Кіріспе

Орта ғасырлардағы Италия тарихы – Батыс Рим империясының құлдырауы мен Италия Ренессансының арасындағы кезең ретінде қарастырылады. Италиядағы соңғы антикалық дәуір 7 ғасырда Остготтар патшалығы мен Византия империясының (Юстиниан әулеті тұсында) және 8 ғасырдың ортасына дейін Византия Папасының билігінде жалғасты. "Орта ғасырлар" Византия империясының мұсылмандық жаулап алулардың қысымымен әлсіреген кезде басталады, ал 751 жылы Равенна экзархатының көп бөлігі Ломбардтардың билігіне көшті. Осы кезеңнен бастап, экзархат құрамына кірген, бірақ Ломбардтар патшалығы бағындыра алмаған бұрынғы мемлекеттер, мысалы Неаполь герцогтығы, Шығыс Рим империясының ықпалынан азатылып, де-факто тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Ломбардтардың билігі 773 жылы Шарль Ұлының басып кіруімен аяқталды, ол Солтүстік және Орталық Италияның көп бөлігінде Италия Корольдігі мен Папалық мемлекетін құрды. Бұл, Рим Папасы мен Священная Рим империясы арасындағы келесі ғасырлардағы Италиядағы басты саяси қақтығыстың алғышарты болды, бұл 1077 жылы Папа Григорий VII мен IV Генрих арасындағы жанжалмен және соңғысының Канассаға баруымен аяқталды. 11 ғасырда, жартыаралдың солтүстік және орталық бөліктерінде Италияға тән саяси даму басталды – ортағасырлық коммуналардың қуатты қала-мемлекеттерге айналуы, олардың көпшілігі ежелгі Рим республикалық үлгісімен құрылды. Венеция, Милан, Генуя, Флоренция, Сиена, Пиза, Болонья сияқты қалалар үлкен саяси билікке ие болды және ірі қаржылық және сауда орталықтарына айналды. Бұл мемлекеттер Италия Ренессансының бастауына және орта ғасырлардың қараңғылығының аяқталуына жол ашты. Милан герцогтығы мен Венеция Республикасы арасындағы Ломбардиядағы үш онжылдық соғыстан кейін, бес күшті мемлекет арасындағы күш тепе-теңдігі орнады. Франческо I Сфорцаның бастамасымен Лоди бейбіт шарты жасалды, ол аймаққа ғасырлар бойы алғаш рет салыстырмалы тыныштық әкелді. Бұл бес держава – Венеция Республикасы, Флоренция Республикасы, Милан герцогтығы және Папалық мемлекеттер, Италияның солтүстік және орталық бөліктерін және оңтүстіктегі Неаполь Корольдігін биледі. Бұл күштер арасындағы нәзік тепе-теңдік 1494 жылы Милан герцогы Людовико Сфорцаның Франция королі VIII Карлдан Венецияға қарсы көмек сұрауымен бұзылды, бұл 1494-1498 жылдардағы Италия соғысына әкелді. Нәтижесінде Италия келесі алпыс жыл бойы ірі еуропалық державалардың шайқас алаңына айналды, бұл 1551-1559 жылдардағы Италия соғысымен аяқталды, ол Оңтүстік Италия мен Миланда Габсбургтар Испаниясының үстемдігін орнатты. Габсбургтар әулеті Италиядағы аумақтарды қазіргі заманның басында, Наполеонның 1796 жылы Италияға басып кіруіне дейін бақылады. "Орта ғасырлар" термині, ең соңында, 9-11 ғасырлардағы Италия тарихындағы "қараңғылық" кезеңінің сипаттамасынан туындады – Рим Папасының saeculum obscurum немесе "Қараңғы дәуірі", 14-15 ғасырлардағы итальян гуманистерінің көзқарасынан қарағанда.

Ежелгі дәуірден (V-VІІІ ғасырлар)

