Кіріспе
Тірі маржандар мен басқа да теңіз омыртқасыздарын, сондай-ақ балықтарды көрсететін теңіз аквариумы.
Риф аквариумы немесе риф резервуары – тірі маржандар мен басқа да теңіз омыртқасыздарын, сондай-ақ тропикалық маржан рифтерінің ортасын сақтауда рөл атқаратын балықтарды ерекше көрсететін теңіз аквариумы. Риф аквариумына тек балықтарға арналған теңіз аквариумдарына қарағанда, тиісті күшті жарықтандыру, судың күшті қозғалысы және су химиясының тұрақтылығы қажет, сондай-ақ риф жануарларының бір-бірімен үйлесімділігі мен сәйкес келуі мұқият қарастырылады.
Көрнекілік резервуары
"Реф дайын" немесе жай ғана "тесіктелген" аквариумдар жиі қолданылады. Осы типтегі аквариумның артқы жағына тесіктер жасалады, бұл судың шұңғырға немесе баспанаға ағып кетуіне мүмкіндік береді. Бұл ағызу тесіктері әдетте пластик немесе шыныдан жасалған ішкі ағызу құрылымында орналасады, ол су ағызу құбыры мен суды қайтару түтігін қамтиды. Су бетінен ағып, тұрақтандырылған құбыр арқылы, ПВХ құбырлар арқылы шұңғырға түседі. Содан кейін шұңғырдан суды қайтару сорғысы екінші тесіктен аквариумға итеріп жібереді. Тесіктелмеген аквариумдар үшін сыртқы "ілініп тұратын" ағызу құрылымы қолданылады, ол суды үзіліссіз сифон арқылы шұңғырға жеткізеді. Аквариумдар әдетте шыныдан немесе акрилден жасалады. Акрилдің артықшылықтары – оптикалық айқындығы, жеңілдігі және тесік жасаудың оңайлығы. Кемшіліктеріне оңай сызалуы, иілуі және жоғарыдан қол жеткізудің қиындығы жатады. Шыны аквариумдар ауыррақ, бірақ сызалуға төзімді. Көбінесе үлкен аквариумдарды жасау үшін эпоксидпен қапталған фанера сияқты басқа материалдар да қолданылады.
Сүзгілеу
Риф аквариумдары үшін негізгі биологиялық сүзгілеу көбінесе тірі тастарды пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Бұл тастар, әдетте, тропикалық аймақтардағы жақын орналасқан рифтерден немесе соңғы кезде Флоридадан аквакультуралық тастардан алынады. Кейбір рифтер күштілері терең құм төсегін (DSB) де пайдаланады. Олар көбінесе биологиялық сүзгілеуді күшейту үшін қолданылады, азот циклының толық еместігінен пайда болатын нитраттарды азайтуға көмектеседі. Терең құм төсегіне қарсы тұратындар "жалаңаш түбі" немесе "аспалы риф" жағдайын ұсынады, бұл нитраттарды өндіретін жиналған қалдықтарды оңайырақ жоюға мүмкіндік береді. Бұл биологиялық сүзгілеу әдетте ақуыздық скиммерлермен толықтырылады. Ақуыздық скиммерлер көбікті фракциялау процесін қолданады, онда су ағынына ауа енгізіліп, микрокөпіршіктер пайда болады. Органикалық қалдықтар осы микрокөпіршіктердің бетіне жабысып, реактор бетінен ағып, алынып тасталатын ыдысқа түседі. Бұл элементтердің бірлескен қолданылуы Берлин әдісінің ерекшелігі болып табылады, ол алғаш рет осы қалада жасалған. Соңғы жылдары Берлин әдісі көбінесе рефюгиуммен толықтырылады. Рефюгиум көптеген пайдалар береді, оның ішінде нитраттарды азайту және табиғи тамақ көзін қамтамасыз ету. Онда әдетте екі негізгі макробалдырлар түрі орналасады, соның ішінде Caulerpa prolifera немесе chaetomorphae, немесе екеуі де (өйткені бұл екі штамм спора түзбей, тамырмен өсіп көбейеді). Макробалдырлар екі мақсатта қолданылады: судағы артық қоректік заттарды, мысалы, нитрат, фосфат және темірді жою үшін, сондай-ақ пайдалы микрофлора мен фаунаны (зоопланктонды) қолдау үшін. Кішкентай омыртқасыз жануарлар (копеподтар мен амфиподтар) жыртқыштардан қорғалған орынмен қамтамасыз етіледі, олар өсіп, аквариумға қайтарылған кезде маржандар мен балықтарға тамақ ретінде қызмет етеді. Тек балықтарға арналған жүйелерде қолданылатын дәстүрлі механикалық/биологиялық сүзгілеуге жол берілмейді, өйткені мұндай сүзгілер қалдықтарды ұстап, көптеген нәзік маржандардың өсуін тежейтін немесе тіпті оларды өлтіретін нитраттарды өндіреді. Судың түсін өзгертуді жою немесе судағы еріген заттарды (органикалық немесе басқа) жою арқылы суды тазартуға көмектесу үшін қажет болған кезде белсендірілген көмір түріндегі химиялық сүзгілеу қолданылады.
