Жоғарғы Палеолит: Ерте адамның мәдениеті мен таралуы

Кіріспе

Палеолиттің немесе Ескі тас дәуірінің бөлімі

Жоғарғы палеолит (немесе Жоғарғы палеолит) – Палеолиттің немесе Ескі тас дәуірінің үшінші және соңғы бөлімі. Шамамен 50 000 және 12 000 жыл бұрынғы (Голоценнің басы) кезеңді қамтиды, кейбір теориялар бойынша бұл мерзім қазіргі заманғы алғашқы адамдардың мінез-құлқының қалыптасуымен және 50 000 жыл бұрын қазіргі заманғы адамның қалдықтарымен байланысты артефакттардың әртүрлілігінің күрт өсуімен сәйкес келеді. Бұл кезең қазіргі заманғы адамдардың Африкадан Азия және Еуразияға таралуына байланысты ең көп таралған мерзіммен сәйкес келеді, бұл неандертальдердің жойылуына себеп болды. Жоғарғы палеолитте лагерьлер түріндегі ұйымдастырылған қоныстардың алғашқы дәлелдері кездеседі, олардың кейбіреулерінде сақтау шұңқырлары бар. Көрікті өнер гүлденді, үңгір суреттері, петроглифтер, ою-өрнектер және сүйек немесе азу тісіне салынған суреттер пайда болды. Адамның балық аулауының алғашқы дәлелдері Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгірі сияқты жерлердегі артефакттарда табылды. Күрделі әлеуметтік топтар пайда болды, олар әртүрлі және сенімді тағамдық көздермен және арнайы құралдар түрлерімен қолдау көрсетілді. Бұл, әрине, топтық немесе этникалық идентификацияның күшеюіне әсер етті. Австралияның адамдармен қоныстануы шамамен 60 мың жыл бұрын болған. Еуропа шамамен 45 мың жылдан кейін адамдармен қоныстанды. Анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың Сибірге дейін солтүстікке қарай, 58-ші параллельге дейін шамамен 45 мың жыл бұрын (Усть-Ишим адамы) кеңейгені белгілі. Жоғарғы палеолитті Соңғы мұздық максимумы (СММ) бөліп тұрады, ол шамамен 25-15 мың жыл бұрын болды. Американың адамдармен қоныстануы осы кезеңде жүзеге асты, Шығыс және Орталық Азия халқы шамамен 35 мың жыл бұрын Беринг мұхитының құрлық көпіріне жетіп, шамамен 15 мың жыл бұрын Америкаға кеңейді. Батыс Еуразияда Палеолит шамамен 15 мың жыл бұрын СММ аяқталысымен Эпипалеолит немесе Мезолитке ауысады. Голоцен мұздықтарының шегінуі 11,7 мың жыл бұрын (б.з.д. 10 мыңжылдық) басталады, бұл Ескі әлемнің Эпипалеолитіне кіреді және құнарлы жарты айдағы ең алғашқы шаруашылықтың басталуын көрсетеді.

The Upper Paleolithic (or Upper Palaeolithic) is the third and last subdivision of the Paleolithic or Old Stone Age. Very broadly, it dates to between 50,000 and 12,000 years ago (the beginning of the Holocene), according to some theories coinciding with the appearance of behavioral modernity in early modern humans, until about 50,000 years ago, when there was a marked increase in the diversity of artefacts found associated with modern human remains. This period coincides with the most common date assigned to expansion of modern humans from Africa throughout Asia and Eurasia, which contributed to the extinction of the Neanderthals. The Upper Paleolithic has the earliest known evidence of organized settlements, in the form of campsites, some with storage pits. Artistic work blossomed, with cave painting, petroglyphs, carvings and engravings on bone or ivory. The first evidence of human fishing is also found, from artefacts in places such as Blombos cave in South Africa. More complex social groupings emerged, supported by more varied and reliable food sources and specialized tool types. This probably contributed to increasing group identification or ethnicity. The peopling of Australia most likely took place before c. 60 ka. Europe was peopled after c. 45 ka. Anatomically modern humans are known to have expanded northward into Siberia as far as the 58th parallel by about 45 ka (Ust' Ishim man). The Upper Paleolithic is divided by the Last Glacial Maximum (LGM), from about 25 to 15 ka. The peopling of the Americas occurred during this time, with East and Central Asia populations reaching the Bering land bridge after about 35 ka, and expanding into the Americas by about 15 ka. In Western Eurasia, the Paleolithic eases into the so called Epipaleolithic or Mesolithic from the end of the LGM, beginning 15 ka. The Holocene glacial retreat begins 11.7 ka (10th millennium BC), falling well into the Old World Epipaleolithic, and marking the beginning of the earliest forms of farming in the Fertile Crescent.

