Кіріспе

Еуропа тарихы дәстүрлі түрде төрт кезеңге бөлінеді: тарихи Еуропа (шамамен б.з.д. 800 жылға дейін), классикалық антикалық (б.з.д. 800 – 500 жж.), орта ғасырлар (500 – 1500 жж.) және жаңа дәуір (1500 жылдан бері). Еуропаның алғашқы қазіргі заманғы адамдары палеолит дәуірінде, шамамен 48 000 жыл бұрын пайда болды. Неолит дәуірінде егіншілік дамып, оңтүстік-шығыстан солтүстікке және батысқа қарай Еуропаға тарады. Неолиттің кейінгі кезеңінде ерте металлургия пайда болды, мыс негізіндегі құралдар мен қару-жарақтар қолданылды, сондай-ақ Стоунхендж сияқты мегалитикалық құрылымдар салынды. Индоевропалық көші-қон кезінде Еуропаға шығыс және оңтүстік-шығыстан көші-қон болды. Классикалық антикалық деп аталатын кезең ежелгі Грекия қала-мемлекеттерінің пайда болуымен басталды. Кейіннен Рим империясы бүкіл Жерорта теңізі аймағын биледі. Германдық халықтардың көші-қон кезеңі 4-ші ғасырдың аяғында басталды және Рим империясының әртүрлі бөліктеріне біртіндеп шабуылдар жасады. 476 жылы Батыс Рим империясының құлауы орта ғасырлардың басталуын білдіреді. Шығыс Рим империясы тағы 1000 жыл өмір сүрсе, Батыс империясының бұрынғы жерлері бірнеше мемлекеттерге бөлінді. Сонымен қатар, ерте славяндар Еуропаның орталық және шығыс бөліктерінде жеке топ ретінде қалыптаса бастады. Орта ғасырлардағы алғашқы ірі империя – Карл I-нің франк империясы, ал Иберияны исламдық жаулап алу Аль-Андалус мемлекетін құрды. Викингтер дәуірі скандинавиялық халықтардың екінші үлкен көші-қонын көрсетеді. Левантты мұсылман мемлекеттерінен қайтарып алуға жасалған әрекеттер жоғарғы орта ғасырларды крест жорықтары дәуіріне айналдырды, ал феодализмнің саяси жүйесі өркендеді. Орта ғасырдың соңында Еуропаны бубондық оба және Еуразия даласынан келген моңғол шапқыншылықтары қорқытып, халық саны азайды. Орта ғасырдың соңында Ренессанс деп аталатын кезең пайда болды. Жаңа дәуірдің Еуропасы әдетте 15 ғасырдың соңына жатқызылады. Оқ-дәрі және баспа машинасы сияқты технологиялық өзгерістер соғыс жүргізуді және білімді сақтау мен тарату жолдарын өзгертті. Реформация діни ой-пікірлердің фрагментациясына және діни соғыстарға әкелді. Зерттеулер дәуірі колонизацияға алып келді, ал колониялардың халқы мен ресурстарын пайдалану Еуропаға ресурстар мен байлық әкелді. 1800 жылдан кейін өнеркәсіптік революция Батыс Еуропаға капитал жинақтау мен қарқынды урбанизацияны әкелді, ал бірнеше елдер абсолюттік биліктен парламенттік режимге өтті. Революция дәуірі ұзақ уақыт бойы қалыптасқан саяси жүйелерді құлатты. 20 ғасырда Бірінші дүниежүзілік соғыс ірі империялардың ыдырауына және ұлттық мемлекеттердің құрылуына байланысты Еуропа картасын қайта құрды. Саяси мәселелер Екінші дүниежүзілік соғысқа әкелді, оның барысында нацистік Германия Холокост жасады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, суық соғыс кезінде Еуропаның көп бөлігі темір перде арқылы екі әскери блокқа – НАТО және Варшава шартына бөлінді. Соғыстан кейінгі кезеңде Батыс Еуропаның отарлық империялары ыдырады. Соғыстан кейінгі кезеңде Еуропалық интеграция процесінің біртіндеп дамуы Еуропалық Одақтың құрылуына әкелді, ол Берлин қабырғасы құлағаннан кейін Шығыс Еуропа елдеріне тарады. 21 ғасырда Еуропаның борыштық дағдарысы, Ұлыбританияның Еуропалық Одақтан шығуы және Ресейдің Украинаға басып кіруі болды.

Палеолит дәуірі

Қазіргі адамдар пайда болғанға дейін *Homo erectus* Африкадан Еуропаға көшіп келген. Шамамен 1,8 миллион жыл бұрын Грузияда өмір сүрген *Homo erectus georgicus* – Еуропада табылган ең көне гоминид. Еуропада анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың алғашқы пайда болуы б.з.д. 45 000 жылға дараланады, олар ерте еуропалық қазіргі заманғы адамдар деп аталады. Италия мен Грекиядағы Улуцциан, Германиядағы Альтмюлиан, Орталық Еуропадағы Сзелетиан және оңтүстік-батыстағы Шательперроний сияқты жергілікті дамыған ауыспалы мәдениеттер өте ерте кезеңдерде жоғарғы палеолиттік технологияларды қолданды. Дегенмен, бұл технологиялардың толыққанды дамуын Леванттан (Ахмария) және Венгриядан (алғашқы толық Ауриньяк) шыққан Ауриньяк мәдениеті жасады. Б.з.д. 35 000 жылға қарай Ауриньяк мәдениеті мен оның технологиясы Еуропаның көп бөлігіне тарады. Неандертальдердің соңғы өкілдері Пиреней түбегінің оңтүстік жартысына шегінуге мәжбүр болған сияқты. Б.з.д. 29 000 жыл шамасында Еуропаның батыс аймағында жаңа технология/мәдениет пайда болды: Гравиет. Бұл технология/мәдениет Балқаннан келген адамдардың көші-қонымен байланысты деп есептеледі (Қозарникаға қараңыз). Б.з.д. 16 000 жылға қарай Еуропада Магдален мәдениеті деп аталатын жаңа мәдениет пайда болды, ол ескі Гравиет мәдениетінен бастау алған болуы мүмкін. Бұл мәдениет көп ұзамай Солютрей аймағын және Франция, Испания, Германия, Италия, Польша, Португалия және Украинаның Гравиет аймағын ығыстырды. Гамбург мәдениеті Солтүстік Еуропада б.з.д. 14 және 13 мыңжылдықтарда басым болды, ал Кресвелл (сонымен қатар британдық Магдален) Британ аралдарында одан кейін кеңінен таралды. Б.з.д. 12 500 жыл шамасында Вюрм мұз басуы аяқталды. Магдален мәдениеті б.з.д. 10 000 жылға дейін сақталды, содан кейін ол тез арада екі микролиттік мәдениетке айналды: Испания мен Оңтүстік Францияда Азилиан (Федермесер), содан кейін Оңтүстік Францияда Сауветерриан және Орталық Еуропада Тарденоиан, ал Солтүстік Еуропада Лингби кешені Федермесер тобының ықпалымен Гамбург мәдениетінің орнын басты.

Неолит және мыс дәуірі

Балқанда тұрақты қонысқа қатысты дәлелдер б.з.д. 8 мың жылдығына дейін жетеді. Неолит дәуірі б.з.д. 6 мың жылдығында Орталық Еуропаға, ал б.з.д. 5 және 4 мың жылдықтарында Солтүстік Еуропаның бір бөлігіне жетті. Қазіргі Еуропаның жергілікті халқы негізінен үш ерекше тектің ұрпақтары болып табылады: Кро-Магнон халқының туындылары – мезолиттік аңшы-жинаушылар, неолиттік революция кезінде Анатолиядан көшіп келген ерте еуропалық фермерлер және Индоевропалық кеңею аясында Еуропаға кеңейген Ямна́я малшылары. Индоевропалық көші-қон шамамен б.з.д. 4200 жылдары Оңтүстік-Шығыс Еуропадан, Қара теңіз және Балқан түбегінің маңындағы аймақтар арқылы басталды. Келесі 3000 жыл ішінде Индоевропа тілдері Еуропаға тарады. Осы шамада, б.з.д. 5 мың жылдығында Варна мәдениеті қалыптасты. Б.з.д. 4700 – 4200 жылдары, Еуропадағы ең көне тарихи алдындағы қала деп саналатын Солницата қаласы гүлденді.

Қола дәуірі

Еуропадағы алғашқы белгілі сауатты мәдениет – Крит аралында пайда болып, шамамен б.з.д. 27 ғасырдан б.з.д. 15 ғасырға дейін гүлденген Миной цивилизациясы болды. Минойлықтардың орнын Микен цивилизациясы басты, ол шамамен б.з.д. 1600 жылдан бастап, Грекия материгіндегі Гелладия мәдениеті Миной Критінің ықпалымен өзгерген кезден б.з.д. 1100 жылға дейін гүлденді. Микеннің маңызды қалалары – Арголистегі Микен және Тиринт, Мессениядағы Пилос, Аттикадағы Афина, Беотиядағы Фива мен Орхомен, сондай-ақ Фессалиядағы Иолькос болды. Критте микендіктер Кноссты басып алды. Микендік қоныстар Эпир, Македония, Эгей теңізіндегі аралдар, Кіші Азия жағалауы, Левант, Кипр және Италияда да пайда болды. Микендік артефактілер Микен әлемінің шегінен тыс жерлерде де табылған. Минойлықтар сауда арқасында өркендегенімен, микендіктер жаулап алу арқылы жетістікке жетті. Микен цивилизациясында жауынгер аристократия үстемдік құрды. Шамамен б.з.д. 1400 жылы микендіктер Миной цивилизациясының орталығы – Критке бақылауын кеңейтіп, гректің ерте түрін жазу үшін Миной жазуының бір түрін (Линейлік А деп аталады) қабылдап, оны Линейлік В-ға бейімдеді. Микен цивилизациясы Жерорта теңізінің шығыс жағалауындағы қола дәуірі цивилизациясының құлдырауымен бірге жойылды. Құлаудың себебі көбінесе Дориандық шабуылға байланысты делінеді, бірақ табиғи апаттар мен климаттың өзгеруін сипаттайтын басқа теориялар да бар. Себептеріне қарамастан, Микен цивилизациясы LH III C кезеңінен кейін жойылды, осы кезде Микен мен Тиринт қалалары тағы да қирап, маңыздылығын жоғалтты. Бұл оқиға 12 ғасырдың соңғы жылдарында болды, бұл Микен цивилизациясының көп жылдарға созылған баяу құлдыраудан кейін толық жойылуына әкелді. Б.з.д. 11 ғасырдың басы жаңа кезеңді ашты – протогеометриялық кезеңді, геометриялық дәуірдің басталуын, дәстүрлі тарихнамадағы грек қараңғы дәуірін. Қола дәуірінің құлдырауы қазіргі Болгария мен Румыниядан темір өңдеу технологиясының б.з.д. 13 және 12 ғасырларда баяу таралуын көрген технологиялық тарих тұрғысынан қарастырылуы мүмкін. Тумулус мәдениеті және одан кейінгі Орталық Еуропаның Урнфилд мәдениеті Рим және грек мәдениеттерінің қалыптасуына ықпал етті.

Классикалық антикалық

Классикалық антикалық дәуір, сондай-ақ классикалық дәуір, классикалық кезең, антикалық дәуір немесе жай ғана антика деп те аталады. Бұл б.з.б. 8-шы ғасыр мен б.з. 5-шы ғасыры аралығындағы мәдени тарихтың кезеңі, ежелгі Греция мен ежелгі Римнің өзара байланысқан өркениеттерін қамтиды, олар Жерорта теңізі бассейнінде орналасқан Грек-римдік әлем деп біріктіріледі. Бұл кезеңде ежелгі Греция мен Рим гүлденіп, Еуропаның көп бөлігіне, Солтүстік Африкаға және Батыс Азияға зор әсер еткен.

Ежелгі Грекия

Гректік өркениеті әр түрлі үкіметтері мен мәдениеттері бар қала-мемлекеттер немесе полистер жиынтығы болды, олар үкімет, философия, ғылым, математика, саясат, спорт, театр және музыка саласында ерекше жетістіктерге жетті. Ең қуатты қала-мемлекеттер Афина, Спарта, Фива, Коринф және Сиракуза болды. Афина қуатты грек қаласы болды және Клейстен ойлап тапқан тікелей демократияның алғашқы түрімен өзін-өзі басқарды; Афина азаматтары заңдар мен атқарушы заң жобаларына тікелей дауыс берді. Афина Сократтың, Платонның және Платон академиясының отаны болды. Грек қалалары Қара теңіз бен Жерорта теңізінің жағалауында (Малая Азия, Сицилия және Магна Грециядағы Оңтүстік Италия) колониялар құрды. Б.з.д. 6 ғасырдың соңында Кіші Азиядағы грек қалалары Парсы империясына қосылды, ал соңғысы Балқанда (Македония, Фракия, Пеония және т.б.) аумақтық иемденулер жасады, тіпті Шығыс Еуропаға да енді. Б.з.д. 5 ғасырында кейбір грек қалалары Парсы үкімшілігін құлатуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Бұл Парсының материктік Грекияға алғашқы шабуылына себеп болды. Грек-Парсы соғыстары кезінде, атап айтқанда Грекияға екінші Парсы шабуылы және Термопиль шайқасы мен Артемизий шайқасынан кейін, Коринф бұғазының солтүстігіндегі Грекияның көп бөлігі Парсылар басып алды, бірақ грек қалалары Платея шайқасында шешуші жеңіске жетті. Грек-Парсы соғыстарының аяқталуымен Парсылар Еуропадағы өз территорияларынан шығуға мәжбүр болды. Грек-Парсы соғыстары мен грек қалаларының жеңісі Еуропа тарихының одан әрі дамуына тікелей әсер етті және оның болашақ бағытын анықтады. Кейбір грек қалалары Парсыға қарсы күресті жалғастыру үшін Делиан лигасына бірікті, бірақ Афинаның осы лигадағы жетекші рөлі Спартаны қарсы Пелопоннес лигасына құруға итермеледі. Пелопоннес соғыстары басталды, нәтижесінде Пелопоннес лигасы жеңіске жетті. Спартаның гегемониясына наразылық Коринф соғысына және Леуктра шайқасында Спартаның жеңілісіне әкелді. Сол уақытта солтүстікте б.з.д. 5 ғасыр мен б.з.д. 1 ғасыр аралығында Фракиялық Одрисия патшалығы билік етті. Грек қалалары арасындағы жанжалдар грек қала-мемлекеттерін осалдыққа ұшыратты, ал Македонияның Филип II грек қалаларын өзінің билігіне біріктірді. Филип II-нің ұлы, Александр Македонский, көрші Парсыға шабуыл жасап, оның иеліктерін құлатты және біріктірді, сондай-ақ Египетке шабуыл жасап, Үндістанға дейін жетті, бұл аймақтардағы халықтар мен мәдениеттермен байланыстың күшеюіне және эллинистік кезеңнің басталуына әкелді. Александр Македонский қайтыс болғаннан кейін оның империясы генералдары – Диадохилер басқаратын бірнеше патшалыққа бөлінді. Диадохилер Диадохи соғыстары деп аталатын қақтығыстар сериясында бір-бірімен күресті. Б.з.д. 2 ғасырдың басында үш ірі патшалық ғана қалды: Птолемейлік Египет, Селевкид империясы және Македония. Бұл патшалықтар грек мәдениетін Бактрияға дейінгі алыс аймақтарға таратуға ықпал етті.