Су қозғалысы
Аквариумдағы су қозғалысы маңызды, өйткені әртүрлі коралл түрлеріне әртүрлі ағын жылдамдықтары қажет. Қазіргі уақытта көптеген хоббистер судың 10 есе айналуын ұсынады: 10 есе аквариумның галондық сыйымдылығы = сағатына галонмен қажетті ағын. Бұл математикалық тұрғыдан алғанда, аквариум суының толық айналымы 6 минутқа тең. Бұл жалпы ереже, бірақ көптеген ерекшеліктері бар. Мысалы, саңырауқұлақ кораллдары мен полип кораллдары өсу үшін өте аз ағынға мұқтаж. Керісінше, ми коралл, көпіршік коралл, сән-салтанат коралл, тостаған коралл, шам коралл және труба коралл сияқты ірі полипті тас кораллдар орташа мөлшерде ағын қажет етеді, ал Акропора, Монтипора, Пориттер және Поциллопора сияқты кішкентай полипті тас кораллдар жоғары, күшті ағын жағдайларын қажет етеді, бұл рифтің ұшына жақын терең емес судағы толқындардың күшін имитациялайды. Аквариум ішінде су сорғыларының бағыты ағын жылдамдығына үлкен әсер етеді. Егер судың қазіргі орнындағы қозғалысы қанағаттандырмаса, көптеген кораллдар аквариумның басқа аймағына өзін-өзі жылжытады. "Газ алмасу жылдамдығын анықтауда ағын жылдамдығы шешуші өлшем болғандықтан, айналым кораллдың қаншалықты жылдам тыныс алып, фотосинтез жасайтынын көрсетпейді". Рифке дайын аквариумдар суды сорғыдан қайтаратын сорғыдан қажетті су қозғалысының кем дегенде бір бөлігін алады. Бұл ағын көбінесе басқа стратегиялармен күшейтіледі. Танымал стратегия – дисплей аквариумына бірнеше қуатты сорғыларды орналастыру. Қуатты сорғылар – бұл жай ғана ламинарлық немесе тар, бір бағытты су ағынын жасайтын кішкентай су асты сорғылары. Егер аквариумдағы қуатты сорғы дисплейдің эстетикасына сай келмесе, аквариумның ағып кетуіне кішкентай тесіктер бұрғылауға болады және қуатты сорғының көп бөлігін жасыруға болады, тек кішкентай саңылаулы соқпақ аквариумда көрінеді. Сорғыларды толқын таймерін пайдаланып кезекпен қосып, өшіруге болады және оларды бір-біріне немесе аквариум әйнегіне бағыттап, аквариумда турбулентті ағын тудыруға болады. Бұл қуатты сорғыларды пайдаланудың кемшіліктеріне олардың дисплей аквариумын толықтыру қабілеті, артық жылу шығаруға бейімділігі және көбінесе жасайтын су ағынының ламинарлық сипаты жатады. Тағы бір әдіс – жабық контур, онда су негізгі аквариумнан сорғыға тартылады, ол суды бір немесе бірнеше қайтару арқылы аквариумға қайтарады, осылайша су турбуленттігін жасайды. Жаңа су астына орнатылатын пернелі сорғылар танымал болып келеді және қуатты сорғының қарқынды бағытталған ламинарлық күшісіз үлкен көлемде турбулентті су ағынын жасай алады. Пернелі сорғылар қуатты сорғылардан энергияны тиімдірек пайдаланады, бірақ бастапқы инвестиция жоғары болуы керек. Тағы бір жаңа әдіс – гир аквариумы. Гир аквариумы аквариумның ортасындағы бөлігіш арқылы судың максималды импульсын қамтамасыз етеді. Бөлігіш ашық, кедергісіз кеңістікті қалдырады, бұл су қозғалысына қарсы аз кедергі жасайтын аймақты қамтамасыз етеді. Гирді пайдаланып су импульсын құру – ағынды арттырудың тиімді әдісі, осылайша кораллдың тыныс алуы мен фотосинтезіне пайдасы тиеді.
