Кіріспе
Жүз жыл, 1401 жылдан 1500 жылға дейін. XV ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша 1401 жылдың 1 қаңтарынан (MCDI римдік цифрларымен белгіленген) 1500 жылдың 31 желтоқсанына дейінгі кезеңді қамтиды. Еуропада XV ғасыр соңғы Орта ғасыр, ерте Ренессанс және жаңа заманның бастапқы кезеңдерін қамтиды. XV ғасырдағы көптеген технологиялық, әлеуметтік және мәдени жаңалықтар кейіннен келесі ғасырлардағы «Еуропалық кереметтің» алғабасшысы ретінде қарастырылады. Қазіргі банк және есеп салалары Италияда пайда болды. Жүз жылдық соғыс Кастильон шайқасында француз әскерінің жеңісімен аяқталды. Соғыстан кейін Англиядағы қаржылық қиындықтар Розалар соғысына – Англия тағы үшін династиялық соғыстарға әкелді. Бұл қақтығыстар Босворт даласындағы шайқаста Ричард III-тің Генрих VII-ге жеңілуімен аяқталып, ғасырдың соңында Тюдорлар әулетінің құрылуына жол ашты. Әлемнің және Византия империясының астанасы ретінде танымал Константинополь өркендеген мұсылман Осман түркілерінің қолына түсті, бұл өте ықпалды Византия империясының құлауын және кейбір тарихшылар пікірінше, Орта ғасырдың аяқталуын білдірді. Бұл грек ғалымдары мен қолжазбаларының Италияға көшіп келуіне, ал Иоганн Гутенбергтің механикалық жылжымалы қаріптерді ойлап табуына байланысты баспа ісінің дамуына әкелді. Бұл екі оқиға Ренессанстың дамуында маңызды рөл атқарды. Рим папасы Еуропада ондаған жылдар бойы (Батыс шизмі деп аталады) Констанц соборына дейін екіге бөлінді. Католик шіркеуінің бөлінуі және гусит қозғалысымен байланысты алабалықтар келесі ғасырда протестанттық реформацияның күшеюіне ықпал етті. Ислам Испаниясы христиандық Реконкиста арқылы жойылды, одан кейін мәжбүрлі дін өзгертулер мен мұсылмандық көтерілістер болды, нәтижесінде жеті ғасырдан астам ислам үкімшілігі аяқталды және Оңтүстік Испания христиан билеушілеріне қайтарылды. Бенгалия сұлтандығының дәмдеуіштері, шараптары мен құнды металдары еуропалық саудагерлерді Бенгалиямен сауда жасауға тартты, бірақ Осман империясының күшеюіне байланысты сауда көлемі азайды, себебі еуропалық саудагерлерге қарсы жаңа салықтар мен тарифтер енгізілді. Бұл Кристофер Колумб сияқты саяхатшылардың Үндістанға бару жолын табуына, нәтижесінде Америкаға жетуіне әкелді. Португалиялық саяхатшы Васко да Гама да Африка жағалауы арқылы Үндістанға бару жолын тапты. Азияда Тимурид империясы құлдырап, Дели сұлтандығын Ауғанстандық Паштун Лоди әулеті басып алды. Тыйым салынған қаланы салған және Чжэн Хэге теңіз арқылы әлемді зерттеуді тапсырған Юнле императорының тұсында Мин әулетінің аумағы ең жоғары деңгейге жетті. Африкада исламның таралуы ғасырдың соңына қарай христиандық Нубия патшалықтарының жойылуына әкелді, тек Алодия ғана қалды (ол 1504 жылы құлады). Бұрын кең аумақты қамтыған Мали империясы өркендеген Сонгхай империясының қысымымен құлаудың алдында тұрды. Америкада ацтектер мен инка империялары өзінің ықпалының шыңына жетті, бірақ Кристофер Колумбтың және басқа еуропалық саяхатшылардың Американы ашуы, Еуропаның Американы отарлауының басталуы қазіргі заманғы тарихтың бағытын өзгертті.
