Кіріспе
Қабыққұйрық құрттарының түрлері, сондай-ақ ЕАБ аббревиатурасымен белгілі зөңрөңгүл құрт (Agrilus planipennis) – солтүстік-шығыс Азияға тән, күл ағаштарымен (Fraxinus spp.) қоректенетін жасыл бупрестид немесе әдемі құрт. Аналықтары күл ағаштарының қабығындағы жарықтарға жұмыртқа салады, ал личинкалары күл ағаштарының қабығының астында бір-екі жылда ересек құрттарға айналып шығады. Өзінің туған жерінде, әдетте, сирек кездеседі және аймаққа тән ағаштарға айтарлықтай зиян келтірмейді. Туған жерінен тыс жерлерде бұл инвазивті түр, және Еуропа мен Солтүстік Америкадағы күл ағаштарына қатты зиян келтіреді. Солтүстік Америкада табылар алдында, оның туған жеріндегі зөңрөңгүл құрт туралы ақпарат өте аз болды; осының салдарынан оның биологиясы туралы көптеген зерттеулер Солтүстік Америкада жүргізілді. Солтүстік Америкадағы жергілікті билік таралуын қадағалау, ағаш түрлерін көбейту, сондай-ақ инсектицидтер мен биологиялық бақылау арқылы оны бақылауға тырысуда.
The emerald ash borer (Agrilus planipennis), also known by the acronym EAB, is a green buprestid or jewel beetle native to north eastern Asia that feeds on ash species (Fraxinus spp.). Females lay eggs in bark crevices on ash trees, and larvae feed underneath the bark of ash trees to emerge as adults in one to two years. In its native range, it is typically found at low densities and does not cause significant damage to trees native to the area. Outside its native range, it is an invasive species and is highly destructive to ash trees native to Europe and North America. Before it was found in North America, very little was known about emerald ash borer in its native range; this has resulted in much of the research on its biology being focused in North America. Local governments in North America are attempting to control it by monitoring its spread, diversifying tree species, and through the use of insecticides and biological control.
Тарих
Француз діни қызметкері және табиғаттанушы Арман Дэвид 1860 және 1870 жылдары Императорлық Қытай арқылы жасаған саяхаттарының бірінде осы түрдің үлгісін жинады. Ол осы қоңырқабықты Пекинде тауып, Францияға жіберді, онда энтомолог Леон Фейрмейр 1888 жылы Revue d'Entomologie журналында Agrilus planipennis туралы алғашқы қысқаша сипаттаманы жариялады. Фейрмейрдің сипаттамасынан хабарсыз Ян Обенбергер 1930 жылы осы түрді Agrilus marcopoli деп атап, жеке сипаттама жариялады. Олар зақымдаған ағаштардың қабығының астында іздер қалдырады, оларды кейде көруге болады. Басқа түрлердің ересектерін көпшілік жиі жаңылыстырып таниды.
Өмірлік цикл
Смарагдтық күл бұрғышының өмірлік циклі жұмыртқа салынған уақытқа, ағаштың денсаулығына және температураға байланысты бір немесе екі жылға созылуы мүмкін. 400–500 градус күні жинақталғаннан кейін ересек қоңыздар көктемнің соңында ағаштардан шыға бастайды, ал ең көп саны 1000 градус күні шамасында байқалады. Шыққаннан кейін ересектер жұптасу алдында бір апта бойы күл жапырақтарымен қоректенеді, бірақ бұл процесте жапырақтардың аз ғана бөлігі түсіп қана қояды. Еркектер ағаштардың маңында ұшып, аналықтарды көру арқылы табады және жұптасу үшін тікелей аналыққа қонады. Жұптасу 50 минутқа дейін созылуы мүмкін, ал аналықтары өмірі бойы бірнеше еркекпен жұптасады. Смарагдтық күл бұрғышының дамуының төрт личинкалық кезеңі бар. Личинкалар қоректену арқылы ұзын, ирек тәрізді галереялар жасайды. Толық жетілген төртінші личинкалардың ұзындығы миллиметрлерге жетеді және олар Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Орегон штатында кездеседі. Шығыс Еуропада 2003 жылы Мәскеуде осы бұрғыштардың популяциясы табылды. 2003 жылдан 2016 жылға дейін бұл популяция жыл сайын шамамен 20 километрге дейін батысқа қарай, Еуропалық Одаққа қарай тарады және 2031-2036 жылдар аралығында Орталық Еуропаға жетеді деп болжануда.