Ежелгі Рим

Грек білімінің көп бөлігі Италиядан тысқары қарай кеңейген Рим мемлекеті тарапынан пайдаланылды. Римнің өркендеуіне жалғыз қарсылық Финикиялық Карфаген колониясынан келді, ал оның үш Пуника соғысындағы жеңілістері Римнің гегемониясының басталуын белгіледі. Алдымен патшалармен, содан кейін сенаторлық республика (Рим Республикасы) ретінде басқарылған Рим, б.з.д. I ғасырдың соңында Август пен оның авторитарлық ізбасарлары тұсында империяға айналды. Рим империясының орталығы Жерорта теңізінде орналасқан, оның жағалауындағы барлық елдерді бақылап тұрды; солтүстік шекарасы Рейн және Дунай өзендерімен белгіленген. Император Траянның (б.з. II ғасыры) тұсында империя ең үлкен аумағына жетіп, Италия, Галлия, Далмация, Аквитания, Британия, Бетика, Испания, Фракия, Македония, Грекия, Моэзия, Дакия, Паннония, Египет, Кіші Азия, Каппадокия, Армения, Кавказ, Солтүстік Африка, Левант және Месопотамияның бір бөлігін қоса алғанда, жер бетінің шамамен бөлігін қамтыды. Рим тыныштығы, өркениет және бағынышты территорияларда тиімді орталықтандырылған үкіметтің кезеңі III ғасырда аяқталды, осы кездегі азаматтық соғыстар сериясы Римнің экономикалық және әлеуметтік күшін әлсіретті. IV ғасырда императорлар Диоклетиан мен Константин империяны Римде орталығы бар батыс бөлігіне және Византия немесе Константинопольде (қазіргі Стамбул) орталығы бар шығыс бөлігіне бөліп, құлдырау процесін тежеуге тырысты. Константинополь әдетте «Шығыс православие өркениетінің» орталығы деп есептеледі. Диоклетиан христиан дінін қатаң қуғынға салса, Константин 313 жылы Милан жарлығымен христиандарды мемлекеттік қуғын-сүргіннен ресми түрде босатып, шіркеудің шамамен 380 жылы Рим империясының мемлекеттік діні болуына жағдай жасады. Рим империясы Солтүстік Еуропадан келген басқыншы әскерлердің көптеген шабуылдарына ұшырады және 476 жылы Рим ақыры құлады. Батыс Рим империясының соңғы императоры Ромул Август герман корольі Одоакрға тәуелді болды.

Ежелгі дәуірдің соңы және көші-қон кезеңі

Император Константин 312 жылы крест туының астында Римді қайтадан бағындырғаннан кейін, көп ұзамай 313 жылы Милан жарлығын шығарды (оған дейін 311 жылы Сердика жарлығы қабылданған), бұл Рим империясында христиан дінінің заңды екенін жариялады. Сонымен қатар, Константин Рим империясының астанасын Римнен грек қаласы Византияға көшірді, оны Nova Roma деп атады, кейін ол Константинополь ("Константин қаласы") деп аталды. Христиан дінін Рим империясының мемлекеттік діні еткен Феодосий I, 395 жылы қайтыс болғанға дейін біртұтас Рим империясына билік еткен соңғы император болды. Империя екіге бөлінді: Батыс Рим империясы Равеннада, ал Шығыс Рим империясы (кейін Византия империясы деп аталды) Константинопольде орналасқан. Рим империясына ғұндар, герман, славян және басқа да "варвар" тайпалары көп рет шабуыл жасады (қараңыз: Ұлы көші-қон дәуірі), ал 476 жылы батыс бөлігі геруль басшысы Одоакрдың қолына түсті. Рим империясының батыс бөлігіндегі римдік билік құлап, оның орнына билік бос қалды; Римнің орталық ұйымы, институттары, заңдары мен билігі жойылды, нәтижесінде көптеген аймақтар көшіп-қонушы тайпалардың басып кіруіне ашық болды. Уақыт өте келе, жер мен еңбекті бөлуді, сондай-ақ заң мен қорғаудың кең, бірақ тең емес иерархиясын қамтамасыз ететін феодализм мен манориализм пайда болды. Бұл жергілікті иерархиялар қарапайым халықтың өңдейтін жерімен және оларға қызмет ететін феодалмен байланысты болды, ол шаруалар арасындағы дауларды шешу үшін жергілікті заңды қолданып, сыртқы жаулардан қорғады. Батыс провинцияларында көп ұзамай үш үлкен күш билік жүргізді: бірінші, франктар (Меровингтер әулеті) 481–843 жылдары, қазіргі Франция мен Германияның көп бөлігін қамтыды; екінші, визиготтар патшалығы 418–711 жылдары Иберия түбегінде (қазіргі Испания); және үшінші, остготтар патшалығы 493–553 жылдары Италияда және батыс Балқанның бір бөлігінде. Кейіннен остготтар ломбардтар патшалығымен ауыстырылды. Бұл мемлекеттер үлкен аумақтарды қамтыса да, олардың аймақтар мен елді мекендерді бақылау үшін Рим империясының үлкен ресурстары мен бюрократиясы болмады; көбірек билік пен жауапкершілік жергілікті феодалдарға берілді. Сонымен қатар, бұл, әсіресе шалғай аймақтарда, көбірек еркіндікке ие болуды білдірді. Италияда Ұлы Теодорих өзі құрған жаңа әлемді мәдени тұрғыдан римдікке айналдыруды бастады. Ол Равеннаны римдік-грек өнері мен мәдениетінің орталығына айналдырды, ал оның сарайы латын тіліндегі әдебиет пен философияның гүлденуіне ықпал етті. Иберияда патша Хиндасуинт вестгот кодексін жасады. Шығыс бөлігінде үстем мемлекет – Шығыс Рим империясының қалған бөлігі болды. Феодалдық жүйеде жаңа князьдар мен патшалар пайда болды, олардың ең қуаттысы – франк билеушісі Карл Ұлы. 800 жылы Карл Ұлы, кең аумақтық жаулап алуларымен нығайып, Рим папасы III Леоның қолынан Рим императорының тажы киді, бұл оның Батыс Еуропадағы билігін бекітті. Карл Ұлының билігі Батыста жаңа германдық Рим империясының, яғни Киелі Рим империясының басталуын белгіледі. Оның шекарасынан тыс жерлерде жаңа күштер жиналып жатты. Киев Русі өз аумағын белгілеп, Ұлы Моравия өсіп келе жатқанда, англдар мен саксондықтар өз шекараларын нығайта бастады. VI ғасыр бойынша Шығыс Рим империясы бірқатар қақтығыстарға қатысты, біріншісі Персияның Сасанид империясымен (Рим-Персия соғыстарын қараңыз), содан кейін пайда болған Ислам халифатының (Рашид және Омейядтар) шабуылдарына ұшырады. 650 жылы Мысыр, Палестина және Сирия провинциялары мұсылман күштеріне түсті, содан кейін 7 және 8 ғасырларда Испания мен Оңтүстік Италия (мұсылман жаулап алуларын қараңыз) жаулап алынды. Арабтардың шығыстан келген шабуылы Болгар империясының араласуынан кейін тоқтатылды (Хан Тервелді қараңыз).

Классикалықтан кейінгі және ортағасырлық Еуропа

Орта ғасырлар көбінесе 5 ғасырда Батыс Рим империясының құлауынан басталады (немесе кейбір ғалымдардың пікірінше, одан бұрын) және 16 ғасырдағы жаңа заманның басталуымен аяқталады. Бұл кезең ұлттық мемлекеттердің қалыптасуымен, Реформацияда Батыс христиандығының бөлінуімен, итальяндық Ренессанста гуманизмнің өркендеуімен және Колумбиялық алмасуға жағдай жасаған Еуропаның теңіз арқылы кеңеюінің басталуымен сипатталады.

Византия

Көптеген адамдар император Константин I (306–337 жылдары билік құрған) бірінші "Византия императоры" деп санайды. Ол 324 жылы императорлық астананы Никомедиядан Византияға көшіріп, оны Константинополь немесе Нова Рома ("Жаңа Рим") деп қайта құрды. Рим қаласы Диоклетиан (284–305) билік еткен кезеңнен бері астана болған жоқ. Кейбіреулер Империяның басталуын Феодосий I (379–395) билік құрған жылдарға және христиан дінінің Римнің ежелгі дінін ресми түрде ығыстыруына, немесе оның 395 жылы қайтыс болғаннан кейін Империя екіге бөлініп, Рим мен Константинопольде астаналары орналасқанға дейін жатқызады. Тағы біреулер оны 476 жылға, дәстүр бойынша соңғы батыс императоры саналатын Ромул Августулдың тақтан түсірілуіне байланыстырады, осылайша грек Шығысындағы императорға толық императорлық билік қалды. Кейбіреулері Гераклий (шамамен 620 жыл) кезінде Империяның қайта ұйымдастырылуын, латындық атақтар мен дәстүрлердің ресми түрде грек тіліндегі нұсқаларымен алмастырылуын айтады. Қалай болғанда да, бұл өзгеріс біртіндеп болды және 330 жылы Константин жаңа астанасын ашқан кезде, эллинизация және христиандану процесі жүріп жатқан еді. Империя әдетте 1453 жылы Константинополь Осман түріктерінің қолына түскеннен кейін құлаған деп есептеледі. Юстиниан обасы – Византия Империясына, оның ішінде астанасы Константинопольге 541–542 жылдары қатты нұқсан келтірген пандемия. Юстиниан обасының 100 миллионға дейін адамның өмірін қиғандығы бағаланады. Ол 541 және 700 жылдар аралығында Еуропа халқының шамамен 50%-ға азаюына себеп болды. Бұл мұсылман жаулауларының сәттілігіне де ықпал еткен болуы мүмкін. Көптеген жылдар бойы Византия Империясы Еуропадағы ең қуатты экономикалық, мәдени және әскери күштердің бірі болды, ал Константинополь Еуропадағы ең ірі және ең бай қалалардың біріне жатты.

Ерте орта ғасырлар

Ерте орта ғасырлар шамамен 500 жылдан 1000 жылға дейінгі бес ғасырды қамтиды. Еуропаның шығысы мен оңтүстік-шығысында жаңа үстем мемлекеттер құрылды: Авар қағанаты (567 жылдан кейін 822), Ескі Ұлы Болгария (632–668), Хазар қағанаты (шамамен 650–969 жж.) және Дунай Болгариясы (680 жылы Аспарух құрған) Византия империясының гегемониясына үнемі қарсы тұрды. 7 ғасырдан бастап ислам мен халифаттардың өркендеуі Византия тарихына зор әсер етті. Мұсылман арабтары алғаш рет тарихи Рим аумағына Рашид халифатының бірінші халифасы Әбу Бакр басшылығымен басып кірді, ол Рим Сириясына және Рим Месопотамиясына енді. Византиялықтар мен көршілес Сасанидтер сол кезде қатты әлсірегендіктен, ең маңызды себептердің бірі – ұзаққа созылған, ғасырлар бойы жалғасқан және жиі болған Византия-Сасанид соғыстары, соның ішінде 602–628 жылдардағы Византия-Сасанид соғысы еді. Екінші халифа Омар тұсында мұсылмандар Сасанидтер парсы империясын толығымен құлатты және Сирия мен Месопотамияны, сондай-ақ Рим Палестинасын, Римдік Египетті және Азия Кіші және Римдік Солтүстік Африканың бір бөлігін жаулады. VII ғасырдың ортасында Парсыны мұсылмандар жаулап алғаннан кейін ислам Кавказ аймағына еніп, кейінірек оның бөлігі Ресейдің құрамына кірді. Бұл үрдіс, мұсылман әскерлерінің басып алуын және исламның таралуын қамтиды, Омардың мұрагерлері мен Омейяд халифаты кезінде де жалғасты. Келесі ғасырларда мұсылман күштері Кипр, Мальта, Крит, Сицилия және Оңтүстік Италияның бір бөлігін жаулады. 711 жылы бербер генералы Тарик ибн Зияд басшылығымен мұсылмандар христиандық Вестготтар патшалығын жаулап алғаннан кейін Испанияны мұсылмандар басып алды. Олар 30 сәуірде Гибралтарға қонды және солтүстікке қарай жылжыды. Келесі жылы Тариктің әскеріне оның араб басшысы Муса ибн Нусейр қосылды. Сегіз жылдық науқан кезінде Пиреней түбегінің көп бөлігі, солтүстік-батыстағы шағын аймақтарды (Астурия) және Баск аймақтарын қоспағанда, мұсылман билігіне көшті. 711 жылы Вестготтар Испаниясы таққа мұрагерлік соғысынан туған ауыр ішкі дағдарысқа батып, әлсіреген еді. Мұсылмандар испан-вестгот қоғамындағы дағдарысты өздерінің жаулап алуларын жүзеге асыру үшін пайдаланды. Бұл аймақ араб тілінде Аль-Андалус деп аталып, Омейяд империясының құрамына кірді. Константинопольдің екінші қоршауы (717) Болгарияның Тервелдің араласуынан кейін сәтсіз аяқталды және Омейяд әулетін әлсіретіп, беделін төмендетті. 722 жылы Дон Пелайо 300 астур сарбазынан тұратын әскер құрып, Мунузаның мұсылман әскерлеріне қарсы шықты. Ковадонга шайқасында астуриялықтар араб морилерін жеңді, олар кері шегінуге шешім қабылдады. Христиандық жеңіс Реконкистаның басталуын және Астурия Корольдігінің құрылуын білдірді, оның алғашқы билеушісі Дон Пелайо болды. Жаулаушылар Еуропадағы экспансияларын жалғастырып, Пиренейлер арқылы солтүстік-шығысқа қарай жылжуды жоспарлады, бірақ 732 жылы Пуатье шайқасында франк көшбасшысы Карл Мартельден жеңілді. 750 жылы Аббасидтер Омейядтерді құлатты, ал 756 жылы Омейядтер Иберия түбегінде тәуелсіз әмірлік құрды.