V ғасырда Италияға вестготтар шапқындады, ал 410 жылы Римді Аларик тонады. (Дәстүрлі) соңғы Батыс Рим императоры Ромул Август 476 жылы шығыс германдық генерал Одоакрдың қолынан құлдырады. Одан кейін ол Италияда он жеті жыл бойы *rex gentium* ретінде билік етті, теориялық тұрғыдан шығыс Рим императоры Зенонның билігінде болғанмен, іс жүзінде толық тәуелсіздікке ие болды. Әкімшілік жүйесі Батыс Рим империясы кезіндегідей сақталды және христиандарға діни бостандық берілді. Константинопольде ұзақ тұрған Теодорих қазіргі таңда романдық германдық деп есептеледі, ол Италияны негізінен римдік шенеуніктер арқылы басқарды. Ариан дінін ұстанған готтар азшылық құрап, жер иелері мен әскерилердің аристократиясын құрады, бірақ елге тигізген ықпалы шектеулі болды. Латын халқы Рим заңдарына бағынып, Одоакр берген дін бостандығын сақтады. Теодорихтің билігі ел үшін жаңару кезеңі саналды. Инфрақұрылымдар жөнделіп, шекаралар кеңейтілді, экономика жақсы күтімге ие болды. Латын мәдениеті Боэций сияқты Теодорихтің кеңесшілерінің арқасында соңғы рет гүлденді; Италия Корольдігі Жерорта теңізінің ең қуатты саяси күшіне айналды. Дегенмен, Теодорихтың ізбасарлары оның деңгейіне жете алмады. Империяның шығыс бөлігі, қазір Константинопольде орналасқан, VI ғасырдың басында Италияға шабуыл жасады. Император Юстинианның генералдары Белисарий мен Нарсес жылдар бойы соғыс салдарынан 552 жылы Остготтар патшалығын жаулап алды. *Готика соғыстары* деп аталатын бұл қақтығыс варварлардың шабуылынан аман қалған қалалық өмірдің көп бөлігін қиратты. Қалалық өмір толығымен жойылған жоқ, бірақ классикалық Рим дәуіріндегіден әлдеқайда кішірейіп, қарапайымданып кетті. Италия халқының көп бөлігі өмір күршісіне жететін шаруашылықпен айналысты. Соғыстар, ашаршылықтар мен жұқпалы аурулар Италияның демографиялық жағдайына елеулі әсер етті. Рим дәуіріндегі ауыл шаруашылық жерлері жойылған жоқ. Олар қалаларда сатылатын ауыл шаруашылық өнімдерін өндірді, бірақ құлдық еңбек жүйесінің орнына жалдамалы еңбек, мысалы, іріленушілік пайда болды. Византия армиясының шығуы германдық халықтың тағы бірі – Ломбардтардың Италияға шабуыл жасауына жағдай жасады. Цивидале-дель-Фриули бірінші маңызды орталыққа айналды, ал византиялық қарсылық жағалау аймақтарында күшейді. Ломбардтар көп ұзамай жарты аралдың көп бөлігін басып алып, Павияда астанасы бар патшалық құрды, ол бірнеше герцогтықтарға бөлінді. Солтүстік Италияның орталық бөлігінде византиялық билікте қалған аймақтар (қазіргі Лацио мен Романьяның көп бөлігі, сондай-ақ оларды байланыстыратын Ұмбрия және Лигурия арасындағы тар дәліз) Равенна экзархаты болды. Оңтүстік Италия, Апулия, қазіргі Калабрия және Сицилиядан басқа, екі жартылай тәуелсіз Ломбард герцогтықтары – Сполето және Беневентоға қарасты. Порттардың көп бөлігі де императорлық билікте қалды, олар ақырында тәуелсіз қала-мемлекеттерге айналды (Женуа, Пиза, Венеция, Амальфи).

Рим патриархатының пайда болуы

Константиннің заманынан бері шіркеу (әсіресе Рим епискобы, енді папа деп аталатын) маңызды саяси рөл атқарды. Батыс империясы құлағаннан кейінгі саяси тұрақсыздық кезеңінде шіркеу Батыс Еуропадағы жалғыз тұрақты институт және білімнің жалғыз көзіне айналды. Тіпті варварлар да өз жаулап алған жерлерін басқару үшін дін қызметкерлеріне жүгінуге мәжбүр болды. Бұдан әрі, бенедиктиндер тәрізді католик монастырь ордендері сол заманғы экономикалық өмірде де, классикалық мәдениетті сақтауда да маңызды рөл атқарды (шығыста грек авторлары одан да жақсы сақталған болса да). Ломбардтардың шапқынынан кейін папалар формалды түрде шығыс императорына бағынышты болды, бірақ Константинопольден көбінесе аз көмек алды және мемлекеттік биліктің жетіспеушілігін толтыруға мәжбүр болды, қажетті қызметтерді (мысалы, мұқтаждарға тамақ беру) ұсынып, Римді Ломбардтардың шабуылынан қорғады; осылайша папалар тәуелсіз мемлекет құруға кірісті.

