Кіріспе

Жүз жыл, 901 жылдан 1000 жылға дейін. 10 ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша 901 жылдан (Рим цифрларымен CMI) 1000 жылға (M) дейінгі кезең және 1-ші мыңжылдықтың соңғы ғасыры. Қытайда Сунь әулеті құрылды, Тан әулетінің құлдырауынан және одан кейінгі Бес әулет пен Он патшалықтың кезеңінен кейін Қытайдың көп бөлігі бірікті. Мұсылман әлемі мәдени өркендеудің шыңына жетті, әсіресе Кордова халифаты тұсындағы әл-Андалуста және Исмаил Самани билеген Саманид империясында. Аббасид халифаты әлі де болды, бірақ орталық билігі әлсіреген. Бұған қоса, Византия империясы мәдени өркендеуді бастан өткерді, жоғалған аумақтардың бір бөлігін қайта бағындырды, Бірінші Болгария империясы және Оттондық Ренессанс кезеңінде Киелі Рим империясы да дамыды. Тарихшы Линн Уайт осы кезең туралы: «Қазіргі заманғы көзқарас бойынша, бұл қараңғы ғасырлардың ең қараңғысы, егер ол қараңғы болса, ананың құрсағындағы қараңғылық сияқты» деген пікірді айтты. Цезарь Барон оны «Темір ғасыры» деп атады, себебі ол «қаталдығымен және жақсылықтың жоқтығымен темірдей» болды, ал Лоренцо Валла оған ұқсас «Қорғасын мен темір дәуірі» деген ат қойды.

Оқиғалар

950 ж.: Ортағасырлық жылы кезеңнің бастауы.

Африка

Христиандық Нубия патшалығы өркендеу мен әскери күшінің шыңына жетеді (Сұданның ерте тарихы). 909 ж. шамасында: Фатимид халифаты Кабилияда, Кутама тайпасы ішінде пайда болады. 948 ж. шамасында қазіргі Оңтүстік-Шығыс Нигерияда Нри патшалығы басталады. 969: Фатимид әулеті Фустат қаласының жанында Қайыр қаласын негіздейді. 980 ж. шамасында Фатимид әулеті Қаһирде Аль-Азхар университетін құрады.

Океания

950 ж. шамасында Тонгада Туи Тонга империясы және Туи Тонга әулеті құрылды.

Өнертабыстар, жаңалықтар, жаңалықтар

10-12 ғасырлар: Ляо әулеті тұсында жасалған, отырған Гуарин Бодхисаттва мүсіні. Қазір Канзас-Сити қаласындағы Нельсон Аткинс өнер мұражайында сақталуда. Үндістанның Брихадеесваар храмының құрылысы Раджараджа Чола I патшалығы кезінде басталады. Қытай инженері Цяо Вэйё алғашқы фунттық шлюзді ойлап тапты, бұл каналдық шлюз жүйесін жақсартты. Қытайлар от жебелерін ойлап тапты. Мексикада жоғалған балауыз құюдың ең ерте белгілі мысалы. «Сун әндерінің төрт үлкен кітабының» үшеуі жарық көрді (соңғысы 1013 жылы), олар миллиондаған қытай иероглифі бар алып қытай энциклопедиялары болды. Шомырт алғаш рет сыра қайнатумен байланысты айтылды. Қытайлық Чжан Сиксун судың орнына сұйық сынапты (элемент) алғаш рет қолданып, армиллярлық сфераны айналдыратын тетік механизмін қозғалтты, себебі сұйық сынап қыста су сияқты тез қатып қалмайды және металл бөлшектерін тотықтырмайды.