Феодалды христиан әлемi

800 жылы франктердің королі Карл Ұлы папаның қолдарынан императорлық тәж кигеннен кейін, Киелі Рим империясы құрылды. Оның империясы, қазіргі Франция, Төмен елдер және Германияда орналасқан, сондай-ақ қазіргі Венгрия, Италия, Богемия, Төменгі Саксония және Испанияға дейін кеңейді. Ол және оның әкесі папамен одақтасып, ломбардтарға қарсы күресуге көмектесті. Оның қайтысы династияның аяқталуының басталуын білдірді, ол 888 жылға қарай толық құлады. Биліктің фрагментациясы аймақта жартылай тәуелсіздікке алып келді және Еуропадағы мемлекеттердің қалыптасуы үшін маңызды бастапқы нүкте ретінде қарастырылды. 681 жылы шығыста Болгария құрылып, алғашқы славян мемлекеті болды. Күшті Болгария империясы ғасырлар бойы Балқан аймағын бақылау үшін Византияның басты қарсыласы болды және 9 ғасырдан бастап славян Еуропасының мәдени орталығына айналды. Империя 9 ғасырда Преслав әдеби мектебінде кириллица әрпін жасады және император I Симеон Ұлының (893–927) билігі кезінде болгар мәдениетінің алтын ғасырын бастан өткерді. 9 ғасырда славян халықтары арасында Ұлы Моравия және Киев Русі есімді екі мемлекет пайда болды. 9-10 ғасырлардың соңында Солтүстік және Батыс Еуропа викингтердің күшейіп келе жатқан күші мен ықпалын сезінді, олар шабуыл жасады, сауда жасады, жаулап алды және ұзақ кемелер сияқты жетілген теңіз кемелерімен жылдам және тиімді түрде қоныстанды. Викингтер ағылшын-саксон, франк және шотландтарға мәдени әсер етті. Венгрлер Еуропаны тонады, печенегтер Болгарияға, Русь мемлекеттеріне және араб мемлекеттеріне шабуыл жасады. 10 ғасырда Польша және жаңадан құрылған Венгрия Корольдығы сияқты тәуелсіз корольдіктер Орталық Еуропада құрылды. Хорватия Корольдығы да Балқанда пайда болды. 1000 жылға дейін созылған кезеңде феодализмнің одан әрі дамуы байқалды, бұл Киелі Рим империясын әлсіретті. Шығыс Еуропада 921 жылы Волга Болгариясы Ахмад ибн Фадланның миссионерлік жұмысының нәтижесінде Алмыш I Исламды қабылдағаннан кейін Ислам мемлекетіне айналды. Ерте орта ғасырлардағы құлдық 1000 жылға қарай Батыс Еуропада көбінесе жойылды және оның орнына крепостнойлық жүйе келді. Ол Англияда және мұсылман әлемімен байланысты шеткі аймақтарда ұзақ сақталды, онда құлдық гүлдене берді. Шіркеу ережелері христиандарды құлдыққа салуға тыйым салды. Көптеген тарихшылар бұл өте күрт өзгеру болғанын айтады, бірақ кейбіреулері 300 жылдан 1000 жылға дейін біртіндеп өзгеруді көрсетеді.

Орта ғасырдың аяғы

1054 жылы Шығыс-Батыс айырылысы Рим мен Константинопольде (қазіргі Стамбул) қалған екі христиан орталығы арасында болды. 11, 12 және 13 ғасырлардағы Жоғары Орта ғасырлар Еуропа халқының қарқынды өсіп келе жатқанын көрсетті, бұл бұрынғы дәуірден үлкен әлеуметтік және саяси өзгерістерге әкелді. 1250 жылға қарай халықтың күрт өсуі экономикаға зор пайда әкелді, кейбір аймақтарда 19 ғасырға дейін қайтадан көрінбейтін деңгейге жетті. Шамамен 1000 жылдан бастап Батыс Еуропа көшпенділердің соңғы шабуылдарын бастан өткерді және саяси тұрғыдан ұйымдастырыла бастады. Викингтер Ұлыбритания, Ирландия, Франция және басқа да жерлерде қоныстанды, ал скандинавиялық елдерде христиандық корольдіктер қалыптасты. Мадьярлар 10 ғасырда кеңеюін тоқтатты, ал 1000 жылы Орталық Еуропада Рим католик апостолдық Венгрия Корольдігі мойындалды. Монғол шапқыншылығынан басқа, ірі көшпенді шабуылдар тоқтады. 1185 жылы болгарлар мен влахтардың Византияға қарсы көтерілісімен Болгарияның тәуелсіздігі қайта орнатылды. Крестшілер Византия империясына басып кірді, 1204 жылы Константинопольді жаулап алды және Латын империясын құрды. Болгарияның Калоян патшасы 1205 жылдың 14 сәуірінде Адрианополь шайқасында Константинопольдің Латын императоры Балдуин I-ді жеңді. Болгарияның Иван Асен II патшалығының кезінде аумақтық кеңеюге қол жеткізілді, ал Иван Александрдың билігі болгар мәдениетінің екінші алтын ғасырына әкелді. Византия империясы 1261 жылы толыққанды қайта жаңғыртылды. 11 ғасырда Альп тауларының солтүстігіндегі халықтар жаңа жерлерге қоныстанды. Еуропаның кең аумақты орман және батпақ жерлері тазартылып, өңделді. Сонымен қатар, қоныстар Франк империясының дәстүрлі шекарасынан тыс Еуропаның жаңа шекараларына, Эльба өзенінен тыс жерлерге көшті, нәтижесінде Германияның аумағы үш есеге артты. Крестшілер Левантта еуропалық колонияларды құрды, Иберия түбегінің көп бөлігі мұсылмандардан тартып алынды, ал нормандықтар Оңтүстік Италияны жаулап алды – бәрі де халықтың үлкен өсуі мен қоныс аудару үлгісінің бір бөлігі болды. Жоғары Орта ғасырлар интеллектуалдық, рухани және көркем шығармалардың көптеген түрлерін жасады. Ең танымалдары – готикалық сәулеттің көрінісі ретінде романдық сәулеттен дамыған ұлы соборлар. Осы дәуірде Батыс Еуропадағы қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің пайда болуы және Флоренция мен Венеция сияқты әйгілі итальяндық қала-мемлекеттердің өркендеуі болды. Католик шіркеуінің ықпалды папалары бүкіл Еуропадан ерікті әскерлерді шақырып, қасиетті жерді басып алған Сельджук түркілеріне қарсы крест жорықтарына қатыстырды. Аристотельдің еңбектерін қайта жаңғырту Тома Аквинский және басқа да ойшылдарды схоластика философиясын дамытуға итермеледі.

Қасиетті соғыс

Шығыс-Батыс айырығынан кейін Батыс христиан дінін Орталық Еуропаның жаңа құрылған мемлекеттері: Польша, Венгрия және Богемия қабылдады. Рим-католик шіркеуі маңызды күшке айналып, Папа мен император арасында қақтығыстарға себеп болды. Рим-католик шіркеуінің географиялық аумағы оның кеңеюіне байланысты зор өсім көрді, себебі түрлі халықтар (Скандинавия, Литва, Польша, Венгрия) христиан дініне көшті, Аль-Андалус қайта бағындырылды және крест жорықтары жүргізілді. 15 ғасырда Еуропаның көп бөлігі Рим-католик дінін ұстанды. Батыс Еуропадағы өркениеттің қайта жандануының алғашқы белгілері 11 ғасырда Италияда сауданың қайта басталуымен пайда болды, бұл Венеция және Флоренция сияқты тәуелсіз қала-мемлекеттердің экономикалық және мәдени өсуіне әкелді. Сонымен қатар, Франция, Англия, Испания және Португалия сияқты елдерде ұлттық мемлекеттер қалыптаса бастады, бірақ олардың құрылу процесі (көбінесе монархия, феодалдық ақсұлықтар мен шіркеу арасындағы бәсекелестікпен сипатталады) бірнеше ғасырға созылды. Бұл жаңа ұлттық мемлекеттер дәстүрлі латын тілінің орнына өздерінің мәдени тілдерінде жазуды бастады. Бұл қозғалыстың көрнекті өкілдері Данте Алигьери және Кристин де Пизан болды. Германия мен Италияда негізделген Киелі Рим империясы көптеген феодалдық княздықтарға немесе шағын қала-мемлекеттерге ыдырады, олардың императорға бағынуы тек формалды сипатта болды. 14 ғасыр, Моңғол империясының билікке келген кезі, көбінесе Моңғол дәуірі деп аталады. Моңғол әскерлері Бату ханның басшылығымен батысқа қарай кеңейді. Олардың батысқа жасаған жорықтарына Киев Русінің (Новгородтан басқа, ол вассалға айналды) және Қыпшақ-Куман конфедерациясы кірді. Болгария, Венгрия және Польша тәуелсіз мемлекеттер болып қала алды. Моңғол деректерінде Бату ханның қалған Еуропа мемлекеттерін толық жаулап алуды жоспарлағаны көрсетілген, ол Австрияға, Италияға және Германияға қысқы шабуылмен басталатын еді, бірақ Ұлы хан Өгедейдің қайтысынан кейін ол Моңғолстанға қайтарылды. Көптеген тарихшылар оның қайтысы ғана Еуропаның толық жаулануын болдырмады деп санайды. Моңғолдардың тікелей билігінде болған Шығыс Еуропа мен Орталық Азияның көп бөлігі Алтын Орда деп аталды. Өзбек хан тұсында ислам 14 ғасырдың басында аймақтың ресми дініне айналды. Моңғолдар және олардың көптеген түркі тілдес қол астындағы халқы татарлар деп аталды. Ресейде татарлар 300 жылдан астам уақыт бойы Русь мемлекеттеріне вассалдық жүйесі арқылы билік етті. Солтүстік Еуропада Мазовияның Конрады 1226 жылы Тевтон орденіне Кельмне қаласын Ежелгі Пруссия және Литваның Ұлы Герцогтығына қарсы крест жорығының базасы ретінде берді. Ливон қылышбастар ордені литвалықтардан жеңіліске ұшырады, сондықтан 1237 жылы Григорий IX орденнің қалған бөлігін Тевтон орденімен біріктіріп, Ливон орденін құрды. Ғасырдың ортасына қарай Тевтон ордені пруссалықтарды жаулап алды, содан кейін келесі онжылдықтарда литвалықтарды христиан дініне көшірді. Орден Псков және Новгород республикаларының православие шіркеуімен де қақтығысқа түсті. 1240 жылы православиелік Новгород әскері Нева шайқасында католик шведтерді жеңді, ал екі жылдан кейін олар Ливон орденін шайқаста жеңді. 1386 жылғы Крево одағы Литва Ұлы Княздығы тарихында екі маңызды өзгеріске әкелді: католиктік дінге көшу және Литва Ұлы Княздығы мен Польша Корольдігінің Тажы арасындағы династиялық одақтың құрылуы, бұл Ұлы Княздықтың ең үлкен аумақтық кеңеюіне және 1410 жылы Грунвальд шайқасында Тевтон орденінің жеңілісіне әкелді.