Экзархаттың құлдырауы

VIII ғасырдың соңында папалар тәуелсіздікке ұмтылып, франктердің Каролинг әулетімен одақтасу арқылы оған қол жеткізу жолын тапты: Каролингтерге әлсіз Меровингтерге қарсы жасалған төңкеріске заңдылық беруге болатын біреу қажет болды, ал папалар Ломбардтардан қорғану үшін әскери көмекке мұқтаж болды. 751 жылы Ломбардтар Равеннаны жаулап алды, Равенна экзархаты таратылды. Бұл Византияның Орталық Италиядағы ықпалын аяқтады (дегенмен, кейбір жағалау қалалары мен Оңтүстік Италияның бір бөлігі 11 ғасырға дейін Византияның бақылауында қалды). Ломбардтардың жаңадан шабуыл жасауына байланысты папалық франктерден жәрдем сұрады. 756 жылы франк әскерлері Ломбардтарды жеңіп, папалыққа Орталық Италияның барлығына билік ету құқығын берді, осылайша Папалық мемлекет құрылды. Алайда, Италияның қалған бөлігі Ломбардтардың (Беневенто және Сполето сияқты) немесе Византияның (Калабрия, Апулия және Сицилия сияқты) билігінде болды.

Франк (каролинг) империясы

774 жылы Папаның шақыруымен франктар Италия патшалығына басып кірді және ақырында Ломбардтарды бағындырды; сыйлық ретінде франк корольі Карл Ұлы Папаның қолдауын алды. Кейін, 800 жылдың 25 желтоқсанында Папа Карлді Киелі Рим империясының императоры деп жариялады, бұл дау мен Рим атына қатысты пікір таластарға әкеп соқты. Екі империя арасындағы соғыс көп ұзамай басталды; 812 жылы Византиялықтар Италиядағы қалған Византиялық иеліктеріне ешқандай талас болмайтынына кепілдік бергеніне қарықтан екі Рим империясының бар екенін мойындауға келісті. Осы кезеңде жағалаудың кейбір аймақтары және Оңтүстік Италияның барлығы Византия немесе Ломбардтардың бақылауында қалды. Империялық билік Италия түбегінің оңтүстігіне көп таралмады. Оңтүстік Италия екі Ломбард герцогтығы – Сполето мен Беневентоға бөлінді, олар Карлдың билігін тек формалды түрде (812) қабылдады, ал Византия империясы да болды. Тиррен теңізіндегі Гаета, Амальфи, Неаполь және Адриатика теңізіндегі Венеция сияқты жағалау қалалары Византиядан тәуелсіздікке ұмтылған анклавтар болды. Беневентоны бағындыру Папалық территорияны толығымен қамтитын еді, және Карл Ұлы Папамен қарым-қатынасын нашарлатудан сақтау үшін мұндай қадамнан бас тартқан болуы мүмкін. Карлдың дәуірі Италия үшін тұрақтылық кезеңі болды, бірақ оған көбінесе итальяндық емес мүдделер басымдық берді. Шығыс әлемінен алшақтау күшейді. III Лео Папаның бұрыңғы Византия императорларының емес, Карлдың билік жылдарынан (795) бастап бұйрықтарын жазумен алғашқысы болды. Франция мен Германияның батыс әлемімен байланыс орнату және Шығыс империясынан алшақтау процесі, үш ғасыр бұрын басталған, 9 ғасырдың басында аяқталды. Сицилия, Калабрия, Пулия және Венеция осы ереженің ерекше жағдайлары болды. Карлдың қайтысынан кейін (814) жаңа империя оның әлсіз мұрагерлерінің билігінде тез ыдырады. Ұлы императордың харизматикалық күшімен құрылған тепе-теңдік бұзылды. Бұл дағдарыс сыртқы күштердің пайда болуына байланысты болды, оның ішінде сарациндердің шабуылдары мен теңіз республикаларының күшеюі де бар. Карл 806 жылы империяны бөлуді жариялады: Ломбард Франк билігі, Бавария және Аламанниямен бірге, оның ұлы Италияның Пипиніне берілуі керек еді. 840 жылы Карл Ұлының ұлы Людовик ІІ қайтыс болғаннан кейін, 843 жылғы Верден шарты империяны бөліп берді. Людовик ІІ-нің ең үлкен баласы Лотар I император болып, Орталық Франктерді биледі. Оның үш ұлы бұл патшалықты бөлісіп алды, ал Солтүстік Италия 839 жылы Киелі Рим императоры Людовик II басқарған Италия Корольдігіне айналды. 9 ғасырдың бірінші жартысында Италияда басқа да қиындықтар туды. 827 жылы Аглабидтер деп аталатын мұсылман арабтары Сицилияға басып кірді және жаулап алды; олардың ұрпақтары, Калбидтер, 1053 жылға дейін аралды биледі. 846 жылы мұсылман арабтары Римге басып кірді, Киелі Петр базиликасын тонады және ондағы барлық алтын мен күмісті ұрлады. Оған жауап ретінде IV Лео Папа 847 жылы Ватикан қабырғаларын салуды бастады; олар 853 жылы аяқталды. 9 ғасырдың соңында Византиялықтар мен Франктар Оңтүстік Италиядағы арабтарға қарсы бірлескен шабуылға шықты.