The 15th century was the century which spans the Julian calendar dates from 1 January 1401 (represented by the Roman numerals MCDI) to 31 December 1500 (MD). In Europe, the 15th century includes parts of the Late Middle Ages, the Early Renaissance, and the early modern period. Many technological, social and cultural developments of the 15th century can in retrospect be seen as heralding the "European miracle" of the following centuries. The architectural perspective, and the modern fields which are known today as banking and accounting were founded in Italy. The Hundred Years' War ended with a decisive French victory over the English in the Battle of Castillon. Financial troubles in England following the conflict resulted in the Wars of the Roses, a series of dynastic wars for the throne of England. The conflicts ended with the defeat of Richard III by Henry VII at the Battle of Bosworth Field, establishing the Tudor dynasty in the later part of the century. Constantinople, known as the capital of the world and the capital of the Byzantine Empire, fell to the emerging Muslim Ottoman Turks, marking the end of the tremendously influential Byzantine Empire and, for some historians, the end of the Middle Ages. This led to the migration of Greek scholars and texts to Italy, while Johannes Gutenberg's invention of a mechanical movable type began the printing press. These two events played key roles in the development of the Renaissance. The Roman papacy was split in two parts in Europe for decades (the so called Western Schism), until the Council of Constance. The division of the Catholic Church and the unrest associated with the Hussite movement would become factors in the rise of the Protestant Reformation in the following century. Islamic Spain became dissolved through the Christian Reconquista, followed by the forced conversions and the Muslim rebellion, ending over seven centuries of Islamic rule and returning southern Spain to Christian rulers. The spices, wines and precious metals of the Bengal Sultanate had attracted European traders to trade with Bengal, but the trade was subsequently lower, due to the rise of the Ottoman Empire, which introduced new taxes and tariffs against European traders. This had led to explorers like Christopher Columbus finding a route to reach India, which eventually reached the Americas. Explorers like Vasco da Gama, a Portuguese traveller, also found a route to reach to India from the African coast. In Asia, the Timurid Empire collapsed and the Afghan Pashtun Lodi dynasty took control of the Delhi Sultanate. Under the rule of the Yongle Emperor, who built the Forbidden City and commanded Zheng He to explore the world overseas, the Ming dynasty's territory reached its pinnacle. In Africa, the spread of Islam led to the destruction of the Christian kingdoms of Nubia, by the end of the century, leaving only Alodia (which was to collapse in 1504). The formerly vast Mali Empire teetered on the brink of collapse, under pressure from the rising Songhai Empire. In the Americas, both the Aztec Empire and the Inca Empire reached the peak of their influence, but the voyages of Christopher Columbus and other European voyages of discovery in the Americas, beginning the European colonization of the Americas, changed the course of modern history.
1401 1409
1401: Дилавар хан қазіргі Үндістанның орталық бөлігінде Малва сұлтандығын құрды. 1402: Осман және Тимурид империялары Анкара шайқасында шайқасып, Тимур Баязид I-ді тұтқынға алды. 1402: Парамесвара Малакка сұлтандығын құрды. 1402: Канар аралдарына қоныстану Испания империясының басталуын білдірді. 1403–1413: Османдық тақ үшін күрес, Баязид I-нің төрт ұлы арасындағы азамат соғысы. 1403: Юнле императоры Қытай астанасын Нанкиннен Пекинге көшірді. 1404–1406: Регрег соғысы, Викрамавардана мен Вирабхуми арасындағы Маджапахит азамат соғысы. 1405: Шариф әл-Хашим Сулу сұлтандығын құрды. 1405–1433: Мин қазына саяхаттары барысында Қытай адмиралы Чжэн Хэ Үнді мұхиты арқылы Малаккаға, Үндістанға, Цейлонға, Парсыға, Арабияға және Шығыс Африкаға Қытайдың ықпалын және билігін тарату үшін сапарлады. 1407 жылы аяқталған алғашқы, ірі Мин әулетінің теңіз экспедициясы Ява, Палембанг, Малакка, Ару, Самудера және Ламбриге барды. 1408: Гренландиядағы норвегиялық елді мекендерде тіркелген соңғы оқиға – 1408 жылы Шығыс елді мекеніндегі Хвальсиде өткен той.
1410-шы жылдар
1410: Грунвальд шайқасы – Тевтон орденінің құлдырауына әкелген поляк-литвалық-тевтон соғысының шешуші шайқасы. 1410–1415: Оуэйн Глиндюр бастаған Уэльстің соңғы тәуелсіздік соғысы. 1414: Тимурдың Мултан губернаторы етіп тағайындаған Хизр хан Делиді басып алып, Сәййидтер әулетін құрды. 1415: Генрих Теңізші Сеута қаласын морилерден басып алып, Португалия империясының басталуын қадағалады. 1415: Агинкур шайқасы Англия және Франция патшалықтары арасында болды. 1415: Ян Гус Констанс советінде діннен тайғандық үшін өртеліп өлтірілді. 1417: Сулудың үш патшасы – Шығыс патшасы Падука Пахала, Батыс патшасы Махараджа Коламатинг және Үңгір патшасы Падука Прабху, сондай-ақ олардың делегациясының 340 мүшесі, қазіргі Филиппиннің оңтүстігінен Мин әулетінің Юнле императорына құрмет көрсету үшін Тынық мұхиты арқылы Қытайға сапар жасады. 1417: Сулудың Шығыс патшасы Падука Пахала үйіне қайтып бара жатқанда, Қытайдың шығыс Шаньдун провинциясындағы Дечжоу қаласында кенеттен қайтыс болды. Юнле императоры Чжу Ди шеберлерге патшаның мазарын салуды тапсырды. 1419–1433: Богемиядағы гусит соғыстары.
