Кіріспе

Мольердің 17 ғасырдағы француз комедиясы "Қарыз" (; lavaʁ; сондай-ақ L'Avare ou L'École du Mensonge, яғни "Қарыз" немесе Жалғанның мектебі) – француз драматургы Мольердің прозадағы бес актілік комедиясы. Ол алғаш рет 1668 жылдың 9 қыркүйегінде Париждегі Корольдік сарай театрында қойылды.

Пьеса

Пьеса алғаш рет Мольердің труппасы Людовик XIV-нің қорғауында болған кезде қойылды. Ол Плауттың «Аулулярия» атты латын комедиясына негізделген, одан көптеген оқиғалар мен диалогтардың бөліктері, сондай-ақ заманауи итальяндық фарстардан алынған. Пьесаның қанағатсыз кейіпкері Харпагон деп аталады, бұл грекше ἁρπάγη деп айтылатын harpágay сөзінен алынған, ол «ілгек» немесе «ұстау темір құралы» деген мағынаны білдіреді (ἁρπάγη < ἁρπάζω = ұстау). Ол өзі жинаған байлығына беделді және шығындарды үнемдеуге әрдайым дайын. Қазір жесір қалған ол Клеанте есімді ұлы мен Элиз есімді қызын тәрбиелеп отыр. Ол алпыстан асқан болса да, өзінің және Мариан есімді әдемі жас әйелдің арасында неке қиюға тырысады. Алайда, Мариан мен Клеанте бір-біріне берілген, ал ұлы оларға және ауру анасына көмектесу үшін қарыз алуға тырысады. Харпагонның қызы Элиза Валерге ғашық, бірақ әкесі оны өзі таңдаған бай адам, сеньор Ансельмеге үйлендіруді жоспарлап отыр. Ал Валер Элизаға жақын болу үшін Харпагонның үйіне үй басқарушы болып орналасады. Барлық қиындықтар пьесаның соңында кейбір басты кейіпкерлердің ұзақ уақыттан бері жоғалған туыстар екенінің анықталуымен шешіледі. Сатира мен фарс жылдам дамып жатқан сюжетте үйлеседі, мысалы, қанағатсыздың қазынасы ұрланғанда. Полиция судьясы кімді күдіктенеді деп сұрағанда Харпагон: «Барлығын! Мен қаланың және айналасының барлық халқын қамауға бұйырамын!» (5.1) деп жауап береді және сол кезде театр көрерменіне ишара жасайды. Пьеса сонымен қатар сахнадағы кейіпкерлер бұрын назар алмаған, көрерменге арналған сөздер сияқты кейбір театрлық конвенцияларды паш етеді. Дегенмен, «Аваре» пьесасының кейіпкерлері әдетте кімге сөйлеп жатқанын білуге тырысады.