Оңтүстік Италия

774 жылы Ұлы Карлдың басып алуымен Италияның солтүстігі оңтүстіктен саяси жағынан толық ажыратылды. Византиялықтар Апулия мен Калабрияның көп бөлігін сақтап, оңтүстіктегі Ломбард герцогтіктері бір ғасыр бойы Павия саясатынан қашық болғанмен, жағдай солтүстіктегі біріктіруші Ломбард билігінің жоғалтуынан нашарлап кетті.

Тәуелсіз топтарды құру (774849)

Беневентоның Арехис II және оның мұрагерлері кезінде, Беневенто саясаты Каролинг императорларына құрмет көрсету бірақ олардың шешімдерін елемеу болды. Осының нәтижесінде франк және византиялық биліктен де іс жүзінде тәуелсіздікке қол жеткізілді. Беневенто герцогтігі Сикардтың билігінде 830 жылдары аумақтық жағынан ең жоғалғы деңгейге жетті. Оның кезінде Меццоджиорно сарацендердің шабуылдарынан зардап шекті, Сикард олармен үнемі соғысты. Ол сондай-ақ Византиялық көршілерімен, әсіресе Сорренто, Неаполь және Амальфимен де соғысты. Неапольмен соғыста герцог Андрей II алғаш рет сарацен жалдамалыларын шақырды. 839 жылы Сикард қаза тауып, оңтүстіктегі саяси биліктің мәнісін көрсеткен азаматтық соғыс басталды. Билік көбінесе жер иеленуші аристократияның қолында болды, олар билеушіні таңдауға құқылы болды. 839 жылы кейбіреулері қазынашы және өлтіруші Раделхис I-ді, ал енді біреулері Салернодан Сиконольфті таңдады, ол Салернода орналастырылды. Бұл азаматтық соғыс он жылға созылды, осы уақытта Беневентоның гастальдаттары тәуелсіздіктерін нығайтуға мүмкіндік алды, әсіресе Сиконольфтің жағында болған Капуа. 849 жылы император Людовик II Италия королі болғаннан кейін жасаған алғашқы қадамдарының бірі ретінде түбітке басып кірді және Ломбардтар арасында бейбітшілік орнатты. Ол княздықты екіге бөлді: бірі Беневентода, екіншісі Салернода. Осыдан бастап Ломбард оңтүстігінің тарихы - құлдырау мен бәсекелестік күштердің тарихы болды. Тиррен қалаларындағы зорлық-зомбылық, олардың арасындағы және гректердің арасындағы жағдай іс жүзінде тәуелсіздікке әкелді. Неапольдің Византиямен келіспеушіліктері болды және ол бұрын өзін басқа билікке, көбінесе Папаға тәуелді етуге тырысқан. 801 жылы Сицилияның византиялық патрицийі Антимусты герцог етіп тағайындауға қол жеткізді. Алайда Антимус өзінің билігіндегі Гаета мен Амальфи қалаларын бақылауға тырысты. Антимустан кейін патриций императордың келісімінсіз өз үміткерін тағайындауға тырысты. Халық көтеріліп, 821 жылы Стефан III-ті қабылдады. Стефанның он жылдық билігі кезінде Неаполь Константинопольмен барлық заңдық байланыстарын үзіп, тіпті өз монеталарын шығара бастады. 840 жылы Лотар I-ге және герцог Контардың тұлғасындағы франк герцогына қысқа ғана бағынудан кейін, неаполитандықтар Сергий I-ді өздерінің magister militum сайлады. Сергий Сергий әулетін құрды, ол келесі үш жүз жыл бойы герцогтікті басқарды. Гаетада, Неаполь сияқты, ішкі аймақтағы жағдай Византия билігін сақтау үшін жаңа билік құрылымдарын қажет етті. Гаеталықтар Беневенто азаматтық соғысы кезінде алғашқы императорлық византиялық гипаттарын алды. Алғашқы гипаттар Византияға адал болғанмен, 866 жылы Досибилис I басшылығымен жаңа әулеттің пайда болуы Гаетаның Византиядан тәуелсіздікке қарай бет бұрғанын көрсетті. Амальфидің алғашқы сайланған билеушісі 839 жылы Сикардтың өлімімен және Гаеталық гипаттың пайда болуымен бір уақытта пайда болған префект болды. Алайда Неаполь, Гаета, Амальфи, Тиррен қалалары және Венеция (Солтүстік Италияда) 11 ғасырға дейін Византияға адалдықтарын сақтады, тіпті іс жүзінде тәуелсіз болғаннан кейін де.