Жарықтандыру
Жаңа және жақсы технологиялардың пайда болуымен, қарқындылығы мен спектрі артуымен, қарастыруға болатын көптеген мүмкіндіктер бар. Көптеген аквариумдық маржандардың тіндерінде зооксантелла деп аталатын симбиотикалық балдырлар қоныстанған. Осы зооксантеллалар фотосинтез процесін жүзеге асыру үшін жарыққа мұқтаж, ал олар өз кезегінде маржандардың тамақтануына қажетті қарапайым қанттарды өндіреді. Хоббиші үшін қиындық – фотосинтезді қолдау үшін жеткілікті жарық беру болып табылады. Бұл көріне оңай болғанымен, шындығында өте күрделі міндет болуы мүмкін. Саңырауқұлақ маржандар мен полип маржандар сияқты кейбір маржандар өмір сүру үшін өте аз жарыққа ғана қажетті. Керісінше, ми маржандар, көпіршік маржандар, сән-салтанат маржандар, тостаған маржандар, шам маржандар және труба маржандар сияқты ірі полипті тас маржандар орташа мөлшерде жарық қажет етеді, ал акропора, монтипора, поритес және поциллопора сияқты кішкентай полипті тас маржандар жоғары қарқынды жарыққа мұқтаж. Әр түрлі түрлердің арасында ең танымал аквариумдық жарықтандыру көздері – металл-галоидты шамдар, өте жоғары шығымды (VHO) шамдар, компактты люминесцентті шамдар және T5 жоғары шығымды жарықтандыру жүйелері. Бұлар бұрын кеңінен қолданылғанмен, көптеген риф аквариумдарының иелері олардың нашар қарқындылығы және шектеулі жарық спектріне байланысты T12 және T8 люминесцентті шамдарын, сондай-ақ сынап буына байланысты сынапты шамдарды қолданудан бас тартты. Жақындағы жарықтандыру технологиясының жетістіктері аквариум жарықтандыруы үшін жаңа технологияны қолжетімді етті: жарықдиодтар (LED). LED-тердің өзі жаңалық емес, бірақ технология тек қана газ және қыздыруға негізделген аквариумдық жарықтандыру жүйелеріне лайықты балама ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін қасиеттері бар жүйелерді жасау үшін жақында ғана бейімделді. Технологияның жаңа болуы оларды салыстырмалы түрде қымбатқа айналдырады, бірақ бұл жүйелер дәстүрлі жарықтандыруға қарағанда бірнеше артықшылықтар ұсынады. Олардың бастапқы құны жоғары болғанымен, олар ұзақ мерзімді перспективада экономикалық тиімді, себебі олар аз қуатты тұтынады және басқа жүйелерге қарағанда ұзақ қызмет етеді. Сонымен қатар, LED жүйелері жүздеген кішкентай шамдардан тұратындықтан, микрокомпьютер олардың шығысын күннің шығуы мен батуын имитациялау үшін басқара алады. Кейбір жүйелер айдың жарығын және ай фазаларын, сондай-ақ жарықтың түс температурасын өзгерту мүмкіндігін де ұсынады. Сонымен қатар, кейбір өндірушілер теңіз аквариумдарындағы кораллдардың өмірін сақтау үшін бір және екі есе жарық интенсивтілігінде LED жарықтандыру жүйелерін шығарады. Аквариум жарықтандыруын таңдау түс температурасы (кельвинмен өлшенеді), түс беру индексі (CRI), фотосинтетикалық белсенді сәулелену (PAR) және люмендер сияқты факторлармен күрделенеді. Хоббишілерге қол жетімді қуат көлемі 9 Вт флуоресцентті шамнан бастап 1000 Вт металл-галоидты шамға дейін жетеді. Жарықтандыру жүйелері әр шам түрінің шығаратын жарық қуаты бойынша да әр түрлі болады – ең әлсізінен ең күштісіне дейін: T8/12 немесе стандартты шамдар, компактты люминесцентті шамдар және T5 жоғары шығымды шамдар, VHO және металл-галоидты шамдар. Бұл мәселені одан әрі күрделілендіру үшін, бірнеше типтегі балласттар бар: электрондық балласт, магниттік балласт және импульстік балласт.