Өмір салты мен технология

Хомо эректус және неандертальдықтар бірдей қарапайым тас құралдарды қолданған. Ежелгі тас құралдарды жан-жақты зерттеген археолог Ричард Г. Клейн, археологиялық гоминидтердің тас құралдар жиынтығын жіктеу мүмкін емес деп сипаттайды. Оның пікірінше, Азия, Африка немесе Еуропаның қай жерінде болса да, 50 мың жыл бұрынғы барлық тас құралдар бір-біріне ұқсас және жетілмеген. Біріншіден, археологтар Африкадағы артефакттардың арасында 50 мың жылдан кем жастағыларын көптеген санаттарға бөліп жіктеуге болатынын анықтады, мысалы, жебе ұштары, ою-өрнек салу құралдары, пышақ, бұрғылау және тесу құралдары. Бұл жаңа тас құралдардың бірін-бірінен айқын ерекшеленетіні айтылды; әр құралдың нақты бір мақсаты болған. Еуропаға кеңінен тараған ерте заманауи адамдар, көбінесе Кро-Магнон деп аталатын, көптеген күрделі тас құралдар, сүйек, піл сүйегі және мүйізден жасалған ойылған және өрнектелген бұйымдар, үңгір суреттері мен Венера мүсіндерін қалдырды. Неандертальдықтар Мостер тас құралдары технологиясын және, мүмкін, Шательперрон технологиясын қолдануды жалғастырды. Бұл құралдар археологиялық жазбалардан шамамен 40 мың жыл бұрын, неандертальдықтардың қазба қалдықтарынан жоғалған кезде жоғалып кетті. Елді мекендер көбінесе тар аңғарлардың түбінде орналасқан, бұл жануарлардың жылдам өтетін топтарын аулаумен байланысты болуы мүмкін. Олардың кейбіреулері жыл бойы пайдаланылған болуы мүмкін, бірақ көбінесе маусымдық пайдаланылған сияқты көрінеді; адамдар жылдың әртүрлі уақытында әртүрлі тағамдық көздерді пайдалану үшін түрлі орындар арасында көшіп-қонып жүрген. Аң аулау маңызды болған, ал карибу/жабайы бұғы "аң аулау туралы антропологиялық әдебиеттегі ең маңызды түр болуы мүмкін". Технологиялық жетістіктерге кремний құралдарын жасаудың маңызды дамуы кірді, өндіріс қарапайым және қысқа жарықтардың орнына ұсақ жапырақтарға негізделген. Бюриндер мен раклорлар сүйек, мүйіз және теріні өңдеу үшін қолданылған. Осы кезеңде балық аулауға арналған оқтар мен гарпундар, сондай-ақ балық аулау ілмегі, май шамдары, арқан және көзді инелер де пайда болды. Тимор мен Бука (Соломон аралдары) жерлерінде теңіз балықтарын аулау және ашық мұхитта жүзудің дәлелдері бар. Адам мінез-құлқындағы өзгерістер климаттың өзгеруіне байланысты, оның ішінде бірқатар жаһандық температураның төмендеуіне байланысты деп есептеледі. Бұл соңғы мұздық кезеңнің (жиі, бірақ дұрыс емес, соңғы мұз дәуірі деп аталады) бұрыннан-ақ суықтың нашарлауына әкелді. Мұндай өзгерістер пайдалы ағаш материалдарының жетіспеуіне және адамдарды басқа материалдарды іздеуге мәжбүр етуі мүмкін. Сонымен қатар, қыш төмен температурада сынғыш болып, құрал ретінде тиімді жұмыс істемейді.

Both Homo erectus and Neanderthals used the same crude stone tools. Archaeologist Richard G. Klein, who has worked extensively on ancient stone tools, describes the stone tool kit of archaic hominids as impossible to categorize. He argues that almost everywhere, whether Asia, Africa or Europe, before 50,000 years ago all the stone tools are much alike and unsophisticated. Firstly among the artefacts of Africa, archeologists found they could differentiate and classify those of less than 50,000 years into many different categories, such as projectile points, engraving tools, knife blades, and drilling and piercing tools. These new stone tool types have been described as being distinctly differentiated from each other; each tool had a specific purpose. The early modern humans who expanded into Europe, commonly referred to as the Cro Magnons, left many sophisticated stone tools, carved and engraved pieces on bone, ivory and antler, cave paintings and Venus figurines. The Neanderthals continued to use Mousterian stone tool technology and possibly Châtelperronian technology. These tools disappeared from the archeological record at around the same time the Neanderthals themselves disappeared from the fossil record, about 40,000 cal BP. Settlements were often located in narrow valley bottoms, possibly associated with hunting of passing herds of animals. Some of them may have been occupied year round, though more commonly they appear to have been used seasonally; people moved between the sites to exploit different food sources at different times of the year. Hunting was important, and caribou/wild reindeer "may well be the species of single greatest importance in the entire anthropological literature on hunting". Technological advances included significant developments in flint tool manufacturing, with industries based on fine blades rather than simpler and shorter flakes. Burins and racloirs were used to work bone, antler and hides. Advanced darts and harpoons also appear in this period, along with the fish hook, the oil lamp, rope, and the eyed needle. Fishing of pelagic fish species and navigating the open ocean is evidenced by sites from Timor and Buka (Solomon Islands). The changes in human behavior have been attributed to changes in climate, encompassing a number of global temperature drops. These led to a worsening of the already bitter cold of the last glacial period (popularly but incorrectly called the last ice age). Such changes may have reduced the supply of usable timber and forced people to look at other materials. In addition, flint becomes brittle at low temperatures and may not have functioned as a tool.