Орта ғасырдың соңы

Кейінгі орта ғасыр шамамен 14- және 15-ғасырлардың соңында болды. 1300 жыл шамасында Еуропаның ғасырлар бойғы өркендеуі мен өсуі тоқтап қалды. 1315–1317 жылдардағы Ұлы ашаршылық және Қара өлім сияқты ашаршылықтар мен обалар бірнеше күннің ішінде адамдарды өлтірді, кейбір аймақтарда халық саны жартысына азайды, ал аман қалғандары қашып кетті. Кишланский былай деп хабарлайды:
Қара өлім өмірдің барлық қырына тиіп, әлеуметтік, экономикалық және мәдени өзгерістердің басталған үдерісін жылдамдатты. Егістіктер тасталып, жұмыс орындары бос тұрды, халықаралық сауда тоқтатылды. Өлімнің, қашудың және күлкісіз үміттердің қорқынышты жағдайында туыстық, ауылдық және тіпті діни байланыстар үзілді. "Адамдар өлген адамдарға өлген ешкілерге қарағандай қайырымдылық танытпады", - деп жазды бір аман қалған адам. Халықтың азаюы еңбек күшінің тапшылығына әкелді; аман қалғандар жақсы жалақы алды және шаруалар феодализмнің кейбір салмағынан құтыла алды. Сондай-ақ, әлеуметтік толқулар болды; Франция мен Англияда Жакерия және шаруалар көтерілісі сияқты шаруалардың ірі көтерілістері болды. Католик шіркеуінің біртігі Ұлы айырылыстан бұзылды. Бұл оқиғалардың барлығы Кейінгі орта ғасырдың дағдарысы деп аталды. 14-ғасырдан бастап Балтық теңізі ең маңызды сауда жолдарының біріне айналды. Сауда қалаларының одағы – Ганза одағы Польша, Литва және Ливонияның кең аумақтарын басқа еуропалық елдермен саудаға тартуға мүмкіндік берді. Бұл Еуропаның осы бөлігінде Польша-Литва, Венгрия, Богемия және кейіннен Мәскеу мемлекеті сияқты қуатты мемлекеттердің өсуіне ықпал етті. Орта ғасырдың ресми аяқталуы көбінесе 1453 жылы Константинополь қаласының және Византия империясының Осман түркілеріне түсуімен байланыстырылады. Түріктер бұл қаланы өздерінің Осман империясының астанасына айналдырды, ол 1922 жылға дейін сақталды және Мысыр, Сирия және Балқанның көп бөлігін қамтыды. Еуропадағы Осман соғыстары континент тарихының маңызды бөлігін құрады. 15-ғасырдың маңызды жетістігі – 1439 жылы Майнцте жылжымалы әріптермен басу машинасының пайда болуы болды. Технологияның континент бойынша қалған 15-ғасырдағы таңғажайып жылдамдықпен таралуы революцияға жол ашты және 1500 жылға қарай Еуропаның 200-ден астам қаласында 8 мен 20 миллион аралығында кітап басып шығаратын баспаханалар болды.

Ерте заманауи Еуропа

Ерте заманауи кезең орта ғасырлар мен өнеркәсіптік революция арасындағы ғасырларды қамтиды, шамамен 1500 жылдан 1800 жылға дейін, немесе 1492 жылы Жаңа әлемнің ашылуынан бастап 1789 жылғы Француз революциясына дейін. Бұл кезең ғылымның маңыздылығының артуымен, үдемелі технологиялық прогресспен, діни биліктен бөлінген азаматтық саясатпен және ұлттық мемлекеттердің қалыптасуымен ерекшеленеді. Капиталистік экономикалардың дамуы басталды, сонымен қатар ерте заманауи кезеңде меркантилизмнің экономикалық теориясының өркендеуі мен басымдығы байқалды. Осылайша, ерте заманауи кезең Еуропаның көп бөлігінде феодализмнің, крепостнойлықтың және Католик шіркеуінің билігінің төмендеуі мен, әрі ақырында жойылуын көрсетеді. Бұл кезеңге Ренессанс, ғылыми революция, протестанттық реформация, апатты Отыз жылдық соғыс, Американы еуропалықтардың отарлауы және Еуропадағы колдовствоға қарсы қудалаулар кіреді.

Қайта өрлеу дәуірі

Осы дағдарыстарға қарамастан, 14 ғасыр өнер мен ғылымда үлкен прогресске қол жеткізген кезең болды. Ежелгі грек және рим мәдениетіне деген жаңа қызығушылық Италия Ренессансына әкелді, бұл мәдени қозғалыс ерте жаңа дәуірде Еуропаның рухани өміріне терең әсер етті. Италиядан басталып, екі жарым ғасырға жуық мәдени жаңқадан кейін Солтүстік, Батыс және Орталық Еуропаға тараған оның ықпалы әдебиет, философия, өнер, саясат, ғылым, тарих, дін және зияткерлік ізденістің басқа да салаларына әсер етті. Гуманистер өткеннің ұлы жетістіктерін қайта жаңғыртуды – өркениеттің қайта тууы деп қарастырды. Осы кезеңде маңызды саяси үлгілер де қалыптасты. Никколо Макиавеллидің «Принц» атты саяси еңбегі кейінгі абсолютизм мен саяси реализмге әсер етті. Сонымен қатар, мемлекеттерді басқарған және Ренессанс өнерін өз билігінің символы ретінде пайдаланған көптеген демеушілердің де маңызы зор болды. Ғылыми революция Ренессанс кезеңінің екінші жартысынан бастау алды, ал 1543 жылы Николаус Коперник жариялаған «Аспан денелерінің айналысы туралы» (De revolutionibus orbium coelestium) еңбегі оның басталуы ретінде жиі айтылады.

Барлау және сауда

Осы кезеңнің соңында жаңалықтардың дәуірі басталды. 1453 жылы Константинопольдің құлауымен аяқталған Осман империясының өсуі шығыспен сауда мүмкіндіктерін үзіп тастады. Батыс Еуропа жаңа сауда жолдарын ашуға мәжбүр болды, мысалы, 1492 жылы Колумбтың Америкаға сапары және 1498 жылы Васко да Гаманың Үндістан мен Африканы айналып өтуі. Көптеген соғыстар еуропалық мемлекеттердің әлемнің кең аумағын – Африкадан Азияға және жаңа ашылған Америкаға дейін зерттеуіне және жаулап алуына кедергі келтірмеді. 15 ғасырда Португалия Африка жағалауында Үндістанға теңіз жолын табу мақсатында географиялық зерттеулерге жетекшілік етті, ал 15 ғасырдың соңында Испания 1494 жылғы Тордесильяс шарты бойынша әлемді зерттеуді бөлісті. Олар Америкада алғашқы отарларды құрды және Африка мен Азия жағалауларында еуропалық сауда посттарын (фабрикаларды) ашты, 1511 жылы Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерімен, 1513 жылы Қытаймен және 1542 жылы Жапониямен алғашқы тікелей еуропалық дипломатиялық қарым-қатынастарды орнатты. 1552 жылы Ресей патшасы Иван Жауыз екі ірі татар хандығын – Қазан хандығын және Астрахан хандығын бағындырды. Ермақтың 1580 жылғы саяхаты татар Сібір хандығының Ресейге қосылуына әкелді, ал ресейліктер көп ұзамай Сібірдің қалған бөлігін жаулап алды, келесі ғасырларда шығысқа және оңтүстікке қарай бірте-бірте кеңейді. Франция, Англия және Нидерланды да теңіз зерттеулеріне кірісті, португалдық және испандық сауда жолдары арқылы Тынық мұхитына жетіп, 1606 жылы Австралияға және 1642 жылы Жаңа Зеландияға барды.

Реформация

Баспа машинасының дамуымен жаңа идеялар бүкіл Еуропаға таралып, ғылым мен теологиядағы дәстүрлі ілімдерге күшті сын басталды. Сонымен қатар, неміс Мартин Лютер бастаған Реформация кезінде Папаның билігіне күмән туды. Реформацияның ең көп таралған мерзімі 1517 жылы Лютердің «Тоқсан бес тезис» атты еңбегін жариялаған сәттен басталып, 1648 жылы Вестфалия келісімімен, жылдар бойы созылған Еуропалық діни соғыстарды аяқтауымен бітеді. Осы кезеңде Католик шіркеуіндегі жемқорлық Протестанттық Реформациядағы күшті наразылыққа алып келді. Бұл, әсіресе Католик шіркеуінің ықпалын жойып, күшті мемлекет құруға ұмтылған князьдар мен патшалардың арасында көптеген жақтастар табуға мүмкіндік берді. Мартин Лютерден өзге де тұлғалар пайда бола бастады, мысалы, Жан Кальвин, оның кальвинисімі көптеген елдерде ықпалға ие болды, ал Англия королі VIII Генрих Англиядағы Католик шіркеуінен бөлініп, Англикан шіркеуін құрды. Бұл діни бөліністер діннің, сондай-ақ Батыс Еуропадағы амбициялы монархтардың ықпалынан туындаған соғыстардың толқынын әкелді. Протестанттық Реформация Католик шіркеуінде де реформаның күшті қозғалысына жол ашты, ол жемқорлықты азайтуды, сондай-ақ Католик догмаларын жақсарту мен нығайтуды мақсат еткен Контрреформация деп аталды. Осы қозғалыстан шыққан екі маңызды топ – Испанияны, Португалияны, Польшаны және басқа да Еуропа елдерін Католик дінінде ұстауға көмектескен иезуиттер, және Римдегі адалдарға қызмет еткен, Рим шіркеуінде негізінен өмір сүрген Иса Мәсіх шіркеуіне деген сенімін қайта жаңғыртқан Ораториандар болды. Дегенмен, Реформация Католик шіркеуін әлсіретті, Еуропаның бір бөлігі оның ықпалынан шығып, қалған Католик елдерінің патшалары өздерінің мемлекеттеріндегі шіркеу мекемелерін бақылауға көшті. Көптеген Еуропа елдерінен айырмашылығы, Польша-Литва одақтастығы мен Венгрия көбірек төзімділік танытты. Католицизмнің басымдығын сақтап, олар үлкен діни азшылықтарға өздерінің сенімдерін, дәстүрлерін және әдет-ғұрыптарын сақтауға мүмкіндік берді. Польша-Литва одақтастығы католиктерге, протестанттарға, православиеліктерге, яһудилерге және аз ғана мұсылман халқына бөлінді. Тағы бір жаңалық – «Еуропалық басымдық» идеясы болды. Монтень сияқтылар Еуропалық емес халықтарды жақсырақ, табиғирақ және жабайырақ халықтар деп санады. Еуропаның барлық жерінде пошталық қызметтер құрылды, бұл діни бөлініске қарамастан, Еуропа бойынша зиялылардың өзара байланысты гуманистік желісіне мүмкіндік берді. Алайда, Рим-Католик шіркеуі көптеген маңызды ғылыми еңбектерге тыйым салды, бұл протестант елдеріне зиялылық артықшылықтарын сыйлады, онда кітаптарға тыйым салу аймақтық деңгейде ұйымдастырылды. Фрэнсис Бэкон және ғылымның басқа да жақтастары табиғаттағы бірлікке назар аудару арқылы Еуропада бірлік құруға тырысты. 15-шы ғасырда, орта ғасырдың соңында, Франция, Англия және Испанияда билікті орталықтандырған Жаңа монархтар құрған қуатты тәуелсіз мемлекеттер пайда болды. Екінші жағынан, Польша-Литва одақтастығының Парламентінің билігі артып, Польша королінен заң шығару құқықтарын алды. Жаңа мемлекеттік билікке басқа елдердің, әсіресе Англияның парламенттері қарсылық көрсетті. Жаңа мемлекеттік құрылымдар пайда болды, олар аумақтық билеушілер, қалалар, фермерлік республикалар және рыцарьлар арасындағы ынтымақтастық келісімдері болды.

Меркантилизм және отарлау экспансиясы

Иберия патшалықтары 16 ғасырда отарлаушылық белсенділікке үстемдік ете алды. Португалдар 15-16 ғасырларда бірінші әлемдік империяны құрды, ал 16 ғасыр мен 17 ғасырдың бірінші жартысында Кастилия тажы (және 1580-1640 жылдар аралығында Португалияны қоса алғанда, испан монархиясы) әлемдегі ең күшті империяға айналды. Америкадағы испан үстемдігіне 17-18 ғасырлардағы британдық, француз, голландтық және шведтік отарлау күштері күшейе түсті. Сауданың жаңа түрлері мен кеңейген көкжиеңдер үкімет, заң және экономиканың жаңа формаларын қажет етті. Колониялық кеңею келесі ғасырларда жалғасты (кейбір сәтсіздіктермен, мысалы, британдық американдық колониялардағы, содан кейін Гаити, Мексика, Аргентина, Бразилия және басқа да елдердегі Наполеон соғыстары кезіндегі Еуропалық дүрбелеңдер арасындағы тәуелсіздік соғыстары). Испания Солтүстік Американың, Орталық Американың және Оңтүстік Американың көп бөлігін, Кариб теңізі мен Филиппин аралдарын басқарды; Ұлыбритания бүкіл Австралия мен Жаңа Зеландияны, Үндістанның көп бөлігін, Африка мен Солтүстік Американың үлкен бөліктерін алды; Франция Канаданың және Үндістанның бөліктерін (барлығы дерлік 1763 жылы Ұлыбританияға жоғалтты), Индокитайды, Африканың және Кариб теңізінің үлкен бөліктерін иеленді; Нидерланд Шығыс Үндістанды (қазіргі Индонезия) және Кариб теңізіндегі аралдарды алды; Португалия Бразилияны және Африка мен Азиядағы бірнеше аумақтарды алды; ал кейінірек Германия, Бельгия, Италия және Ресей сияқты державалар қосымша колонияларды алды. Бұл кеңею оларға ие болған елдердің экономикасына көмектесті. Империялардың салыстырмалы тұрақтылығы сауданың гүлденуіне ықпал етті. 16 ғасырдың соңында Америкадан алынған күміс Испанияның жалпы бюджетінің бестен бір бөлігін құрады. Сен-Домьингу француз колониясы 18 ғасырда ең бай еуропалық колониялардың бірі болды, ол құл еңбегіне негіделген плантациялық экономикада жұмыс істеді. Француз билігі кезінде Сен-Домингуде өндірілген азық дақылдары Франция саудасының 30 пайызын құраса, оның қант экспорты Атлантика нарығының 40 пайызын құрады.