Қонақ өсімдіктер
Өзінің туған ортасында, зөбәржәт күл бұрғышы тек туған жердегі ағаштарға зиянкес болып табылады, себебі популяция тығыздығы көбінесе сау ағаштар үшін өлімге алып келетін деңгейге жете алмайды. Қытайда ол туған жердегі Fraxinus chinensis, F. mandshurica және F. rhynchophylla түрлерін зақымдайды; Жапонияда ол F. japonica және F. lanuginosa түрлерін зақымдайды. Еуропада F. excelsior – негізгі күл түрі, ол зөбәржәт күл бұрғышының зиянды әсеріне орташа төзімді. Күлдің сезімталдығы ересектер үшін химиялық ұшқыш заттардың тартымдылығына немесе личинкалардың фенолдық қосылыстарды залалсыздандыру қабілетіне байланысты өзгеруі мүмкін. Лаборатория жағдайында басқа да күл емес мезбенің – Olea europaea түрі де анықталды. Ересектер ашық өскен немесе стрессте болған күлге жұмыртқа салуды қалайды, бірақ басқа ағаш түрлерінің арасында сау ағаштарға да жұмыртқа салады. Табиғи немесе ландшафттағы таза күлдір ормандарда өсетін күлдер, оқшауланған ағаштарға немесе аралас ормандарда өсетін ағаштарға қарағанда зиянға көбірек ұшырайды. Ландшафтта қолданылатын күлдер де қоршаған ортаның әсерінен туындайтын стресстерге ұшырайды, соның ішінде тығыздалған топырақ, ылғалдың жетіспеуі, қалалық аралдардың жылу әсері, жол тұзы және ластану, бұл олардың бұрғылауға төзімділігін азайтуы мүмкін. Сонымен қатар, ландшафтта қолданылатын күлдің көп бөлігі бірнеше сорттардан шығарылған, нәтижесінде генетикалық әртүрлілік төмендеген. Оның туған ортасында әдетте күл бұрғышының популяциясын басатын факторлардың (мысалы, төзімді ағаштар, жыртқыштар және паразиттер) болмауы жағдайында, популяциялар тез арада зиянды деңгейге жетеді. Жасыл және қара күл ағаштары зөбәржәт күл бұрғышы үшін ең тартымды. Ақ күл де жылдам қырылады, бірақ әдетте барлық жасыл және қара күл ағаштары жойылғаннан кейін ғана. Көк күлдің зөбәржәт күл бұрғышына жоғары төзімділігі белгілі, бұл жапырақтардағы жоғары танин мөлшерінің нәтижесінде жәндік үшін жегіссіз болады. Азиядағы көптеген күл түрлері осы қорғанысты дамытқан, бірақ американдық түрлерде, көк күлден басқа, мұндай қорғаныс жоқ. Зерттеушілер «соңғы күл» деп аталатын ағаштарды зерттеуде, олар күл бұрғышының шабуылынан аз немесе ешқандай зиянсыз аман қалған. Осы соңғы күлдердің көптеген түрлерінің күшке төзімділікті арттыруға мүмкіндік беретін ерекше фенотиптері бар екені анықталды. Азия күліндегі таниннің жоғары мөлшерінен басқа, олар зөбәржәт күл бұрғышының личинкаларын қайтаратын, тұтқындап алатын және өлтіретін табиғи қорғаныс механизмдерін де қолданады. Америка күлінің зерттеулері олардың да осындай қорғаныс механизмдерін құруға қабілетті екенін көрсетсе де, ағаштар шабуылға ұшырағанда оны тани алмайтын сияқты. Азияда зөбәржәт күл бұрғышын басып тастаған көптеген арнайы жыртқыштар мен паразиттер Солтүстік Америкада болған жоқ. Солтүстік Америкада мекендейтін жыртқыштар мен паразиттер зөбәржәт күл бұрғышын жеткілікті түрде баса алмайды, сондықтан популяциялар өсуін жалғастырады. Құстар, мысалы, тоқылдақтар, зөбәржәт күл бұрғышының личинкаларымен қоректенеді, бірақ ересек қоңыздар американдық фауна үшін тамақ ретінде қолданылған жоқ. Зөбәржәт күл бұрғышының қысқы уақытта тіршілік етуі денедегі антифриздік заттар мен ағаш қабығының жылуды сақтауының арқасында орташа температураға дейін төмендейді.
Экологиялық және экономикалық әсерлері
Смарагдтық күл бұрғышы Солтүстік Американың Fraxinus туысына қауіп төндіреді. Ол қазірге дейін ондаған миллион күл ағаштарын қырып жіберді және Солтүстік Америкадағы 8,7 миллиард күл ағашының көп бөлігінің қырылу қаупін тудырып отыр. Бұл ағаштарды басқаруға кеткен шығындар үй иелерінің немесе жергілікті муниципалитеттердің мойнына жүктелуі мүмкін. Муниципалитеттер үшін, бірден көптеген өлген немесе зарарланған ағаштарды жою қымбатқа түседі, сондықтан белгілі зарарланған ағаштарды алып тастау және ағаштарды инсектицидтермен өңдеу арқылы ағаштардың өлу қарқынын баяулату жергілікті билік органдарына ақырында өлетін ағаштарды жоспарлауға, жоюға және алмастыруға көбірек уақыт береді. Бұл стратегия ақшаны үнемдеуге мүмкіндік береді, себебі 25 штаттың қалалық аймақтарында 10 жыл ішінде 10,7 миллиард доллар жұмсалады, ал осы аймақтардағы барлық күл ағаштарын бірден жою және алмастыру 25 миллиард долларға бағаланады (тағы бір бағалау бойынша, жою ғана 20–60 миллиард доллар тұрады).