1420-жылдар
1420 ж. Қытайдың Тыйым салынған қаласы Пекин қаласында құрылысын аяқтады. 1424 ж. Джеймс I 1406 жылдан бері Англияның үш патшасының кепілінде болғаннан кейін Шотландияға қайтып келді. 1424 ж. Дева Рая II әкесі Виера Виджая Букка Раядан кейін Виджаянагара империясының монархы болды. 1425 ж. Папа Мартин V Левен қаласында (Бельгия) католик университетін құрды. 1427 ж. Ицкоатль Теночтитланның төртінші тлатоаниі және ацтек империясының бірінші императоры ретінде билікке келді. 1429 ж. Жанна д'Арк Орлеан қамалын аяқтап, Жүз жылдық соғыстың бағытын өзгертті. 1429 ж. Сухита патшайым әкесі Викрамаварданадан кейін Маджапахит мемлекетін билеуге кірісті.
1427: Reign of Itzcoatl begins as the fourth tlatoani of Tenochtitlan and the first emperor of the Aztec Empire. 1429: Joan of Arc ends the Siege of Orléans and turns the tide of the Hundred Years' War. 1429: Queen Suhita succeeds her father Wikramawardhana as ruler of Majapahit.
1440-шы жылдар
1440: Генри VI Этон колледжін құрды. 1440 жылдары: Алтын Орда Сібір хандығы, Қазан хандығы, Астрахан хандығы, Қырым хандығы және Ұлы Ордаға бөлінді. 1440–1469: Моктезума I тұсында ацтектер Мезоамерикада үстем күшке айналды. 1440: Батыс Африкадағы Бенин қаласында Оба Эвуар билікке келіп, оны империяға айналдырды. 1440: Моктезума I Теночтитланның бесінші тлатоаниі және ацтек империясының императоры ретінде билікке келді. 1441: Фламанд суретшісі Ян ван Эйк қайтыс болды. 1441: Португалдық теңізшілер Батыс Африканы зерттеп, Африкадан Португалияға тікелей құлдар жіберу арқылы еуропалық құл саудасын қайта жаңғыртты. 1441: Маяпан лигасында Тутуль-Шиуес және Коком арасында азаматтық соғыс басталды. Оның салдарынан лига ыдырай бастады. 1442: Леонардо Бруни орта ғасырлар мен жаңа заманды анықтады. 1443: Абдул-Раззак Үндістанға сапар жасады. 1443: Ұлы Седжонг корей тілі үшін туған фонетикалық әліпби жүйесі – хангульді жариялады. 1444: Лежада албан лигасы құрылды, Скандербег жетекші болып сайланды. Осман империясына қарсы соғыс басталды. Албан мемлекеті 1479 жылға дейін сақталды. 1444: Сұлтан Мурад II басқарған Осман империясы Варна шайқасында Польшаның Владыслав III және Янош Хуняди басқарған поляк және венгр әскерлерін жеңді. 1445: Суздаль шайқасында Қазан хандығы Мәскеудің ұлы княздығын жеңіп алды. 1446: Малликарджуна Рая Виджаянагара империясының монархы ретінде әкесі Дева Рая II-нің орнын басты. 1447: Виджая Паракрама Вардана Сухитадан кейін Маджапахит билеушісі болды.
1480 жылдар
1480: Ұлы Угра өзеніндегі тұрудан кейін, Московия Ұлы Ордадан тәуелсіздік алды. 1481 ж. Испан инквизициясы алғашқы авто-да-фемен іс жүзінде басталды. 1481: Тизок Теночтитланның жетінші тлатоаниі және ацтектердің Үштік одағының императоры ретінде билік ете бастады. 1482 ж. Португалиялық теңізші Диого Као Конгоға кірген алғашқы еуропалық болды. 1483 ж. Еврейлер Андалусиядан қуылды. 1483 ж. Плутон қазіргі орбиталық есептеулерге сәйкес, 1503 жылдың 23 шілдесіне дейін Нептун орбитасының ішінде қозғалды. 1484 ж. Ағылшын тіліндегі кітаптарды алғаш басып шығарған Уильям Кэкстон Лондонда Эзоптың нақылдары мен аңыздарын басып шығарды. 1485: Мажарстанның Матиас Корвин Венаны басып алды, Киелі Рим императоры Фредерик III қашып кетті. 1485: Генрих VII Босворт шайқасында Ричард III-ті жеңіп, Англия патшасы болды. 1485: Ресейдің Иван III Тверьді жаулап алды. 1485: Салува Нарасимха Дева Рая Пруда Раяны қуғынға шығарып, Сангама әулетіне нүкте қойды. 1486 ж. Шер Шах Сури Бихардың Сасарам қаласында дүниеге келді. 1486: Ахуицотл Теночтитланның сегізінші тлатоаниі және ацтектердің Үштік одағының императоры ретінде билік ете бастады. 1487 ж. Хунчжи императоры таққа отырып, Конфуций идеологиясын өзінің басқаруына енгізді. 1488 ж. Португалиялық теңізші Бартоломеу Диас Жақсы Үміт мүйісін айналып өтті.