17 ғасырдағы дағдарыс

17 ғасыр дағдарыс дәуірі болды. Көптеген тарихшылар бұл идеяны қабылдамайды, ал басқалары оны соғыс, саясат, экономика және тіпті өнер салаларына құнды түсінік ретінде қолдайды. Отыз жылдық соғыс (1618–1648) соғыстардың бүкіл халыққа әкелетін зор қасіреттеріне назар аударды. Әсіресе 1640 жылдары әлемде бұрынғы немесе кейінгі кез келген кезеңмен салыстырғанда мемлекеттердің ыдырауы көбірек болды. Ұлы Петр (1682–1725 жылдары Ресейді биледі), Мария Тереза (1740–1780 жылдары Габсбург жерлерін биледі) және Ұлы Фридрих (1740–1786 жылдары Пруссияны биледі) патшаның бақылауындағы күшті әскерлер мен қуатты бюрократиясы бар, күшті орталықтандырылған мемлекеттер құрды. Осы кезеңнің басында капитализм (меркантилизм арқылы) кем дегенде Еуропаның батыс жартысында феодализмді экономикалық ұйымның басты түрі ретінде ығыстырды. Колониялық шекаралардың кеңеюі Сауда революциясына алып келді. Бұл кезеңде қазіргі заманғы ғылымның дамуы және оның жетістіктерін технологиялық жақсартуларға қолдану, 1750 жылдан кейін Өнеркәсіп революциясын серпіліске шығарды. Реформация Еуропаның бірлігіне терең әсер етті. Елдер діни көзқарастары бойынша бөлініп қана қоймай, кейбір мемлекеттер сыртқы жауларының ынталандыруымен діни шиеленістерге ұшырады. Франция 16 ғасырда Бурбон әулетінің жеңісімен аяқталған Француз дін соғыстары сериясында осындай тағдырға ұшырады. Англия Елизавета I тұсында помірні ағылшын дініне бекінді. Қазіргі Германияның көп бөлігі Киелі Рим империясының теориялық аясында көптеген шағын тәуелсіз мемлекеттерден тұрды, олар ішкі діни бағыттар бойынша бөлінді. Польша-Литва одағы осы кезеңде діни бейтараптығымен және Еуропалық діни қақтығыстарға төзімділігімен ерекшеленді.

Отыз жылдық соғыс 16181648

Отыз жылдық соғыс 1618 және 1648 жылдар аралығында Германия мен көршілес аймақтарда өтті. Оған Англия мен Ресейден басқа, Еуропаның көптеген ірі державалары қатысты. Соғыстың басты салдары – азық-түлік іздеген әскерлердің талқандауынан қираған бүкіл аймақтар болды. Көптеп тараған ашаршылық пен аурулар, отбасылық байланыстардың үзілуі Германия мемлекеттерінің халқын, сондай-ақ, шамалы дәрежеде Нидерландтарды, Богемия Корольдігін және Италияның солтүстік бөліктерін құртты, көптеген аймақтық державаларды банкротқа дейін жеткізді. Германия халқының төрттен бірінен үштен біріне дейін тікелей әскери қимылдардан, ауру-жұқтан және аштықтан, сондай-ақ туудың кейінге шегерілуінен қаза тапты. Вестфалия бейбіт шарты соғысты елдердің өз діни бағыттарын анықтау құқығын алғаннан кейін, абсолютизм континентте басым үлгіге айналды, ал Еуропаның бір бөлігі Англия азамат соғысы және әсіресе Даңқты революциямен көрініс тапқан конституциялық тәжірибелер жасады. Еуропадағы әскери қақтығыстар тоқтаған жоқ, бірақ еуропалықтардың өміріне тигізетін әсері азайды. Дамыған солтүстік-батыста Ұлы ойлар эпохасы жаңа көзқарасқа философиялық негіз берді, ал баспа машинасының арқасында сауаттылықтың үнемі өсуі ой-өрісінде жаңа секулярлық күштерді қалыптастырды. Крево униясынан бастап Орталық және Шығыс Еуропа Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтығының ықпалында болды. 16- және 17-ғасырларда Орталық және Шығыс Еуропа Швеция, Польша-Литва одағы (Хмельницкий көтерілісі, Ресей-Польша соғысы, Ұлы су тасқыны және т.б. сияқты бірқатар соғыстарға қатысқан) және Осман империясы арасындағы континент үстемдігі үшін күрестің аренасы болды. Осы кезеңде осы үш державаның күші біртіндеп төмендеді, олардың орнын жаңа Ұлы ойлар эпохасының абсолюттік монархиялары – Ресей, Пруссия және Австрия (Габсбург монархиясы) иеленді. 19-ғасырдың басында олар Польшаны бөлісіп алып, жаңа державаларға айналды, ал Швеция мен Түркия Ресей мен Австрияға тиесілі аумақтарды жоғалтып, кедейлікке ұшырады.

Испания мұрагерлік соғысы

Испания мұрагерлік соғысы (1701–1715) – Англия, Нидерланды, Габсбург монархиясы және Пруссия коалициясы Францияға қарсы шыққан маңызды соғыс болды. Марлборо герцогы 1704 жылы Бленхайм шайқасында ағылшын және голланд армиясының жеңіске жеткеніне қолбасшылық етті. Басты мәселе – король Людовик XIV басқаратын Франция Испанияның кең аумақтарын бақылауына алып, Еуропадағы ең басты күшке айнала ма, әлде басқа ірі елдермен билікті бөлісуге мәжбүр бола ма еді. Одақтастардың алғашқы табыстарынан кейін, ұзақ соғыс әскери тұйықталуға әкелді және Еуропадағы күштер тепе-теңдігіне негізделген Утрехт шартына қол қойылды. Тарихшы Рассел Вейгли көптеген соғыстар шығындарынан артық ештеңеге жете алмайтынын айтады. Британдық тарихшы Г.М. Тревелян былай деп мәлімдейді:
Осы [Утрехт] шарты, XVIII ғасыр өркениетінің тұрақты және ерекше кезеңін бастады, бұл Еуропаны ескі француз монархиясының қаупінен құтқарып, сонымен қатар әлем үшін де маңызды өзгеріс болды – Ұлыбританияның теңіз, сауда және қаржылық басымдығы орнады.

Пруссия

Фридрих Ұлы, 1740–86 жылдары Пруссия патшасы болды, Пруссия армиясын жаңғыртты, жаңа тактикалық және стратегиялық ұғымдарды енгізді, негізінен сәтті соғыстар (Силезия соғыстары, Жеті жылдық соғыс) жүргізіп, Пруссияның аумағын екі есеге ұлғайтты.

Ресей

Ресей шығысқа қарай жылдам кеңеюге қол жеткізу үшін көптеген соғыстар жүргізді – атап айтқанда, Сібір, Қиыр Шығыс, оңтүстікке, Қара теңізге, оңтүстік-шығысқа және Орталық Азияға қарай. Ресей зор және күшті армиясымен, өте кең және күрделі ішкі бюрократиясымен, сондай-ақ Париж бен Лондонға шайқаса алатын сәнді сарайымен мақтанды. Дегенмен, үкімет мүмкіндігінен асып, шіркеу жерлерін тартып алды, осылай ұйымдасқан дін нашар қалпына түсті. 18-ғасыр бойы Ресей "кедей, артта қалған, басым бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысатын және сауатсыз ел" болып қала берді.

Түсіндіру

Ағартушылық – 17 ғасырдың соңында Еуропада басталган зиялылардың күшті, кең таралған мәдени қозғалысы. Ол дәстүрден гөрі акыл-ойының күшін баса көрсетті; ғылымға (әсіресе Исаак Ньютонның физикасына) ерекше жағдай жасады және діни догматизмге (әсіресе католик шіркеуіне) қарсы болды. Ол қоғамды талдап, реформалау үшін акылды пайдалануға, дәстүр мен сенімге негізделген идеяларға күдікпен қарауға және ғылыми әдіс арқылы білімді дамытуға ұмтылды. Ол ғылыми ойлауды, скептицизмді және интеллектуалдық алмасты насихаттады. Ағартушылық – адамзат ойлауындағы революция болды. Бұл жаңа ойлау әдісі рационалды ойлаудың анық қағидалармен басталатынын, дұрыс логика қолданып қорытындыға келінетінін, қорытындыларды дәлелдермен тексерілінетінін және дәлелдерге сәйкес қағидалар қайта қарастырылатынын білдіреді. 17 ғасырда пайда болған бұл идеяға философтар Фрэнсис Бэкон, Барух Спиноза, Джон Локк, Пьер Бэйл, Вольтер, Фрэнсис Хатчесон, Дэвид Юм және физик Исаак Ньютон бастама берді. Биліктегі княздар көбінесе осы тұлғаларды қолдап, оларды көтермеледі, тіпті олардың үкімет туралы идеяларын «ағартылған абсолютизм» деп аталатын үлгіде қолдануға тырысты. Ғылыми революция Ағартушылықпен тығыз байланысты, өйткені оның жаңалықтары көптеген дәстүрлі түсініктерді жоққа шығарды және табиғат пен оның ішіндегі адамның орнына жаңа көзқарастар ұсынды. Ағартушылық шамамен 1790-1800 жылдарға дейін гүлдеп өсті, содан кейін акылға баса назар аударушы Ағартушылық, эмоцияға жаңа мән берген Романтизмге жол берді; оған қарсы Ағартушылық күшейе бастады. Францияда Ағартушылық салондық орталарда қалыптасып, Ұлы Энциклопедиямен (1751-72) аяқталды. Бұл жаңа интеллектуалдық ағымдар Англия, Шотландия, Германия мемлекеттері, Нидерланды, Польша, Ресей, Италия, Австрия және Испания сияқты Еуропаның қалалық орталықтарына, сондай-ақ Ұлыбританияның Америкадағы колонияларына тарады. Ағартушылықтың саяси идеалдары Американың Тәуелсіздік Декларациясына, Құқықтар туралы Билльге, Адам және азамат құқықтары туралы француз декларациясына және 1791 жылғы 3 мамырдағы Польша-Литва Конституциясына әсер етті. Норман Дэвис франкмасондықтың 1700 жылдан бастап 20 ғасырға дейін Еуропада либерализм мен Ағартушылық идеяларын қолдаған күшті күш болғанын дәлелдеді. Ағартушылық дәуірінде ол жылдам тарады және Еуропаның барлық елдеріне жетті. Фримасондықтың басты жауы – Рим-католик шіркеуі болды, сондықтан Франция, Италия, Австрия, Испания және Мексика сияқты католиктер көп шоғырланған елдерде саяси шайқастардың көп бөлігі шіркеуді қолдаушылар мен белсенді масондардың арасындағы қақтығысқа толы болды. 20 ғасырдың тоталитарлық және революциялық қозғалыстары, әсіресе фашистер мен коммунистер, масондықтарды талқандады.

Революциядан империализмге дейін (17891914)

1789 жылдан 1914 жылға дейінгі "ұзын 19-ғасыр" өнеркәсіптік революция, француз революциясы және Наполеон соғыстары тудырған күрт әлеуметтік, саяси және экономикалық өзгерістерге куә болды. 1815 жылы Вена конгресінде Еуропаның саяси картасы қайта ұйымдастырылғаннан кейін, Еуропада ұлтшылдық қозғалысы күшейді, Ресей империясының өркендеуі және Британ империясының гүлдену кезеңі болды, сонымен қатар Осман империясының әлсіреуі орын алды. Ақырында, Германия империясы мен Австро-Венгрия империясының күшеюі 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына соққан оқиғалар тізбегін бастады.

Өнеркәсіптік революция

Өнеркәсіптік революция ауыл шаруашылығы, өндіріс және көлік салаларында маңызды өзгерістерге әкелді, бұл өзгерістер алдымен Ұлыбританияға әсер етіп, кейін АҚШ және Батыс Еуропаға тарады. Технологиялық жетістіктер, ең бастысы бу машинасының қолданылуы, индустрияландыру процесінің маңызды қозғаушы күші болды. Ол 18 ғасырдың ортасында Англия мен Шотландияда тоқыма өнеркәсібінің механикаландырылуымен, темір өндіру технологияларының дамуымен және көмірдің негізгі отын ретінде кеңінен қолданылуымен басталды. Арналардың енгізілуі, жолдардың жақсаруы және теміржолдар сауданың кеңеюіне мүмкіндік берді. Бу күшімен (негізінен көмірмен жұмыс істейтін) және қуатты машиналармен (әсіресе тоқыма өндірісінде) жабдықталған өндіріс қуаты күрт өсті. 19 ғасырдың алғашқы екі онжылдығында металл машина құралдарының дамуы, басқа салаларда өндіріс машиналарын жасауды жеңілдетті. 19 ғасырда оның әсері Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралып, ақырында бүкіл әлемге тарады.