Бақылау
Зерделі күл бұрғышы табылмайтын аймақтарда жаңа таралу ошақтарын анықтау үшін мониторинг жүргізіледі. Көру арқылы тексерулер күл ағаштарындағы зерделі күл бұрғышының зақымдану белгілерін табуға қолданылады, сондай-ақ мониторинг бағдарламасының бір бөлігі ретінде, қызғылт немесе жасыл сияқты зерделі күл бұрғышына тартымды түстердегі тұзақтар ағаштарға орнатылады.
Менеджмент
Шыршы қоңызы бөгетінде жатқан және инвазивті түрлер таралған аймақтарда, емен ағаштарына келтірілетін зиянды азайту үшін карантин, зақымдалған ағаштарды жою, инсектицидтер және биологиялық күресу шаралары қолданылады.
Карантин және ағаштарды жою
Жарақат анықталғаннан кейін карантин шаралары әдетте мемлекеттік, ал бұрын – ұлттық мемлекеттік органдар тарапынан енгізіледі. Бұл органдар, рұқсаттарсыз, осы аймақтардан шөп ағаштарын немесе тірі өсімдіктерді тасымалдауға тыйым салады. Рұқсаттар материал тексерілгенін немесе өңделгенін (мысалы, жылумен өңделгенін немесе ұсақталғанын) көрсетеді, бұл қабық пен флоэмада тірі изумруд шөп бұрғышының жоқ екеніне кепілдік береді. Қалалық аймақтарда, жұқпа анықталған жағдайда, изумруд шөп бұрғышының таралуын азайту және оның санының артуын болдырмау үшін ағаштар көбінесе алынып тасталады. Қалалық күл ағаштары әдетте клен, емен немесе липа сияқты күл емес түрлермен ауыстырылады, бұл олардың тамақ көзін шектеуге мүмкіндік береді. Ауылдық жерлерде ағаштарды ағаш немесе отын үшін кесуге болады, бірақ бұл материалға карантин шаралары қолданылуы мүмкін, әсіресе материал жұқпалы болуы мүмкін аймақтарда. Кентукки университетінің кеңейту мамандары, жойылған күл ағаштарының орнына сирек кездесетін түрлерді таңдауды ұсынады. Бұрынғы буын күл ағаштарын көптеп отырғызып, монокультуралар құрған, бұл изумруд шөп бұрғышының келтірген зиянының ауқымын арттырған фактор болды. Түрлердің әртүрлілігін қолдау қалалық ормандардың денсаулығын сақтауға көмектеседі. Кентукки университетінің ғалымдары паупау, сары ағаш, Франклин ағашы, Кентукки кофе ағашы, Осаж апельсині, ағаш және ақшыл кипарис сияқты монотиптік түрлерді таңдауды ұсынады.
Инсектицидтер
Қазіргі кезде аздирахтин, имидаклоприд, эмамектин бензоаты және динотефуран сияқты белсенді заттары бар инсектицидтер қолданылады. Динотефуран мен имидаклоприд жүйелік (яғни, ағашқа сіңіріледі) және өнімге байланысты бір жылдан үш жылға дейін тиімділігін сақтайды. Инсектицидтер көбінесе жұқпаған жерге жақын орналасқан, құнды ағаштар бар қалалық аймақтарда ғана қолданылатын тиімді құрал болып саналады. Күлі ағаштарына көбінесе тікелей инъекция немесе топыраққа сіңдіру арқылы күтім жасалады. Кейбір инсектицидтерді үй иелері қолдана алмайды, оларды лицензиясы бар мамандар қолдануы тиіс. Күлінің зиянкесінен келген зақымдар инсектицидтер қолданылған жағдайда да уақыт өте келе арта беруі мүмкін. 2007 жылы USDA және 2013 жылы Канадада Қытайдан әкелінген үш түрді босатуға рұқсат берілді: Spathius agrili, Tetrastichus planipennisi және Oobius agrili, ал Spathius galinae 2015 жылы босатуға рұқсат алды. Жақында ғана босатылған Spathius galinae-ді есептемегенде, қалған үш түрдің босатылғаннан кейін бір жыл өткен соң күлінің личинкаларына паразиттік әсер ететіні анықталды, бұл олардың қысқы айларды өткергенін көрсетеді, бірақ түрлер мен орналасқан жерлерге байланысты орнығу деңгейі әртүрлі болды.