Аң-таңдық кезеңі (849-915)

Беневенталық азамат соғысынан кейінгі кезең әртүрлі қалалар мен провинциялардағы тәуелсіздік күрестері мен сарациндердің шабуылдарынан туған шатастыққа толы болды. 853 жылы Салернода сарай төңкерісі Сиконольфтің ізбасары Сико II-ні тақтан түсірді және 861 жылы Дауферидтер әулеті билікке келгенге дейін княздық тұрақсыздыққа ұшырады. 852 жылы сарациндер Бариді басып алып, онда эмират құрды. Грек күшінің, сондай-ақ Адриатика теңізіндегі сауданың қауіпті жағдайға түсуіне байланысты Византия императоры Италияның Людовик II-нен одақ сұрады. Сол сияқты, Беневентоның жаңа князі Адельхис, тәуелсіздікке ұмтылған басшы, одан да көмек сұрады. Людовик 871 жылы ұзақ қоршаудан кейін Бариді қайта басып алды. Содан кейін Людовик Беневенталық бекіністерде әскерлерін орналастырып, оңтүстіктің барлығына бақылау орнатуға тырысты. Адельхис бұған жауап ретінде императорды Беневенто князьдік сарайында тұтқынға алып, тонады. Бір айдан кейін сарациндер жаңа әскермен келді, ал Адельхис Луиді оларға қарсы күштерді басқару үшін босатты. Адельхис Луиден ешқашан әскермен Беневентоға қайта кірмеуге және тұтқынға алынуы үшін кек алмауға ант алды. 872 жылы Людовик Римге барып, 28 мамырда Папа Адриан II оны анттан босатты. Оның Адельхисті жазалауға жасаған әрекеттері тиімді болмады. Адельхис Каролингтер мен Византия императорларына формалды адалдық көрсететін, бірақ шын мәнінде, Edictum Rothari-ге енгізген өзгертулері арқылы өзін ломбардтардың заңды «патшасы» деп жариялады. Адельхистің ізбасарлары әлсіз болды және Салерно билігі күшейе бастағанда Беневенто княздығы құлдырады. Салернолық Гуайфер сарациндермен жақсы қарым-қатынаста болды, бұл папаларды ашуын тудырып, басшыларды көршілерімен жиі келіспеушілікке түсірді. Оңтүстік Италиялық билеушілер адалдығын үнемі өзгертіп отырады. Гуайфердің ізбасары Гуаимар I сарациндерге қарсы соғыс ашты. Гуайфер бастапқыда Гуаимарды өзімен бірге билеуші етіп тағайындаған, бұл практика оңтүстікте кең таралды және әсіресе Капуада айқын байқалды.