Француз төңкерісі дәуірі

Тарихшылар Р. Р. Палмер мен Джоэл Колтон былай деп мәлімдейді: 1789 жылы Франция революцияға ұшырады, содан бері әлем ешқашан бұрынғысымен бірдей болған жоқ. Француз революциясы – бүкіл революциялық дәуірдегі ең маңызды құбылыс болды. Ол «ескі тәртіпті» «заманауи қоғаммен» алмастырды, ал өте радикалды кезеңінде кейінгі барлық революциялық қозғалыстар оны өздерінің алдағысы деп қарастырды. 1760 жылдан 1848 жылға дейін Францияның рөлі шешуші болды. Француз революциясы мен одан кейінгі Наполеон соғыстары монархтар үшін қиын заман болды. Ресей императоры Павел I өлтірілді; Франция королі Людовик XVI және оның әйелі Мария Антуанетта өлім жазасына кесілді. Сонымен қатар, Испания корольдері Карл IV, Фердинанд VII және Швеция королі Густав IV Адольф, сондай-ақ император Наполеон және оның Еуропаның әртүрлі тақтарына орналастырған туыстары тақтан алынды. Пруссия королі Фридрих Вильгельм III және Австрия императоры Франц II мүжілген күйде тақтарында қалды. Ұлыбритания королі Георг III Бірінші британ империясының көп бөлігін жоғалтты. Америка революциясы (1775–1783) – еуропалық державаға қарсы колонияның алғашқы сәтті көтерілісі болды. Ол аристократияны мойындамады және бүкіл әлемнің назарын аударған республикалық үкімет нысанын құрды. Француз революциясы (1789–1804) Атлант мұхитындағы демократиялық күштердің нәтижесі болды және одан да зор әсер етті. Француз тарихшысы Франсуа Олард былай дейді: «Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, революция феодалдық жүйе деп аталатын нәрсені жоюдан, жеке адамды азат етуден, жер иелігін тең бөлуден, ақсүйектердің артықшылықтарын жоюдан, теңдік орнатудан және өмірді жеңілдетуден тұрды. Француз революциясы басқа революциялардан айырмашылығы – тек ұлттық сипатта болмады, өйткені оның мақсаты бүкіл адамзатқа пайда келтіру болды». Францияның Америка революциялық соғысына араласуы мемлекеттің банкротқа жақын болуына себеп болды. Қаржылық реформалардың бірнеше рет сәтсіз аяқталуынан кейін король Людовик XVI елдің өкілді органы – үш сословиеден (руханилар, дворяндар және қара халық) тұратын Генерал штатын шақыруға мәжбүр болды. Үшінші сословие, қалған екі сословиенің өкілдерімен бірігіп, өзін Ұлттық жиналыс деп жариялады және шілде айында Ұлттық құрылтай жиналысын құрды. Сонымен қатар, Париж халқы көтеріліс жасап, 14 шілдеде Бастилия түрмесіне шабуыл жасады. Ол кезде жиналыс конституциялық монархия құруды көздеді және келесі екі жылда Адам және азамат құқықтарының декларациясы, феодализмді жою және Франция мен Рим арасындағы қарым-қатынастың түбегейлі өзгеруі сияқты бірқатар заңдар қабылдады. Бастапқыда король бұл өзгерістерге келісіп, халық арасында үлкен қолдауға ие болды. Корольге қарсылық күшейгенімен және шетелдік басқыншылық қаупі артып, король Францияның жауына қосылуға тырысты. Ол тұтқындалды және 1793 жылғы 21 қаңтарда мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотталып, гильотинаға кесілді. 1792 жылғы 20 қыркүйекте Ұлттық конвент монархияны жойып, Францияны республика деп жариялады. Соғыстың салдарынан Ұлттық конвент елдің атқарушы органы ретінде әрекет ету үшін Қоғамдық қауіпсіздік комитетін құрды. Максимилиан Робеспьер басшылығымен комитет Террор билігін бастады, оның кезінде Парижде 40 000-ға жуық адам, негізінен дворяндар және Революциялық трибуналдың кінәлі деп тапқандары, көбінесе нақты дәлелдердің жоқтығына қарамастан, өлім жазасына кесілді. Париж ішіндегі шиеленіс Комитетті радикализмді күшейтуге және күдіктерді арттыруға итермеледі. Осы кезеңнің бірнеше айында Робеспьер мен оның фракциясы, мысалы, мадам Роланд және Жорж Дантон сияқты көрнекті революционерлерді гильотинаға жіберді. Елдің басқа аймақтарында контрреволюциялық көтерілістер қатыгездікпен басылды. Режим 9 Термидор төңкерісімен (1794 жылғы 27 шілдеде) құлатылды және Робеспьер өлім жазасына кесілді. Одан кейінгі режим Террорды тоқтатты және Робеспьердің экстремистік саясатын жеңілдетті.

Наполеон

Наполеон Бонапарт революциялық соғыстарда Францияның ең табысты генералы болды. 1799 жылы 18 Брумер (9 қараша) күні ол үкіметті құлатып, оны өзі үстемдік еткен Консулдықпен алмастырды. Францияда шіркеуді қалпына келтіріп, салықты төмен ұстап, Парижде билікті орталықтандырып, майданда даңққа ие болып, ол халыққа кең танылды. 1804 жылы ол өзін император деп жариялады. 1805 жылы Наполеон Ұлыбританияға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ Ресей мен Австриямен (Үшінші коалиция) қайта жаңғырған британдық одақ оны континентке назарын аударуға мәжбүр етті. Сонымен қатар, француз флоты Трафальгар шайқасында британдықтар тарапынан талқандалды, осымен Ұлыбританияға шабуыл жасау жоспарына нүкте қойылды. 1805 жылдың 2 желтоқсанында Наполеон Аустерлицте сандық артықшылығы бар австро-орыс армиясын жеңіп, Австрияны коалициядан шығуға мәжбүр етті (Прессбург шартыңызды қараңыз) және Киелі Рим империясын таратып жіберді. 1806 жылы Төртінші коалиция құрылды. 14 қазанда Наполеон Пруссияны Йена-Ауэрштедт шайқасында жеңіп, Германия арқылы өтіп, 14 маусымда Фридландта орыстарды жеңді. Тильзит шарты Еуропаны Франция мен Ресей арасында бөліп, Варшава Герцогтығын құрды. 1812 жылдың 12 маусымында Наполеон шамамен 700 000 әскерден тұратын Grande Armée әскерімен Ресейге басып кірді. Смоленск пен Бородинодағы жеңістерден кейін Наполеон Мәскеуді басып алды, бірақ оны кері шегінетін орыс армиясы өртеп жіберді. Ол кері қайтуға мәжбүр болды. Кері жолда оның әскерін казактар мазалады, сондай-ақ аурулар мен аштықтан көп шығынға ұшырады. Науқаннан бар болғаны 20 мың адамы ғана аман қалды. 1813 жылға қарай Наполеонның бағыты өзгерді. 1813 жылдың қазанында жеті елдің армиясымен Лейпциг шайқасында жеңілгеннен кейін, ол алты күндік науқаннан және Париждің оккупациясынан кейін тақтан басқазуға мәжбүр болды. Фонтенбло шарты бойынша ол Эльба аралына жер аударылды. Ол 1815 жылдың 1 наурызында Францияға оралды (Жүз күн деп аталады), әскер жинады, бірақ 1815 жылдың 18 маусымында Ватерлоо шайқасында британдық және пруссиялық күштерден жеңіліп, шағын британдық Сент-Елена аралына айдалды.

Дін

XIX ғасырда үкіметтер дәстүрлі діни рөлдерді көбірек өздеріне алды, діни сенімге қарағанда тиімділік пен біркелкілікке көбірек мән берді. Діни ұйымдардың білім берумен айналысуы шіркеулерден алынып, орнатылған діндерді қаржыландыруға арналған салықтар мен ондықтар жойылды, ал епископтар жоғары палаталар құрамынан шығарылды. Неке және ажырасу мәселелерімен ғана емес, туу және өлім туралы тіркемелерді жүргізу де жергілікті билік өкілдерінің міндетіне айналды. АҚШ-тағы көптеген діни конфессиялар көптеген колледждер мен университеттер құрғанмен, Еуропа бойынша мұндай іс әрекеттер көбінесе мемлекеттік деңгейде жүзеге асырылды. Империялық державалар Африка және Азиядағы христиан миссионерлерін қорғады. Францияда және басқа да католик елдерде дін қызметкерлеріне қарсы саяси қозғалыстар Католик шіркеуінің ықпалын азайтуға тырысты. Сол сияқты, 1870 жылдары Германияда католиктерге қарсы қатыгез Културкампф (мәдени соғыс) болды, бірақ католиктер оған сәтті қарсы тұрды. Католик шіркеуі папаның билігін күшейтіп, секуляризм мен социализмге қарсы күресті. Ол шіркеуге келушілердің арасында кең қолдау тапқан рухани жаңаруларды демеушілік етті.

Ұлттар өрлеуі

Ұлтшылдықтың саяси дамуы және халық егемендігіне ұмтылыс Еуропаның этникалық/ұлттық төңкерістерімен аяқталды. 19 ғасырда ұлтшылдық тарихтағы ең маңызды саяси және әлеуметтік күштердің біріне айналды; ол көбінесе Бірінші дүниежүзілік соғыстың негізгі себептерінің қатарында аталады. 1871 жылға қарай Еуропаның көптеген мемлекеттері конституциялық монархияларға айналды, ал Германия мен Италия көптеген шағын қала-мемлекеттерді біріктіріп, біртұтас ұлт-мемлекеттер құрды. Германия, әсіресе, экономика және саяси билік тұрғысынан континентте басымдық танытты. Осы аралықта, әлемдік деңгейде Ұлыбритания, өзінің ауқымды Британ империясымен, теңдесі жоқ Корольдік теңіз флотымен және ықпалды банкирлерімен әлемдегі алғашқы жаһандық державаға айналды. Оның аумақтарында күн батпады, ал британдық қаржыгерлер, кәсіпкерлер, саудагерлер мен инженерлердің күшімен құрылған бейресми империя көптеген елдерде жұмыс істеді және Латын Америкасына үлкен ықпал етті. Британдықтар әсіресе әлемдік деңгейде теміржолдарды қаржыландырумен және салумен танымал болды. Наполеонның 1800–1806 жылдар аралығында неміс және итальян мемлекеттерін басып алуы ұлтшылдықты жандандыруда және ұлттық біртүтастыққа деген талапты күшейтуде маңызды рөл атқарды.

Германия

Пруссияның шығысындағы неміс мемлекеттерінде Наполеон көптеген ескі немесе ортағасырлық қалдықтарды жойды, мысалы, 1806 жылы Киелі Рим империясын таратып жіберді. Ол заманауи құқықтық жүйелерді енгізді және 1806 жылы Рейн конфедерациясын құру арқылы неміс ұлтшылдығы сезімін күшейтті. 1860 жылдары Пруссия канцлері Отто фон Бисмарк Дания, Австрия және Францияға қарсы соғыстарда Пруссияның басшылығын ұстанған көптеген кіші мемлекеттерден кейін 1870 жылы Германияны біріктіруге қол жеткізді.

Италия

Италиялық ұлтшылдық 19 ғасырда пайда болды және Италияның бірігуіне, яки "Рисоргиментоға" итермелейтін күш болды. Бұл саяси және интеллектуалдық қозғалыс 1860 жылы Италия түбегіндегі түрлі мемлекеттерді Италия Корольдігінің біртұтас мемлекеті ретінде біріктірді. "Рисоргименто" естелігі итальяндық ұлтшылдық пен итальяндық тарихнаманың негізгі бөлігі болып табылады.

Сербия

Ғасырлар бойы православиелік христиан сербтер мұсылмандық Осман империясының билігінде болды. 1817 жылы Осман билігіне қарсы серб революциясының (1804–1817) табысы қазіргі Сербия княздығының құрылуына негіз салды. Ол 1867 жылы де-факто тәуелсіздікке қол жеткізді және 1878 жылғы Берлин конгресінде ресми мойындалды. Сербтер панславизм аясында ұлтшылдыққа қатысты кең көзқарас қалыптастырды және Ресейдің қолдауымен басқа славян халықтарын Австро-Венгрия империясынан босатуға тырысты. Австрия, Германияның қолдауымен, 1914 жылы Сербияны басып алуға әрекеттенді, бірақ Ресей араласуымен Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды, нәтижесінде Австрия ұлттық мемлекеттерге тарап кетті. 1918 жылы Воеводина аймағы Австро-Венгриядан бөлініп, словендер, хорваттар және сербтердің панславян мемлекетімен бірігуді жариялады; Сербия Корольдігі 1918 жылдың 1 желтоқсанында одаққа қосылды, ал ел Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігі деп аталды. Кейіннен ол Югославия деп аталды, бірақ көп ұлтты және діни құрамына байланысты бірлікке келе алмады және 1990 жылдары азамат соғысынан ыдырады.

Грекия

Грекияның Осман империясынан тәуелсіздік алуға ұмтылысы христиандық Еуропаның барлық аймақтарында, әсіресе Ұлыбританияда қолдаушыларды шабыттандырды. Франция, Ресей және Ұлыбритания Грекияның Тәуелсіздік соғысы (1821-1829/1830) арқылы осы ұлтшылдық арманды іске асыруға араласты.

Болгария

Болгарияның қазіргі заманғы ұлтшылдығы Осман империясының билігі тұсында XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында пайда болды. 1870/1872 жылдары Болгария епархиясы және кем дегенде үштен екі бөлігі православ христиандар құратын аймақтар үшін автономды Болгария экзархаты құрылды. 1876 жылғы сәуір көтерілісі 1878 жылы Болгарияның қайта орнатылуына ықпал етті.

Польша

1790 жылдары Германия, Ресей және Австрия Польшаны бөлісті. Наполеон Варшава Герцогтығын құрып, поляк ұлтшылдығының рухын оятты. 1815 жылы Ресей оны Польша Королі ретіндегі патшалық Польша Конгресі ретінде қабылдады. 1830 және 1863-64 жылдары кең ауқымды ұлтшыл көтерілістер болды, бірақ олар Ресей тарапынан қатал түрде басылды, Ресей поляк тілін, мәдениетін және дінін орысшалауға тырысты. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясының құлауы ірі державаларға тәуелсіз Екінші Польша Республикасын қайта құруға мүмкіндік берді, ол 1939 жылға дейін өмір сүрді. Ал Германияның бақылауындағы поляктар ауыр өнеркәсіп саласына көшті, бірақ олардың діні 1870 жылдардағы Культуркампф кезінде Бисмарк тарапынан шабуылға ұшырады. Поляктар неміс католиктерімен бірге жақсы ұйымдастырылған жаңа Орталық партияға қосылып, Бисмаркты саяси тұрғыдан жеңді. Ол бұған жауап ретінде қысымды тоқтатып, Орталық партиямен ынтымақтастыққа түсті.