Театрлық бейімделулері

1668 жылы пьесаның алғашқы қойылымынан кейін көп ұзамай, Еуропаның басқа жерлерінде де нұсқалары пайда бола бастады. 1670 жылы Франкфуртта «Der Geizige» атты неміс тіліне аудармасы жарық көрді. Англияда Томас Шэдвелл 1672 жылы Мольердің шығармасын «The Miser» деген атпен бейімдеп, оған сегіз жаңа кейіпкер қосты. 1732 жылы Генри Филдинг Плаут пен Мольердің шығармаларына негізделген, одан да танымал нұсқасын ұсынды. Италиялық «commedia dell'arte» дәстүрінде қаскүнемдерді бай және ашкөз венециялық саудагер ретінде бейнелейтін Панталеоне кейіпкері болған. Дегенмен, Мольердің пьесасы кейіннен операға бейімделді. Джованни Бертатидің пьесаға негізделген либреттосын 1775 жылы Паскуале Анфосси «L'avaro» деп музыкалады, ал 1776 жылы оны тағы да Геннаро Астарита қойды. Джузеппе Паломба 1814 жылы Джакомо Корделланың музыкасына негізделген либретто жазды. Ресейде де Василий Пашкевич 18 ғасырдағы «Жемқор» комикалық операсын Мольердің пьесасына негіздеген. Араб тіліндегі музыкалық бейімделуді ливандық Марун Аль Наққаш (1817–1855) «al Bakhil» деп бастады. Ол 1847 жылы Бейрутта қойылды. Сербия театрының негізін қалаушы Йован Стерия Попович өзінің «Tvrdica» («Жемқор», 1837) пьесасын Мольердің пьесасына негіздеген. Бұл туындыда Харпагон кейіпкері шағын қалалық грек саудагері ретінде бейнеленген. Мұндай көптеген нұсқалардың себебі – Мольердің юморы жақсы аударылмайтыны және сәтті болу үшін еркін бейімделуді қажет ететінінің танылған фактісі. «De Vrek» тарихы, Тако де Биердің 1863 жылғы голланд тіліне аудармасы да назар аударуға лайық мысал. 1878 жылы ол оны голландтардың қазіргі өміріне бейімдеді және осы нұсқасы Индонезияға жетті. Онда ол малай тіліне «Si Bachil» деп аударылып, қазіргі индонезиялық аяға ие болды. 1941 жылы бұл қойылым Тамар Джаяның сол аттас романының негізі болды, сол кезде әңгіме танылмас күйге жетті. «The Miser» атты пьесаның алғашқы американдық қойылымы 1766 жылдан кейін Филдингтің нұсқасы болды. Мольердің пьесасының аудармасы 1936 жылы Бродвейдегі «Experimental Theatre» сахнасында үш түн ғана көрсетілді, содан бері әртүрлі нұсқаларда бірнеше рет қайта қойылды. 1954 жылы Роберт Кемптің шотланд тіліне еркін аударған «The Laird o' Grippy» пьесасын «Edinburgh Gateway» компаниясы сахнаға шығарды, басты рөлді Джон Лори ойнады. Джулс Ирвинг түсірген және Карл Вебер режиссерлік еткен 1969 жылғы «Lincoln Center» қойылымының аудиожазбасын «Caedmon Records» (TRS 338) шығарды. Ранджит Болттың бейімделуінің бұл жазбасы «Internet Archive» сайтында қолжетімді. Пьесаның өзі «Vivian Beaumont Theater» сахнасында 52 рет қойылды. Австралиялық музыкалық театр бейімделуі «Mistress Money» деген атпен 1960 жылы Сиднейде премьераланды. Оның кітабы мен сөздерін Элеонора Уиткомб пен Джон МакКеллар жазды, ал музыкасын Дот Мендоса жазды. Соңғы кезде Ұлыбританияда Джон Куттстың «The Miser» пьесасының ағылшын-шотланд нұсқасы 2009 жылы «The Auld Skinflint» деген атпен қойылды. 2012 жылы Хардип Сингх Кохли мен Джатиндр Верма бұл пьесаны «Kanjoos The Miser» атты мюзиклге айналдырып, Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапар жасады.

Кино, теледидар және аудио бейімделулері

1969 жылы Caedmon Records компаниясы Карл Вебер сахнада қойған Линкольн орталығының Репертуарлық театрының «Сараң» (TRS 338) спектаклінің жазбасын шығарды. Роберт Саймондс Харпагон, Блайт Даннер Элиз, Дэвид Бирни Клеант, ал Лили Дарвас Фрозин рөлінде ойнады. Пьесаны Ранджит Болт өңдеді. 1973 жылы Comédie Française бұл пьесаны фильмге түсірді. 1986 жылдың 29 қыркүйегінде BBC Radio 3 Майлз Маллесонның аудармасын пайдаланып, Питер Каваноның режиссерлігімен қойылған нұсқасын эфирге шығарды, онда Майкл Хордерн Харпагон, Элеонора Брон Фрозин, Джонатан Тафлер Клеант, Николас Фаррелл Валер, Джулия Свифт Элиз, Элейн Клэкстон Марианна және Шон Прендергаст Ла Флеш рөлінде ойнады. 1988 жылдың 2 сәуірінде BBC «Театр түні» сериясы аясында Алан Дрюридің аудармасын қолданып, ағылшын декорациясына бейімделген, заманауи нұсқасын көрсетті, онда Найджел Хоторн Харпагон, Джим Бродбент Мастер Жак, ал Джанет Сузман Фрозин рөлінде ойнады. 1990 жылы Тонино Серви «Л'аваро» атты итальяндық фильмін түсірді. Италияда (1957) және Францияда (2006) теледидарлық бейімделулер де болды. 2022 жылы Мольердің 400 жылдығына арналған BBC 3 радиосында Барунка О'Шогенси өңдеген, қазіргі заманға және тілге бейімделген пьесаның аудио нұсқасы, онда Тоби Джонс Харпагон рөлінде ойнады, эфирге шықты.