Киелі Рим империясы

951 жылы Германия королі Отто I Италияның марқұм королі Лотар II-нің жесірі, Бургундиялық Аделаидаға үйленді. Отто өзінің бәсекелесі Иврея маргравы Беренгарға қарамастан, Павияда Ломбардияның темір тәжін киді. Италия мен Германия тақтары біріктірілді. 960 жылы Беренгар Папалық мемлекетке шабуыл жасағанда, Папа Иоанн XII шақырған король Отто Италия патшалығын бағындырып, 2 ақпан 962 жылы Римде өзін қасиетті Рим императоры деп жариялады, соның арқасында Карл I-нің империясы қайта жанданды. Осы кезден бастап Италия патшалары әрқашан Германия патшалары болды, сондықтан Италия Германия Корольдігімен (regnum Teutonicorum) және – 1032 жылдан бастап – Бургундиямен бірге қасиетті Рим империясының құрамына кіретін патшалыққа айналды. Германия патшасы (Rex Romanorum) Милан архиепискобымен Павияда темір тәж киіп, содан кейін Римге барып Пападан император болып киеленуге дайындалды. Император немесе оның Италия Корольдігіндегі өкілі Солтүстік Италияның коммуналарын формалды түрде басқарды. Көбінесе монарх Германияда көп уақыт өткізіп, Италия Корольдігін орталық биліксіз қалдырды. Күшті жер иелері де болған жоқ, тек Тоскана маргравылығы ғана ерекше көзге түсті, ол Тоскана, Ломбардия және Эмилияда кең жерлерге ие болды, бірақ 1115 жылы Каноссаның Матильдасы қайтыс болғаннан кейін мұрагерлердің болмауынан құлады. Бұл билік вакуумын тудырды, оны папалық және епископтар, сондай-ақ айналасындағы ауылдарды бірте-бірте бағындырған, байыған итальяндық қалалар толтырды. Папалық декаданс дәуірін бастан кешірді, ол 999 жылы император Отто III Сильвестр II-ні папа ретінде таңдағанда ғана аяқталды. 1002 жылы император Отто III қайтыс болғаннан кейін, марқұм Беренгардың мұрагерлерінің бірі, Иврея маргравы Ардуин, тіпті Италия тәжін киіп, Каринтия герцогы Отто I басқарған императорлық әскерді жеңді. 1004 жылға дейін ғана Германияның жаңа королі Генрих II, Верчелли епискобы Леоның көмегімен Италияға кіріп, rex Italiae тажына ие болды. Ардуин 1861 жылы Виктор Эммануил II таққа отырғанға дейін Италияның соңғы отандық «королі» саналады. Генрихтің сальдық мұрагері Конрад II Милан архиепискобы Ариберт және басқа итальяндық аристократтарға (сеніорларға) қарсы өзінің билігін бекітуге тырысты. 1037 жылы Миланды қоршағанда, ол васвассорлардың кішігірім дворяндарының қолдауын алу үшін Constitutio de feudis жарлығын шығарды, оның феодальдық иеліктері мұрагерлік болады деп жариялады. Шындығында, Конрад өзінің билігін тұрақтандыра алды, бірақ Италиядағы императорлық үстемдік күмәнді болып қала берді.

Оңтүстік Италия

Македония әулеті тұсында Византия күші қайта жаңғырды; және оның ықпалы Оңтүстік Италияда сезілді. 9 ғасырдың соңында тікелей Византия билігіндегі аумақ (9 ғасырдың басында түбегей мен өкше бөлігімен ғана шектелген) күрт кеңейді. Жаңадан алынған территорияны басқару үшін Италияның катепанаты құрылды. Оңтүстік Италияның қалған бөлігі Ломбард патшалықтары мен итальян қалалары арасында бөлісті. Екі княздық та де-факто тәуелсіз болды, бірақ Византияға формалды бағыныштылықтарын сақтады. Оңтүстік Италияның өсімі мен өзгеруі бірнеше себепке байланысты тоқтап қалды. 878 жылы арабтар маңызды Сиракуза қаласын жаулап алды, ал 965 жылы бүкіл арал арабтардың билігіне көшті. Ломбард заңдарының қалдықтары Салернода проблема тудырды. Қала халқы Византия салықтарына наразылық білдіріп, 980 жылдардың басында Апулияда көтеріліс ұйымдастырды. 990 жылы Беневенто және Капуа қалаларын қатты зақымдаған күшті жер сілкінісі болды.

Жоғарғы орта ғасырлар (11-XIII ғасырлар)