Испания

Испания мұрагерлік соғысынан кейін Арагон тажының Нова-Планта жарлықтары арқылы Кастилия тажымен ассимиляциялануы Испания ұлттық мемлекетін құрудағы алғашқы қадам болды. Бұл, басым этностың – яғни кастилиялықтардың – саяси және мәдени ерекшеліктерін басқа этностарға таңу арқылы жүзеге асты, ал олар ұлттық азшылықтарға айналды. 1714 жылғы саяси бірігуден бері, каталон тілінде сөйлейтін аймақтарға (Каталония, Валенсия, Балеар аралдары, Арагонның бір бөлігі) және басқа ұлттық азшылықтарға қатысты испандық ассимиляция саясаты тұрақты түрде жалғасып келеді. 19 ғасырда ұлттықлендіру процесі жеделдеді, бұл Испания ұлтшылдығының пайда болуымен бірге жүрді. Испания ұлтшылдығы – испан ұлттық бірегейлігін кастилиялық үлгіде қалыптастыруға тырысқан әлеуметтік, саяси және идеологиялық қозғалыс болды, бұл басқа тарихи ұлттармен қақтығыс тудырды. Бұл ұлттық саясат, кейде өте агрессивті болып келетін және әлі де күшінде, мемлекет ішіндегі аумақтық шиеленістердің себебі болып табылады.

Білім

Ұлтшылдықтың маңызды құрамдас бөлігі – ұлттық мұраны зерттеу, ұлттық тіл мен әдебиет мәдениетін баса назарға алу болды. Бұл ұлттық білім беру жүйелерінің қалыптасуына серпін берді және оларға күшті қолдау көрсетті. Латын тілінен ұлттық тілге көшілді, ал міндетті білім беру Германияда, содан кейін Батыс Еуропаның басқа елдерінде де қалыпты жағдайға айналды. Дауыс беру реформалары сайлау құқығын кеңейтті. Әр елде ұлттық тарихымыз туралы түсінік қалыптасты – тарихи нақтылықтан гөрі патриотизмге ұмтылыс маңыздырақ болды. Бастауыш сыныптағы қыздарға да жалпыға бірдей міндетті білім беру жүйесі таратылды. 1890 жылдарға қарай Франция, Германия және АҚШ сияқты бірқатар елдерде міндетті білім беруді орта білім деңгейіне дейін кеңейту үшін күшті қозғалыстар пайда болды.

Идеологиялық коалициялар

Революциялық Франция жеңілгеннен кейін, ірі державалар 1789 жылға дейінгі жағдайды қалпына келтіруге тырысты. 1815 жылғы Вена конгресі еуропалық империялар арасында бейбіт күштер тепе-теңдігін орнатты, бұл Меттерних жүйесі деп аталды. Олардың қолдауының негізі аристократия болды. Дегенмен, олардың консервативтік әрекеттері революциялық қозғалыстардың таралуын тоқтатуға күш жеткізбеді: орта тап француз төңкерілімінің идеяларына терең ықпал етті, ал өнеркәсіптік революция маңызды экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге әкелді. Радикалды зиялылар социалистік, коммунистік және анархистік идеялардың негізін жұмысшы табында іздеді. Карл Маркс пен Фридрих Энгельстің 1848 жылғы «Коммунистік манифесті» кеңінен таралды және үлкен әсер етті. Орта тап пен кәсіпкерлер либерализмді, еркін сауданы және капитализмді қолдады. Аристократиялық топтар мемлекеттік қызметте, әскерде және бекінген шіркеулерде жинақталды. Ұлттық қозғалыстар (Германия, Италия, Польша, Венгрия және басқа жерлерде) ұлттық бірігуді және/немесе шетелдік үстемдіктен құтылуды мақсат етті. Осының нәтижесінде 1815-1871 жылдар аралығында көптеген революциялық әрекеттер мен тәуелсіздік соғыстары болды. Грекия 1820 жылдары Осман империясының билігіне қарсы сәтті көтеріліс жасады.

Наполеон III билеген Франция

Наполеон I-нің немересі Наполеон III өзінің танымал атын Францияда кеңінен танымал етті. 1848 жылы ол эмиграциядан оралып, хаостық саяси жағдайды тұрақтандыруға уәде берді. Ол президент болып сайланды және өзін император деп жариялауға сәттілік танытты, бұл шешім француз сайлаушыларының көп бөлігімен келісілді. Оның императорлық мерзімінің алғашқы кезеңі көптеген маңызды реформалармен қатар келді, оған Наполеонның заң шығару органы, үкімет және француз қарулы күштерін бақылауы көмектесті. Жүздей ескі республикалық көшбасшылар тұтқындалып, елден қуылды. Наполеон ақпарат құралдарын бақылап, жаңалықтарды цензуралады. Азаттықтың жоғалғанының орнын толтыру үшін Наполеон халыққа жаңа ауруханалар мен психиатриялық емдеу орындарын салды, Парижді әдеміледі және жаңартып, коммерцияны күрт жақсартқан заманауи теміржол және көлік жүйесін құрды. Экономика өсті, бірақ индустрияландыру Ұлыбританиядағыдай жылдам болған жоқ, Франция көбінесе АҚШ және Германияда пайда болған ірі компанияларға қарағанда, отбасылық кәсіптерге тәуелді болды. Франция Қырым соғысында (1854–56) жеңіске жетті, бірақ 1858 жылдан кейін Наполеонның сыртқы саясаты сәттілікке ие болмады. Сыртқы саясаттағы қателіктері 1870–71 жылдары оның билігін құлатты. Франко-пруссия соғысында жеңілгеннен кейін оның империясы күйреп кетті. Франция республика болды, бірақ 1880-жылдарға дейін монархияға деген халықтың сұранысы күшті болды. Католик шіркеуіне деген қарсылық күрт өршіп, Франция 20-ғасырдың соңына дейін діни және секулярлық күштер арасында күресті, көбінесе секулярлық күштер жеңіске жетті. 1871 жылы үшінші француз республикасы құрылды.

Бисмарк Германиясы

1860 жылдары Пруссиядағы өзінің базасынан Отто фон Бисмарк қысқа, шешуші соғыстардың тізбегін жасады, осы арқылы Германия мемлекеттерінің көпшілігін (Австрияны қоспағанда) күшті Германия империясына біріктірді. 1871 жылға қарай ол Германияның жаңа рөлін сақтап, Еуропаны бейбітшілікте ұстау үшін күш теңдігі дипломатиясын пайдаланды. Жаңа Германия империясы жылдам индустрияланды және экономикалық лидерлік үшін Ұлыбританияға күшті қарсылық көрсетті. Бисмарк 1890 жылы жас, агрессивті Вильгельм II тарапынан қызметтен алынды, ол Еуропаны қарсыластар лагеріне бөліп, бұзылған сыртқы саясатты ұстанды. Осы қарсыластар лагерлері 1914 жылы бір-бірімен соғысқа шықты.

Австрия және Ресей империясы

19 ғасырда ұлтшылдықтың жаңа мемлекеттер құру қабілетіне тоқтау бола алмады, ал мықты ұлтшылдық болмаған жағдайда бұл процесс құлдырауға алып келуі мүмкін еді. Австрия-Венгрияның аумағының үлкендігі мен қуатты армиясының артықшылығы болғанымен, көптеген кемшіліктері де болды: төрт жақтан қарсыластар, тұрақсыз қаржы жағдайы, біртұтас еместігі, дамылмаған өнеркәсіптік база және шектеулі теңіз күштері. Бірақ, оларда Меттерних сияқты білікті дипломаттар жеткілікті болды. Олар сақтап қалу үшін стратегиялық саясатты қолданды, түрлі күштерді теңестіріп, буферлік аймақтар құрды және Осман империясымен, Ұлы Фридрихпен, Наполеонмен және Бисмаркпен болған соғыстарға қарамастан Габсбургтер империясын Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақтап келді. Бір түндіз-түніз империя этникалық ұлтшылдық пен өзін-өзі анықтау принципіне сүйене отырып, бірнеше мемлекетке ыдырады. Ресей империясы да көптеген тілдер мен мәдениеттерді біріктіргендіктен, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскери жеңілісі Финляндия, Латвия, Литва, Эстония және Польшаның тәуелсіздік алуына, ал Украина, Армения, Грузия және Әзірбайжанның қысқа мерзімге тәуелсіздік алуына әкеп соқты.

Империализм

Колониялық империялар 15 ғасырдағы Еуропаның жаңалықтар ашу дәуірінің нәтижесі болды. Осы тараған теңіз империяларын және олардан кейін құрылған империяларды дамытуға негізгі түрткіс сауда болды. Португалия және Испания империялары дүниежүзіне таралған алғашқы жаһандық саяси және экономикалық жүйелерге айналды. Кейіннен құрылған ірі еуропалық отаршылдық империялардың қатарында француз, голланд және британ империялары болды. Соңғысы, 19 ғасырда британдық теңіз үстемдігі кезеңінде нығайтылып, сол кездегі теңіз көлігі технологияларының жетілуі және электрондық байланыс құралдарының дамуының арқасында тарихтағы ең ірі империяға айналды. 1920 жылы Британ империясы Жер бетінің ширегін алып, халықтың төрттен бір бөлігін құрады. Бельгия, Германия және Италия сияқты басқа еуропалық елдер де отаршылдық империялар құрды (көбінесе Африкада), бірақ олар көлемі жағынан кішірек болды. Ресей өзінің Ресей империясын Шығыс Еуропа мен Азияны жаулап алу арқылы салды. 19 ғасырдың ортасына қарай Осман империясы әлсіреп, құлдырады. Бұл 1854 жылғы Қырым соғысына себеп болды және Еуропаның дүниежүзілік империялары арасындағы ұсақ қақтығыстардың шиеленіскен кезеңі басталды. 19 ғасырдың екінші жартысында Сардиния Корольдігі мен Пруссия Корольдігі бірнеше соғыстар жүргізіп, нәтижесінде Италия мен Германия ұлттық мемлекеттер ретінде құрылды, бұл Еуропадағы күштер тепе-теңдігін елеулі түрде өзгертті. 1870 жылдан бастап Отто фон Бисмарк Германияның үстемдігін орнатып, Францияны қиын жағдайға түсірді. Франция Германияның күшінің өсуін тежеу үшін Ресей және Ұлыбританиямен одақ құруға тырысты. Осылайша, Еуропада екі қарама-қарсы лагерь – 1882 жылғы Үштік одақ (Германия, Австрия-Мажарстан және Италия) және 1907 жылғы Үштік Антанта (Ұлыбритания, Франция және Ресей) құрылып, әскери күштер мен одақтар нығайтылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

XIX ғасырдың көп бөлігіндегі салыстырмалы бейбітшілікке соңғы нүкте қойылғаннан кейін, 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, еуропалық державалар арасындағы бәсекелестік, этникалық топтар арасындағы ұлтшылдықтың күшеюімен бірге жарылысқа ұшырады. 1914 жылдан 1918 жылға дейін 65 миллионнан астам еуропалық әскер жұмылдырылды; 20 миллион әскер мен азамат қаза тапты. Бір жағында Германия, Австро-Венгрия, Осман империясы және Болгария (Орталық державалар/Үштік одақ) тұрды, ал екінші жағында Сербия және Үштік Антанта (Франция, Ұлыбритания және Ресей) болды, оларға 1915 жылы Италия, 1916 жылы Румыния және 1917 жылы АҚШ қосылды. Батыс майданында екі тараптың да ешқандай аумақтық үлкен табысқа жете алмай, аса қатыгез шайқастар болды. Верден және Сомма сияқты жеке шайқастардың өзінде жүздеген мың адам қаза тапты. 1917 жылғы ақпан революциясында патшалық Ресей құлап, Германия Шығыс майданында жеңіске жеткенін мәлімдеді. Сегіз айлық либералдық үкіметтен кейін қазан төңкерісі Владимир Ленин мен большевиктерді билікке жеткізіп, Кеңес Одағының құрылуына әкелді. 1917 жылы АҚШ соғысқа қосылып, Германияның 1918 жылғы көктемгі шабуылы сәтсіз аяқталғаннан кейін Германияда адам күші таусылды. Германияның одақтастары – Австро-Венгрия және Осман империясы капитуляциялап, таратылды, ал 1918 жылдың 11 қарашасында Германия да капитуляциялады. Дүниежүзілік соғыстың шешімі 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында жеңімпаздар тарапынан қабылданды. Басты шешімдер: Ұлттар Лигасын құру; жеңілген жаулармен жасалған бейбіт келісімдер, ең бастысы – Германиямен жасалған Версаль келісімі; Германия мен Осман империясының теңіз артындағы иеліктерін «мандаттар» ретінде беру, негізінен Ұлыбритания мен Францияға; және ұлтшылдық күштерді жақсырақ бейнелеу үшін жаңа ұлттық шекараларды жүргізу. Көптеген елдер аз ұлттардың құқықтары туралы келісімдерге қол қоюға міндеттелді. Версаль келісімінің өзі Германияның әскери күшін әлсіретіп, соғыс пен ауыр өтемақы үшін толық жауапкершілікті оның мойнына жүктеді – Германиядағы осы әрекеттер нацистердің сәттілігіне және тікелей емес себеп болып Екінші дүниежүзілік соғысқа себеп болды.