50,000 АТ

Австралияның Сидней қаласындағы Кастлерег аймағында көптеген аборигендерге тиесілі тас құралдары гравий шөгінділерінде табылды. Бұл нәтижелер алғаш жарияланғанда дау тудырды, бірақ соңғы зерттеулер осы қабаттардың жасын қайта қарап, растады. Солтүстік Африкадағы Мустер жауын-шашын кезеңінің басталуы. Шри-Ланкадағы Фа Хиен Лена үңгірінде тұрған адамдар 48 000 жыл бұрын садақ және жебе технологиясын дамытқан (бірақ ең ерте садақ және жебе технологиясы Оңтүстік Африкадағы Сибуду үңгірінен шамамен 65 000 жыл бұрын табылған).

48 000 АБ

Неандертальдықтардың үңгір арыстанына аң ау шаруашылық еткендігінің алғашқы тікелей дәлелі. Бұл Германияның Зейгсдорф қаласында табылған, аң аулау іздері бар үңгір арыстанының қаңқасына негізделген.

45 000 - 43 000 БП

Еуропада, Оңтүстік Италияда қазіргі заманғы адамдардың ең ерте дәлелдері табылды. Бұл жас анықтамасы тікелей емес. Ең ерте математикалық артефакт – ойылып белгіленген Лебомбо сүйегі, ол мүмкін санау таяғы немесе ай күнтізбесі болуы мүмкін, 44,000–43,000 жыл бұрын Африканың оңтүстігіндегі Эсватиниде (Суазиленд) табылған. Археологиялық жазба бойынша ең көне кен өндіру – 43,000 жыл бұрын Суазилендтегі Нгвенья кеніші, онда адамдар гематитті қызыл пигмент – охра жасау үшін өндірген. Индонезияның Сулавесидегі Лянг Булу Сипонгте адамзаттың ең ерте тікелей анықталған бейнелі үңгір суреті.

43 000 - 41 000 АТ

Кана, Батыс Бенгалия, Үндістаннан микролиттік артефакттар қазылып алынды. Ливандағы Ксар Акилде қазіргі заманғы адамдардың әшекейлері мен қаңқа қалдықтары табылды. Бұл заттар тікелей мерзімделді. Осы кезеңде Австралияның Мельбурн қаласын аңшы-жинаушылар мекендеген. Шваб Альптеріндегі ерте мәдени орталық, адам бейнесінің ең көне суреті (Холле Фелс Венерасы), Ауриньяк дәуірінің басталуы. [[Холенштейн Стадельде жасалған арыстан-адам мүсіні, ең ерте бейнелі өнердің бірі. Қазір Германияның Ульм қаласындағы Ульмер мұражайында сақталуда. Германияда алғашқы флейталар пайда болды. Үңгірлердегі жазу белгілері, жанында суреттелген жануарлардың мінез-құлқы туралы күнтізбелік мәліметтерді көрсетеді, бұл тарихтағы алғашқы (прото) жазудың белгісі. Франциядағы Шове үңгірінде (Vallon Pont d'Arc, Ардеш шатқалы) жылқы, мүйізді бұқа және аурокс суреттері салынған қабырғалық суреттер жасалған. 1994 жылдың желтоқсан айында ашылған. 37 000 жыл бұрын Пиреней түбегінде неандертальдықтардың болғанына қатысты дәлелдер 2017 жылы жарияланды. Археологиялық зерттеулер 35-39 мың жыл бұрын Чек-Лап-Кок (қазіргі Гонконг халықаралық әуежайы) аймағында адамдар тұрғанын растайды. Әзірбайжандағы Зар, Ятагиери, Дамжили және Таглар үңгірлері. Жапонияда адамдардың мекендегендігіне алғашқы дәлелдер табылды.

35 000 б.з.

Костенки XVII, ортаңғы Дон өзеніндегі Костенки (Костьонки) орнының қабаты, ерте жоғарғы палеолиттік Спитсин мәдениетімен мекенделген.