11 ғасырда норманндар Оңтүстік Италиядағы Ломбардтар мен Византия иеліктерін басып алып, екі державаның да жарты аралдағы алты ғасырлық үстемдігін аяқтады. Тәуелсіз қала-мемлекеттер де бағындырылды. Сол ғасырда нормандықтар Сицилиядағы мұсылман билігін де жойды. Бұрын Византияның территориясы болған жерлерде нормандық билік орнауы Константинопольді ашуландырды, нәтижесінде 1155 жылы император I Мануил Комнен Оңтүстік Италиядағы билігін қайта орнатуға соңғы әрекет жасады. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталып, 1158 жылы византиялықтар Италияны тастап кетті. Нормандықтардың Англияны басып алуы (1066), бір шешуші шайқастан кейін бірнеше жылға созылғаннан өзгеше, Оңтүстік Италияны басып алу ондаған жылдарға созылып, көптеген шайқастарды қамтыды, бірақ олардың көпшілігі шешуші болған жоқ. Көптеген аумақтар жеке-жеке басып алынды және кейін ғана бірігіп бір мемлекет құрды. Англияны басып алумен салыстырғанда, бұл жоспарсыз және ұйымдастырылмаған, бірақ соған қарамастан тұрақты болды. Император VI Генрих пен Сицилия тағының мұрагері Констанцияның некесі арқасында Сицилия Корольдігі 1194 жылдан 1254 жылға дейін Киелі Рим империясымен жеке одақ құрды. Сицилия Корольдігі әртүрлі династиялардың билігінде 19 ғасырға дейін сақталды. 12-13 ғасырларда Италияда Альп тауларының солтүстігіндегі феодалдық Еуропадан ерекшеленетін ерекше саяси үлгі қалыптасты. Еуропаның басқа аймақтарындағыдай үстемдік құратын күштер пайда болмағандықтан, олигархиялық қала-мемлекеттер үстем үкімет формасы болды. Италиялық қалалар феодализмнен арылып, қоғамдары негізінен саудагерлер мен саудаға негізделді. Осы кезеңде солтүстік қалалар мен мемлекеттер, әсіресе Венеция Республикасы, оңтүстікке қарағанда саудагерлік республикалары арқылы беделге ие болды. Феодалдық және абсолюттік монархиялармен салыстырғанда, Италияның тәуелсіз коммуналары мен саудагерлік республикалары салыстырмалы түрде саяси еркіндікке ие болды, бұл ғылыми және көркемдік дамуға серпін берді. Оңтүстік мемлекеттерінің рыцарьлары мен жалдамалы әскерлері халықаралық деңгейде танымал болды және Төменгі елдер, Франция Корольдігі және Киелі Рим империясының мемлекеттік басқаруы мен рыцарьларына қарсылық ретінде дамыды. Шығыс пен Батыс арасындағы тиімді орналасуының арқасында Венеция сияқты итальяндық қалалар халықаралық сауда мен банк орталықтарына, сондай-ақ зияткерлік қиылысқа айналды. Милан, Флоренция және Венеция, сондай-ақ басқа да итальяндық қала-мемлекеттер қаржы дамуында маңызды инновациялық рөл атқарды, банктік қызметтің негізгі құралдарын және практикаларын, сондай-ақ жаңа әлеуметтік және экономикалық ұйым түрлерінің пайда болуын ойлап тапты. 11-13 ғасырларда бұл қалалар өздерін қорғау және Жерорта теңізі арқылы кең сауда желілерін қолдау үшін кемелер флотын құрды, бұл Крестонос жорықтарында маңызды рөл атқарды. Теңіз республикалары, әсіресе Венеция мен Генуя, Шығыспен сауда жасауға Еуропаның негізгі қақпаларына айналды, Қара теңізге дейін колониялар құрып, Византия империясымен және Ислам Жерорта теңізімен сауданың көп бөлігін бақылады. Рим папасы билігін қайта қалпына келтіріп, империямен шіркеулік және мемлекеттік мәселелер бойынша ұзақ күрес бастады. Алғашқы эпизод – Инвеституралық дау болды. 12 ғасырда Италиядағы Киелі Рим империясының құрамына кірген қалалар империядан автономия алу үшін сәтті күш салды. Солтүстікте Ломбард Лигасы 1176 жылы Легнано шайқасында император I Фридрих Барбароссаны жеңіп, Киелі Рим империясынан автономия алуға қол жеткізді. Бұл Солтүстік Италияны 19 ғасырға дейін дербес немесе тәуелсіз қала-мемлекеттердің жеріне айналдырды (Италия қала-мемлекеттері мен әрбір қаланың тарихын қараңыз). Көтерілістерді Византия империясы қаржыландырды, ол германдық халықтарды Италиядан қууды үміттенеді; бұл демеушілік, оңтүстікке жасалған шабуыл сияқты, Византияның 12 ғасырда I Юстиниан билігі кезінде жарты аралдағы ықпалын қайта қалпына келтіруге бағытталған күш-жігерінің бір бөлігі болды.

Орта ғасырдың соңы және Қайта өрлеу дәуірі (14 ғасырдан 1559 жылға дейін)