Соғыс аралығы

Версаль келісімінде (1919) жеңімпаздар ұлттық (этникалық) өзін-өзі анықтау негізінде Орталық Еуропада құрылған жаңа мемлекеттерді (Польша, Чехословакия, Венгрия, Австрия, Югославия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва) мойындады. 1922 жылға дейін Украина-Совет соғысы (1917-1921) және Польша-Совет соғысы (1919-1921) сияқты бірнеше шағын соғыстар болған бейбіт кезең болды. Әл-ауқат кеңінен тарады, ал ірі қалалар "Қыңғырлаған жиырмалар" немесе "Джаз дәуірі" деп аталатын жастар мәдениетін демеушілік етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастардың жеңісі либерализмнің үстемдігін білдірді. Тарихшы Мартин Блинкхорн либералдық идеялардың "мәдени плюрализм, діни және этникалық төзімділік, ұлттық өзін-өзі анықтау, еркін нарықтық экономика, өкілді және жауапты үкімет, еркін сауда, кәсіби одақтар және жаңа орган – Ұлттар Лигасы арқылы халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу" тұрғысынан күшейгенін айтады. Алайда, 1917 жылдың өзінде жаңа либералдық тәртіпке жаңа коммунистік қозғалыс қарсы шықты. Коммунистік көтерілістер басқа жерлерде жеңіліске ұшырады, бірақ Ресейде сәтті аяқталды. Италия 1922 жылы фашизм деп аталатын авторитарлық диктатураны қабылдады. 1930 жылдары нацистік Германияда, Португалияда, Австрияда, Польшада, Грецияда, Балтық елдерінде және Франколық Испанияда демократия авторитарлық режимдермен ауыстырылды. 1940 жылға қарай Еуропа құрлығында тек төрт либералды демократия қалды: Франция, Финляндия, Швейцария және Швеция.

Ұлы депрессия: 1929-1939 жылдар

1929 жылы Уолл-стрит құлағаннан кейін әлемнің көп бөлігі Ұлы депрессияға батты; бағалар мен табыс төмендеді, жұмыссыздық күрт өсті. Ең ауыр соққы тиген салалар – ауыр өнеркәсіп, экспортқа бағытталған ауыл шаруашылығы, кен өндіру, ағаш өңдеу және құрылыс болды. Әлемдік сауда үштен екіге азайды. Еуропаның көптеген елдері диктаторлық және авторитарлық режимдерге жүгінді. Ең маңызды үкіметтік өзгеріс 1933 жылы Гитлер Германияда билікке келген кезде болды. Тұрақтылықты қамтамасыз етуге арналған басты институт – 1919 жылы құрылған Ұлттар Лигасы еді. Алайда, Лига нацистік Германияның, Империялық Жапонияның, Кеңес Одағының және Муссолинидің Италиясының агрессивті саясатымен, сондай-ақ АҚШ-тың қатыспауы салдарынан ешқандай маңызды дағдарысты шеше алмады. 1937 жылға қарай ол көбінесе назардан тыс қалды. Италия 1931 жылы Эфиопияны жаулап алды. Испания азамат соғысы (1936–1939 жж.) Франсиско Франко басқарған көтерілісшілер (ұлтшылдар) тарапынан жеңіліспен аяқталды. Азамат соғысы ірі қақтығысқа ұласқан жоқ, бірақ солшылдар, коммунистік қозғалыстар мен көптеген либералдарды католиктерге, консерваторларға және фашистерге қарсы қойған бүкіл әлемдік идеологиялық аренаға айналды. Ұлыбритания, Франция және АҚШ бейтараптық саясатын ұстанды. Әлемде бейбітшілік идеясы төмендеп, жаңа дүниежүзілік соғысқа жол ашылатын сезім күшейді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1938 жылы Адольф Гитлер Судет аймағын өзіне қосып алды. Мюнхен келісімінде Ұлыбритания мен Франция бағыныш саясатын қабылдады, бірақ Германия кейін Чехословакияның қалған бөлігін басып алды. Антикоминтерн пактісі бойынша Жапониямен одақтасқаннан кейін, сондай-ақ Бенито Муссолинидің Италиясымен «Болат пактісін» жасап, 1939 жылдың тамызында Кеңес Одағымен шабуылдаспау шартына қол қойғаннан кейін, Гитлер 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға шабуыл жасап, Екінші дүниежүзілік соғысты бастарды. Ұлыбритания мен Франция Германияға соғыс жариялады, бірақ «Тыныш соғыс» кезеңінде аз шайқас болды. Соғыс 1940 жылдың көктемінде Дания, Норвегия, Бенлюкс елдері және Францияны сәтті басып алу арқылы басталды. Ұлыбритания Германияның әуе шабуылына қарсы Ұлыбритания шайқасында жеңіске жетті. Гитлердің мақсаты Шығыс Еуропаны бақылауға алу болды, бірақ Кеңес Одағына шабуыл 1941 жылдың маусым айына дейін кешіктірілді, ал 1941 жылдың желтоқсанында Вермахт Мәскеудің жанында тоқтатылды. Келесі жылы немістер жеңіліске ұшырай бастады. Соғыс Остік державалар (Германия, Италия және Жапония) мен Одақтастар (Британ империясы, Кеңес Одағы және АҚШ) арасында өршіді. Одақтастар 1943 жылы Солтүстік Африкада жеңіске жетіп, Италияға түсті, ал 1944 жылы Францияны қайта басып алды. 1945 жылы Германияға шығыстан Кеңес Одағы, батыстан басқа Одақтастар шабуыл жасады. Берлин шайқасында Қызыл Армия Рейхстагты басып алған кезде Гитлер өзін-өзі өлтіріп, Германия капитуляциялады. Екінші дүниежүзілік соғыс – адамзат тарихындағы ең қанды соғыс болды, оның салдарынан 50-80 миллион адам қаза тапты, олардың көпшілігі бейбіт тұрғындар (шамамен 38-55 миллион). Бұл кезең жүйелі геноцидпен де ерекшеленді. 1942-1945 жылдары, соғысқа байланысты қаза болғандардан бөлек, нацистер IBM жүйесі арқылы жүргізілген халық санауы нәтижесінде анықталған 11 миллионнан астам бейбіт тұрғынды өлтірді, олардың ішінде Еуропа еврейлері мен цыгандар, миллиондаған поляк және совет славяндары, гомосексуалдар, Ехоба куәгерлері, мүгедектер және саяси қарсыластар болды. Сонымен қатар, 1930-шы жылдары Кеңес жүйесіндегі мәжбүрлі еңбек, жер аудару және жасалған ашаршылық та осындай көптеген өлімге әкелді. Миллиондаған бейбіт тұрғындар халықты күштеп көшіруге ұшырады.

Салқын соғыс дәуірі

Дүниежүзілік соғыстар Ұлыбритания, Франция және Германияның Еуропада және әлемдегі жетекші рөлін аяқтады. Ялта конференциясында Еуропа Екінші дүниежүзілік соғыстың жеңімпаздары арасында ықпал аймақтарына бөлінді және жақын арада Батыс елдері мен коммунистік блок арасындағы Суық соғыстың негізгі аренасына айналды. АҚШ және көптеген еуропалық либералды демократиялар НАТО әскери альянсын құрды. Кейін, 1955 жылы КСРО және оның одақтастары Варшава шартын құрды. Варшава шартының құрлықтағы әскері көбірек болғанмен, американдық, француздық және британдық ядролық қауіпсіздік қалқандары НАТО-ны қорғады. Шығыста Қызыл Армия коммунистік режимдерді орнатты, ал Батыста парламенттік демократия үстемдік құрды. Көптеген тарихшылар оның табысын соғыс пен диктатурадан шаршаудың және экономикалық өркендеудің жалғасатындығына деген үмітпен байланыстырады.

Жақында болған тарих

Батыс Еуропа экономикалық, содан кейін саяси интеграцияны аймақты біріктіру және оны қорғау мақсатымен бастады. Бұл үрдіске Еуропалық көмір және болат қауымдастығы мен Еуропа Кеңесі сияқты ұйымдар да қатысты. 1980 жылдары «Солидарность» қозғалысы Польшадағы коммунистік үкіметті әлсіретті. Сол кездегі Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачев Еуропадағы Советтердің ықпалын әлсіреткен «Перестройка» мен «Гласность» бастамасын қолға алды. 1989 жылы Пан-Еуропалық пикниктен кейін темір перде және Берлин қабырғасы құлап, Кеңес Одағынан тыс коммунистік үкіметтер құлдырады. 1990 жылы Германия Федеративтік Республикасы Шығыс Германияны өзіне қосты. 1991 жылы Мәскеудегі Кеңес Одағының Коммунистік партиясы құлдырап, КСРО-ның он бес тәуелсіз мемлекетке бөлінуі аяқталды. Ең зорлық-зомбылықпен Югославия тарады. Югославияның алты республикасының төртеуі тәуелсіздік алды, олардың көпшілігі үшін соғыс басталды, кейбір жерлерінде ол 1995 жылға дейін жалғасты. 2006 жылы Черногория бөлініп шығып, тәуелсіз мемлекет болды. Косово үкіметі 2008 жылдың 17 ақпанында Сербиядан тәуелсіздігін біржақты жариялады. Еуропалық экономикалық қоғамдастық тығыз интеграция, сыртқы және ішкі істер саласындағы ынтымақтастық үшін күш салды және бейтарап және бұрынғы коммунистік елдерге мүшелігін ұлғайта бастады. 1993 жылы Маастрихт келісім-шарты арқылы ЕЭК-тің орнын басатын Еуропалық одақ құрылды. Аустрия, Финляндия және Швеция сияқты бейтарап елдер ЕО-ға қосылды, ал қосылмаған елдер ЕО-ның экономикалық нарығына Еуропалық экономикалық аймақ арқылы қосылды. Бұл елдер сондай-ақ Шенген келісімін қабылдады, ол мүше мемлекеттер арасындағы шекаралық бақылауды жойды. 1999 жылы құрылған евро 2002 жылы қатысушы мемлекеттердің барлық бұрынғы валюталарын алмастырып, евро аймағын құрды. ЕО Югославия соғыстарына қатыспады және 2003-2011 жылдардағы Ирак соғысында АҚШ-ты қолдауға қатысты екі жаққа бөлінді. НАТО Ауғанстандағы соғысқа қатысқан, бірақ АҚШ-қа қарағанда аз. «Қысқа соғыс» кезеңінен кейін НАТО мен ЕО біртіндеп Варшава келісімінің бұрынғы мүшелерінің көпшілігін қабылдады. 2004 жылы ЕО-ға 10 жаңа мүше қосылды. (Эстония, Латвия және Литва, бұрынғы Кеңес Одағының құрамына кірген; Чехия, Венгрия, Польша, Словакия және Словения, бұрынғы коммунистік бес ел; Мальта және бөлінген Кипр аралы.) Бұған 2007 жылы Болгария мен Румыния да қосылды. Ресей билігі бұл кеңейтулерді 1990 жылы НАТО-ның «бір дюймді де шығысқа қарай» кеңейту туралы уәдесіне қарсы келетін әрекеттер деп түсіндірді. Ресей Беларусь пен Украинамен газ жеткізу туралы екіжақты дауларға түсіп, Еуропаның газбен қамтамасыз етілуіне қауіп төндірді және 2008 жылы Грузиямен соғысқа түсті. Еуропалық одақтағы қоғамдық пікір кеңейтуге қарсы болды, себебі Түркияның үміткер мемлекет мәртебесін алуы сияқты шамадан тыс ынталы кеңейту деп саналды. Еуропалық Конституция Франция мен Нидерландыда, содан кейін (Лиссабон шарты ретінде) Ирландияда қабылданбады, бірақ 2009 жылы Ирландияда екінші дауыс беру өтті. 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысы Еуропаны қатты қиындатты, үкімет осының салдарынан үнемдеу шараларын қабылдады. ЕО-ның кіші елдерінің (әсіресе Грекияның) борыштарын өтеу қабілеті шектеулі, бұл әлеуметтік тәртіпсіздікке, үкіметтің таратылуына және қаржылық төлем қабілетсіздігіне әкелді. 2010 жылдың мамыр айында Германия парламенті Грекияға қатаң сақтық шараларын қолдану шартымен үш жылға 22,4 миллиард евро қарыз беруге келісті. Еуропалық мемлекеттік қарыз дағдарысын қараңыз. 2014 жылдан бастап Украинада төңкеріс пен тәртіпсіздік орын алды. 16 наурызда Қырымда даулы референдум өткізілді, ол Крымның іс жүзінде бөлінуіне және оның халықаралық деңгейде танылмаған Ресей Федерациясына қосылуына әкелді. 2016 жылдың маусым айында Ұлыбританияда елдің Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдумда сайлаушылардың 52% -ы ЕО-дан кету үшін дауыс берді, бұл күрделі «Brexit» ажырасу процесі мен келіссөздерге әкелді, бұл Ұлыбритания мен қалған Еуропалық Одақ елдері үшін саяси және экономикалық өзгерістерге әкелді. Ұлыбритания 2020 жылдың 31 қаңтарында ЕО-дан шықты. Сол жылдың соңында Еуропа COVID-19 пандемиясынан зардап шекті. 2021 жылы «Уолл-стрит журналында» Ангела Меркель 16 жылдан кейін Германияның канцлері лауазымынан кеткен кезде жазылғандай: Меркель ханым өзінің салдарынан әлсіреген Еуропаны, үшінші супер держава ретінде әрекет ету үміті бұрынғыдан да шындыққа сай келмейтін аймақты қалдырады. Ол 2005 жылы канцлер болған кезде ЕО өте жоғары деңгейде болды: ол долларға басатын жаңа валюта болуға тиіс евроны қабылдады және бұрынғы Совет блогының мүшелерін өзіне қосып кеңейді. Бүгінгі ЕО керісінше, географиялық және экономикалық тұрғыдан кеміп қалды. «Brexit» салдарынан Ұлыбританияны жоғалтқаннан кейін, ол терең саяси және мәдени бөліністерге тап болып, инновациялар мен технологиялар үшін жаһандық жарыста қалып қойды және АҚШ-Қытай стратегиялық бәсекелесінің күшейіп бара жатқан қысымына ұшырауда. Еуропа Меркель ханымның прагматикалық басшылығының арқасында сақталды, бірақ оның бүкіл кеңсе кезеңінде дағдарыстармен шарпылды. Ресей 2022 жылдың 24 ақпанында Украинаға басып кірді, бұл 2014 жылдан бастап жалғасып келе жатқан Ресей-Украина соғысының үлкен күшеюіне әкелді. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еуропадағы ең ірі конвенциялық әскери шабуыл.