Жылу және салқындату
Рифтік аквариумдар әдетте 25-28 °C (75–82 °F) температурада ұсталады. Рифтік омыртқасыздар мен балықтар үшін аса зиянды болуы мүмкін болғандықтан, температураның күрт өзгеруінен сақтану керек. Аквариум орналасқан жеріне және ішкі жағдайларына (яғни, жылу/кондиционер) байланысты, аквариумға жылытқыш және/немесе салқындатқыш орнатуға болады. Жылытқыштар салыстырмалы түрде арзан және кез келген жергілікті балық дүкенінде қолжетімді. Аквариумдар жиі жылытқыштар сияқты көзге жағымсыз жабдықтарды жасыру үшін сумапты пайдаланады. Ал салқындатқыштар қымбатқа соғады және табуы қиын. Көптеген аквариумшылар үшін салқындатқыш орнына беттік желдеткіштерді орнату және үй кондиционерін қосу жеткілікті. Желдеткіштер булану арқылы аквариумды салқындатады және аквариум суын жиі толықтыруды қажет етеді.
Қауіпсіздік
Электр тогын өткізгіш тұзды судың көп көлемі, күрделі құбыр жүйесі және жақын орналасқан көптеген электр құралдары адам мен мүлікке елеулі зиян келтіру қаупін тудырады және қауіпсіздікке ерекше назар қажет. Барлық жабдық өндірушінің нұсқауларына сәйкес қолданылуы керек. Электр жабдықтары мүмкіндігінше су деңгейінен жоғары орналастырылуы тиіс, ал тамшылағыш тізбектер міндетті түрде қолданылуы керек. Ток шектері ешқашан асырылмауы керек және барлық құралдар жерге тұйықталу схемасының қысқышына (GFCI) қосылуы керек. Оларды кез келген аппараттық дүкеннен сатып алуға болады және орнату оңай. GFCI қуат таспалары да қолжетімді. Су сенсорлары бар үйдік бақылау жүйесін аквариумдар үшін де бейімдеуге болады, ол иесін тоқ кесілуі немесе су тасқыны туралы ескертеді. Бұл жабдықтар ықтимал апатқа уақтылы араласуға мүмкіндік береді және жиі саяхаттайтындарға қосымша қауіпсіздік сезімін сыйлайды.
Нано рифтер
Нано риф – әдетте 140 литрден (30 императорлық галлон / 37 АҚШ галлоны) кем теңіз аквариумының түрі. Нано рифті әдеттегі рифтен ажырататын нақты шекара біршама бұлыңғыр. Кейбір мамандар 180 литрден (40 императорлық галлон / 48 АҚШ галлоны) кем болса, оны нано риф деп санауға болады деседі. Бірақ 140 литр (30 императорлық галлон / 37 АҚШ галлоны) жалпы қабылданған шек ретінде танылады. Нано рифтер соңғы жылдары аквариум ұстаумен шұғылданатын хоббистер арасында кең танымал болды, себебі олардың кішігірім көлемі, күтіміне қараудың қарапайымдығы және салыстырмалы түрде төмен құны бар. Осы теңіз аквариумы саласына қызығушылықтың артуы арнайы аквариум сүзгілері, ықшам жоғары қарқынды жарықтандыру жүйелері және кішігірім циркуляциялық сорғылар сияқты тұтынушылық тауарлардың дамуына ықпал етті. Мұндай жабдық аквариумшыға көптеген теңіз организмдерінің гүлденуіне қолайлы ортаны жасауға мүмкіндік береді. Бұл кішкентай риф аквариумдары туралы алғашқы мақала 1989 жылы Альберт Дж. Тильдің «Small Reef Aquarium Basics» атты кітабында жарияланды. Нано рифтер көбінесе толық жиынтық ретінде сатылады, оларға аквариум, тұрақ, қуатты компактты T5, T8, PL шамдары немесе металл галогенді жарықтандыру, белок скиммері, ультракүлгін сүзгісі, 3 немесе одан көп сатылы сүзгі, жылытқыш және су сорғысы немесе гидронасос кіреді. Дегенмен, көптеген нано рифтер күшті белок скиммері немесе жарықтандыру сияқты жақсырақ жабдықтармен аквариумдарын жаңартуды жөн көреді.