14 ғасырда Солтүстік Италия және Орталық Италияның жоғарғы бөлігі бірнеше соғысқан қала-мемлекеттерге бөлінді, олардың ең қуаттылары Милан, Флоренция, Пиза, Сиена, Генуя, Феррара, Мантуя, Верона және Венеция болды. Орта ғасырдың соңында Солтүстік Италия папалық билік пен Киелі Рим империясы арасындағы билік үшін созылған күрестен одан әрі бөлінді. Әр қала бір жаққа немесе екінші жаққа қосылды, бірақ ішкі жағынан гвельфтер мен гибеллиндер екі лагерге бөлінді. Савойя графтығы орта ғасырдың аяғында өзінің аумағын түбіртекке қарай кеңейтті, ал Флоренция жоғары ұйымдастырылған сауда және қаржы қала-мемлекетіне айналды, көптеген ғасырлар бойы жібек, жүн, банк ісі және зергерлік бұйымдардың еуропалық астанасы болды. Мемлекеттер арасындағы соғыс жиі болды, Италиядан тыс жерлерден келген шабуылдар Киелі Рим императорларының сирек шабуылдарымен шектелді. Ренессанс саясаты осы жағдайлардың нәтижесінде қалыптасты. 13 ғасырдан бастап әскерлер негізінен жалдамалы әскерлерден құралғандықтан, гүлденген қала-мемлекеттері аз халқына қарамастан, айтарлықтай күш жинауға қабілетті болды. 15 ғасырдың барысында ең қуатты қала-мемлекеттері кіші көршілерін өздеріне қосып алды. 1406 жылы Флоренция Пизаны жаулап алды, Венеция Падуа мен Веронаны басып алды, ал Милан герцогтығы Павия мен Парма сияқты жақын жерлерді аннексиялады. Милан герцогтығы 15 ғасырда еуропалық билік саясатының орталығына айналды, бұл Италия соғыстарына әкелді, ол 16 ғасырдың көп бөлігінде жалғасты, содан кейін Италиядағы Жаңа заманға жол берді. 14 ғасырда Италия оңтүстіктегі Неаполь және Сицилия патшалығы, Орталық Италиядағы Папалық мемлекеттер және солтүстіктегі Теңіз республикалары арасында бөлінген. 1340-50 жылдары Еуропаны қара өлім жайлады, континент халқының жартысына жуығынан айырды. Ең қорқыныштысы, құрбандардың көп бөлігі ең өнімді жұмыс жасындағы жас ересектер болды, бұл балалар мен қарттардан тұратын "сағат тәрізді" халық құрылымын қалдырды, олардың арасында аз адам болды. Ортағасырлық Еуропаның халқының көп бөлігі 45 жасқа дейін болатын "пирамида" құрылымы туралы кең таралған сенім толыққанды дұрыс емес, және аймақтан аймаққа өте әртүрлі болды. Францияда туу көрсеткіші дәстүрлі түрде жоғары болды, бірақ Италиядағы туу көрсеткіші бастапқыда төмен болды, және одан да нашарлап, оба аймақты қиратқаннан кейін Флоренция, Верона және Ареццо сияқты көптеген қалаларда халықтың 15% -дан астамы 60 жастан асқан. Еуропадағы орташа өмір сүру ұзақтығы осы кезеңде айтарлықтай өспегендіктен, кейбір аймақтардағы қартаю тобын қара өлімнің салдары деп толыққанды айтуға болады. Бай отбасыларда кедей отбасыларға қарағанда балалар көбірек болды. Мысалы, 15 ғасырдың басында Флоренция халқының орташа жасы төменгі топтарда 25 болса, жоғарғы топтарда 17 ғана болды. Обадан кейін ауылдық жерлер де тез арада халықтан босады, себебі аман қалған жастар қалаларға жаппай көшіп кетті. Италиялық Ренессанс 14 ғасырдағы Тосканада, Флоренция мен Сиена қалаларында пайда болды. Кейіннен ол Венецияда үлкен әсер етті, онда ежелгі грек мәдениетінің қалдықтары жиналды, гуманистік ғалымдарға жаңа мәтіндер ұсынылды. Ренессанс кейіннен Римге де елеулі әсер етті, ол жаңа all'antico стиліндегі бірнеше құрылымдармен безендірілді, содан кейін 16 ғасырғы гуманистік папалармен негізінен қайта салынды. 1320 жылдан бастап Флоренция жүн өнеркәсібінде дүрбелең басталды, нәтижесінде жүн маталары Италияның экспортқа арналған ең маңызды өнімге айналды. 14 ғасырдың соңына қарай Флоренция тіпті Фландрия мен Брабант төмендіктерімен бәсекелесіп, Жерорта теңізінің базарларында үстемдік құрды. Осы кезеңде мемлекет басшыларының билігі кеңейді, соңғы феодалдық институттардың кейбіреулері жойылды. Алайда, билік феодализм мен кейінгі Ренессансқа дейінгі саяси жүйелерге рұқсат етілгенге қарағанда отбасылардың кіші тармақтарының қолына берілді, бұл итальян билеушілеріне және басқа да ақсүйек отбасыларына қарсы келіспеушілік пен ақсүйек жаулықтың кезеңдерін тудырды. Италиялық Ренессанс 16 ғасырдың ортасында шетелдік басқыншылықтар аймақты Италия соғыстарының дүрбелеңіне ұшыратқанда ең биік деңгейге жетті. Алайда, Ренессанс идеялары мен идеалдары сақталды және тіпті Еуропаның қалған бөлігіне тарады, Солтүстік Ренессанс пен Англия Ренессансын бастады.