14901500 жыл
1492: Сунни Али Бердің қайтысы Сонгхай империясында билік бос орын қалдырды, ал оның ұлы көп ұзамай 1493 жылы Аскиа (мәнісі "генерал") Мұхаммед деген атпен таққа отырған Мамаду Турэмен тақтан алынды. Аския Мұхаммед Сонгхайды Батыс Африка тарихындағы ең ірі империяға айналдырды. Дегенмен, 1528 жылдан кейін, соқыр Аския Мұхаммедті оның ұлы Аския Муса тақтан түсіргеннен кейін империя құлдырауға бет бұрды. 1492: Боабдилдің Гранаданы тапсыруы испандық Реконкистаның және Аль-Андалустың аяқталуын білдіреді. 1492: Фердинанд пен Изабелла Альгамбра жарлығына қол қойып, католицизмге өтпеген барлық еврейлерді Испаниядан қуды; 40 000–200 000 адам кетіп қалды. 1492: Христофор Колумб Испаниядан Америкаға қонды. 1493: Христофор Колумб қазіргі Пуэрто-Рикоға қонды. 1493: Леонардо да Винчи алғашқы тікұшақ жобасын жасады. 1494: Испания мен Португалия Тордесильяс шартына қол қойып, Еуропадан тыс әлемді бөлісуге келісті. 1494–1559: Италия соғыстары итальяндық қала-мемлекеттердің құлдырауына әкелді. 1495: Мануэль I Португалияның королі болды (1521 жылға дейін билік етті). 1497–1499: Васко да Гаманың Еуропадан Үндістанға және кері сапары. 1499: Осман флоты Зонкио шайқасында венециялықтарды жеңді. 1499: Испанияның Мадрид қаласында "Алкала-де-Энарес" университеті салынды. 1499: Микеланджелоның Пиетасы Римдегі Әулие Петр базиликасында жасалды. 1500: Ислам Индонезия архипелагында басым дінге айналды. 1500: өзінің билігін арттыру мақсатында Болкия Пасиг өзенінің арғы бетінде, Лакан Гамбангтан Тондоны алғаннан кейін Селуронг қаласын (кейін Майнила деп аталды) құрды. 1500: 15 ғасырдың соңында Бужанга Маник қолжазбасы жазылды, ол Сундалық индус саяхатшысы Джая Пакуан Бужанга Маниктың Ява мен Балидегі саяхаты туралы баяндайды. 1500: Карл Генттік (болашақта Нидерландтың мырзасы, Испания королі, Австрияның эрцгерцогы және Киелі Рим императоры) дүниеге келді. 1500: Гуру Нанак әлемдегі бесінші ірі дін – сикхизмді таратуды бастады. 1500: Испан теңізшісі Висенте Яньес Пинзон Бразилияға тап болды, бірақ Тордесильяс шарты бойынша оны иеленуге мүмкіндік алмады. 1500: Португалиялық теңізші Педру Алварес Кабрал Бразилияны Португалия үшін иеленді. 1500: Кемал Рейстің Осман флоты Лепанто шайқасының екінші кезеңінде венециялықтарды жеңді.
1500: Islam becomes the dominant religion across the Indonesian archipelago. 1500: in an effort to increase his power. Bolkiah founded the city of Selurong—later named Maynila, on the other side of the Pasig River shortly after taking over Tondo from its monarch, Lakan Gambang. 1500: Around late 15th century Bujangga Manik manuscript was composed, tell the story of Jaya Pakuan Bujangga Manik, a Sundanese Hindu hermit journeys throughout Java and Bali. 1500: Charles of Ghent (future Lord of the Netherlands, King of Spain, Archduke of Austria, and Holy Roman Emperor) was born. 1500: Guru Nanak begins the spreading of Sikhism, the fifth largest religion in the world. 1500: Spanish navigator Vicente Yáñez Pinzón encounters Brazil but is prevented from claiming it by the Treaty of Tordesillas. 1500: Portuguese navigator Pedro Álvares Cabral claims Brazil for Portugal. 1500: The Ottoman fleet of Kemal Reis defeats the Venetians at the Second Battle of Lepanto.