Пико рифтері
Тағы бір танымал бола бастаған термин – пико риф, ол ең кішкентай нано риф аквариумдарын атау үшін қолданылады. Көптеген онлайн форумдардағы дауыс берулер пико рифтердің шамамен 10 литрден (2,5 галлон) және одан аз көлемді құрайтынын көрсетеді. Бұл өте кішкентай аквариумдарда су ауыстыру және су химиясына қатысты одан да көп ұқыптылық қажет, себебі судың аз көлемі қате жіберуге аз мүмкіндік береді. Бұл кішкентай аквариумдарды тұрғызу кезінде сақтық таныту керек, өйткені тым көп тұрғын организмдер аквариумның қалдықтарды тиімді өңдеу қабілетін тез арада жоғалтады. Ең кішкентай пико рифтерде тіпті бір ғана балықтың болуы да ұсынылмайды. Пико рифтер көбінесе тірі тастардан, төзімді кораллдардан және кемушілер, теңіз шырыштар сияқты ұсақ омыртқасыздардан тұрады. Пико риф аквариумдарын ұстау аллелопатияның шегін сынап көрді, яғни кораллдардың кеңістік үшін химиялық және физикалық жолдармен бәсекелесуін. Осы шоғырланған орталар пайда болғанға дейін, тіпті бірнеше түрге жататын кораллдардың да мұндай шағын ортақ су көлемін иеленуі мүмкін емес деп есептелген.
Кішігірім риф аквариумдарымен байланысты қиындықтар
Судың көлемі шағын болғандықтан, су сапасының өзгеруіне бейімділік жоғары, сондықтан нано риф аквариумдары үлкен көлемді аквариумдарға қарағанда су сапасына ерекше назар қажет етеді. Көптеген тәжірибелі аквариумшылар суды аптасына екі рет тексеруді және кемінде апта сайын суды жаңалауды ұсынады. Атап айтқанда, аммиак, нитрит, нитрат, pH, тұздылық, сілтілік, кальций және фосфат деңгейлерін қатаң бақылау қажет. Нано рифтерде тіпті су температурасының шағын ауытқуы да проблема тудыруы мүмкін, ал үлкен аквариумдардың көлемі тұрақтырақ және икемдірек ортаны қамтамасыз етеді. Нано рифтерде тұрғындарды таңдауда да ерекше күтім қажет. Екі маңызды факторды ескеру керек: биологиялық жүктеме, яғни аквариумның тұрғындарының қалдықтарын өңдеу қабілеті, және түрлердің үйлесімділігі. Бұл мәселелер үлкен аквариумдарда да кездеседі, бірақ нано аквариумдарда олардың маңызы артады. Үлкен аквариумдарда рифке зиян келтірмейтін және бірге өмір сүре алатын түрлер, нано аквариумның кішкентай көлеміне байланысты жақсы тіршілікке ие болмауы мүмкін. Осы себепті, гобилер мен клоунбалықтар сияқты кішкентай балық түрлері салыстырмалы түрде кішкентай өлшемдері мен басқа тұрғындармен бейбіт қатар өмір сүру қабілеттеріне байланысты танымал таңдау болып табылады.
Нано рифтердегі сүзгілеу
Көптеген нано риф аквариумдары өздерінің аквариумдарын мүмкіндігінше табиғи көрінуіне қалайтындақтан, механикалық сүзгілеу әдістерін мүмкіндігінше аз қолдануды таңдайды. Нано рифтердегі негізгі сүзгілеу әдісі – тірі тас және тірі құм, бұл коралл рифінен бөлінген тас пен құмның бөліктері, олар пайдалы бактериялармен және нано рифтегі ірі организмдер өндіретін органикалық қалдықтарды ыдыратуға көмектесетін басқа да организмдермен толтырылған. Басқа нано риф аквариумдары аквариумнан артық қалдықтарды нитратқа айналуына дейін шығарып тастау үшін ақуызды скиммерлер сияқты құрылғыларды қолданады. Артық қалдықтарды механикалық түрде жою нитрат деңгейін төмен ұстау үшін су алмастыру жиілігін азайтуға мүмкіндік береді. Механикалық сүзгілердің жұмысын кейінге жылдыру, мысалы, күндіз-түнгі таймер арқылы, омыртқасыздарға табиғи түрде сүзіліп қоректенуге мүмкіндік береді. Chaetomorpha сияқты макробалдырлар мен тірі тастармен толтырылған рефугиум да қоректік заттарды шығару үшін қолданылуы мүмкін. Терең құм төсегі сүзгілері – тағы бір сүзгілеу әдісі. Соңғы уақытта аквариумдағы, әсіресе нано рифтер сияқты кішкентай орталардағы қалдықтарды өңдеудің бірнеше «табиғи» әдістері пайда болды. Аквариумдағы ластағыштарды өңдеу үшін әртүрлі губкалар мен микроорганизмдердің дамуын ынталандыру бойынша зерттеулер жүргізілуде, бұл мәселе аквариум қауымдастығында кең танылған.