүмкін. Оның төртінші әйелі – оның жекжаттысы Пирр Эпирдің бұрынғы әйелі Ланасса болды. Бесінші әйелі – Птолемей I Сотер мен Мысырдың Евридикасының қызы Птолемей болды, одан оған Деметрий Адал есімді ұл туды. Сонымен қатар, ол Афинаның танымал куртизаны Ламиямен қарым-қатынаста болды, одан Фила есімді қызы дүниеге келді.

Плутарх

Плутарх Деметрийдің өмірбаянын жазды, онда оны Марк Антониймен салыстырды.

Гегель

Гегель «Философия тарихы туралы дәрістер» деген еңбегінде тағы бір Деметрий, Деметрий Фалерей туралы былай дейді: «Деметрий Фалерей және басқалар [Александрдан] көп ұзамай Афинада құдай ретінде құрметке және табынуға ие болды». Гегельдің бұл мәлімдемесінің нақты көзі белгісіз. Диоген Лаертий өзінің Деметрий Фалерей туралы қысқаша өмірбаянында мұны айтпайды. Көрініп тұрғанындай, Гегельдің қателігі Плутархтың «Деметрийдің өмірі» атты еңбегін дұрыс түсінбеуінен туындаған, бұл еңбек Фалерейлік Деметрий туралы емес, Полиоркеттік Деметрий туралы. Плутарх осы еңбекте Деметрий Полиоркеттің Афинада Деметрий Фалерейді қалай жеңгенін сипаттайды. Содан кейін, еңбектегі 12-тарауда Плутарх Деметрий Полиоркетке Дионис құдайына лайық құрмет көрсетілгенін айтады. Плутархтың бұл баяндамасы Гегель үшін ғана емес, басқалар үшін де жаңсақ түсінік тудырды.

Басқалар

Плутархтың б.з.д. 288 жылы Македониядан Деметрийдің кетуі туралы баяндамасы Константин Кавафиге 1906 жылы "Патша Деметрий" (ὁ βασιλεὺς Δημήτριος) поэмасын жазуға шабыттандырды. Бұл тарихи тақырыптағы оның сақталған ең алғашқы өлеңі. Деметрий – Джандоменико Богджо мен Джузеппе Бантидің либреттосымен жазылған "Род астындағы Деметрий" операсының (Турин, 1789) басты кейіпкері. Музыкасын Гаэтано Пуньяни (1731-1798) жазған. Деметрий (грекше аталымы Деметрий) Л. Спраг де Камптың "Родстың қола құдайы" тарихи романында кездеседі, бұл роман көбінесе оның Родты қоршауына арналған. Альфред Дагганның "Пілдер мен қамалдар" романы оның өмірінен көркем әңгіме береді.