30 000 АТ

Жапонияда алғашқы тас құралдары пайда болады. Солтүстік Африкадағы Мустер жауын-шашын кезеңінің аяқталуы. Осы кезеңде Сидней аймағын аборигендер (атап айтқанда, Эора және Дхаруг тайпалары) мекендеген, бұл радиокөміртектік талдаулармен расталған. Сиднейдің батысындағы Парраматадағы археологиялық қазбалар нәтижесінде аборигендердің көмір, тас құралдар және ежелгі от орындарын пайдаланғандығы анықталды. Австралияның Солтүстік территориясындағы Алис-Спрингске алғашқы адамдар қоныстанды. Соломон аралдарындағы Бука аралындағы Килу үңгірі мұхиттық аралдарда алғашқы адамдардың қоныстанғанының және ашық теңізде жүзуге қабілеттілігінің куәсі.

2900025000 АБ

Циомад вулканының жарылуы, Карпаттағы соңғы вулкандық жарылу. Дольни Вестоницедегі (Чехия Республикасы) Венера. Бұл әлемдегі ең көне керамикалық бұйым. Вилендорф Венерасы, Австрияда жасалған. Қазір Вена Табиғат тарихы мұражайында сақталуда. Павиландтың Қызыл әйелі шамамен 29 000–26 000 жыл бұрын өмір сүрген. Жақында ол тайпа басшысы болғаны анықталды. Қытайдың Пекин қаласындағы адам қонысы шамамен 27 000–10 000 жыл бұрын пайда болған.

24 000 АБ

Солтүстік Африкадағы екінші Мустериандық ылғалды кезеңнің басталуы.

23 000 АБ

Петрковице Венерасы Чехияның Острава қаласындағы Петрковицеде жасалған. Қазір ол Брно қаласындағы Археология институтында сақтаулы.

22 000 АБ

Соңғы мұздық максимум: Брассемпуй Венерасы, Грот дю Пап, Брассемпуй, Ландес, Францияда жасалған. Қазір ол Сен-Жермен-ан-Лейдегі Ұлттық көне заттар мұражайында сақталады.

21 000 б.з.

Артефактілер Канберра, Австралияда ерте адамдардың қызмет еткендігін көрсетеді. Аймақтағы қоныстанудың археологиялық куәліктері: адамдар мекендеген тас үңгірлер, тасқа салынған өнер, жерлеу орындары, лагерьлер және тас карьерлері, сондай-ақ тас құралдар мен тас үйінділері. Солтүстік Африкадағы екінші Мустериандық ылғалды кезеңнің аяқталуы.

20 000 - 10 000 АБ

Соңғы мұздық максимум. Теңіздің орташа деңгейі қазіргіге қарағанда төмен болған деп саналады, соның салдарынан көптеген жағалау және төменгі өзен аңғарындағы маңызды археологиялық ескерткіштер қазір су астында жатыр.

18 000 АБ

Дақты жылқылар, Печ Мерль үңгірі, Дордонь, Францияда салынған. 1994 жылдың желтоқсан айында ашылған. Ле Мас д'Азиль, Ариеж, Франциядан табылған, есекқұйрық баслы найза тастаушы. Қазір ол Музей де ла Прехисториде, Ле Мас д'Азильде сақталады. Украинаның Межирич қаласындағы мамонт сүйегінен жасалған елді мекенде адамдар тұрған.

17 000 АБ

Дақты адам қолдары Пеш Мерль үңгірінде суреттелген, Дордонь, Франция. 1994 жылдың желтоқсан айында ашылған. Ең көне Дриас кезеңі. Франциядағы Ласкодағы Бұқалар залы суреттелген. 1940 жылы ашылған. 1963 жылы жұрттан жабылды. Құс басты адам бизон және мүйізтұмсықпен, Ласкода суреттелген. Францияның Дордонь аймағындағы Ла-Мут үңгірінен табылған, ібіс суреті салынған шам жасалған. Қазір ол Сен-Жермен-ан-Лейдегі Ұлттық Ескіліктер мұражайында сақтаулы. Косквер үңгірінде суреттер жасалған, онда үңгірдің аузы Францияның Кап Марджоуінде су астында қалған.

12 000 АТ

Оңтүстік Америкадағы ағаш үйлер (Чили). Жапониядағы алғашқы керамикалық ыдыстар.

11 000 АБ

Аргентинада адам қонысының алғашқы куәліктері табылды. Арлингтон Спрингс адамы Калифорния жағалауындағы Санта-Роза аралында қайтыс болады, АҚШ. Адам қалдықтары қазір Мексиканың Юкатан жағалауында орналасқан үңгірлерге қойылған. Англияның Хенгистбери бас тауындағы Кресвелл мәдениетінің қонысы осы жылдар шамасында құрылған.

10 000 АТ

Кениядағы Туркана көліне жақын жердегі жаппай қырғынның іздері жоғарғы палеолит дәуіріндегі соғыстарды көрсетеді.