Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қабық қоңыздар кішітұқымдасы
Subfamily of beetles
Қабық қоңызы – Scolytinae кішітұқымдасының жалпы атауы. Бұрын дербес тұқымдас (Scolytidae) деп есептелген, бірақ қазір «нағыз құрт» тұқымдасының (Curculionidae) маманданған тобы екені анықталды. «Қабық қоңызы» деген термин көбінесе олардың ағаштардың ішкі қабығында (флоэма) қоректенуін білдірсе де, бұл кішітұқымда басқа да тіршілік салған түрлер көп, олардың ішінде ағашқа тонған, жеміс-дәнді жеген немесе шөптесін өсімдіктерге тонған түрлері де бар. Қабық қоңыздары кішкентай мөлшерімен және цилиндрлі пішінімен морфологиялық ерекшеліктерімен көзге түседі. Олардың денесіне жиырылатын мұрттары және ағаш тінін қазуға көмектесетін үлкен жақ сүйектері бар. Көптеген қабық қоңыздарының аяқтары қысқа, оларды денесіне қайтара жинап немесе бүгуге болады. Пішіні мен мүшелерінің үйлесімі ағаш тінін қазуға өте қолайлы. Көздері де тегіс болып келеді, бұл жарық аз болғанда көруге көмектеседі деген болжам бар. Көбінесе көбею ортасын ағаштың бір бөлігімен – бұтақ, тармақ, сабақ немесе тамыр мойнымен шектейді. Кейбірлері тек бір түрдің ағаштарында, ал басқалары көптеген түрдің ағаштарында көбейеді. Табиғи ормандарда қабық қоңыздары өлген және қурап бара жатқан ағаштардың қайта өңделуі мен ыдырауын жеделдетіп, орманды жаңартуға септігін тигізеді. Дегенмен, кейбір түрлері агрессивті болып, көптеген популяцияларды құрып, сау ағаштарға шабуыл жасап, оларды құртып жібереді, сондықтан олар зиянкестер деп есептеледі. Қабық қоңыздары көбінесе ауруға шалдыққан, тығыз орналасқан, бір түрге жататын қоңыздардың шабуылына немесе физикалық зақымдарға ұшыраған әлсіз ағаштарға шабуыл жасайды. Қорғану үшін, сау ағаштар шырын, шайыр немесе латекс шығарады, олардың құрамында жәндіктерге қарсы және саңырауқұлақтарға қарсы көптеген қосылыстар болады, олар шабуылдаушы жәндіктерді өлтіруге, жарақаттауға немесе қозғалмай қалдыруға мүмкіндік береді. Қарағайдың қабық қоңыздарына қарсы қорғаныстың бірінші қатары – шырын. Шыққан шырын немесе шайыр қабық қоңыздарының тесіктерін бітеп, жараларды жауып қояды. Шайырлар зиянкес жәндіктерді тұтқындап, қабық қоңыздарының алғашқы енуіне кедерілді етеді. Ағаш түрлерінің химиялық қосылыстары қабық қоңыздарының ішегіндегі аминқышқылдарымен байланысып, олардың ағаш материалдарын өңдеу қабілетін төмендетеді. Топтың ең көне өкілі – Ливан кеудешесінен (барремиялық) табылған Cylindrobrotus. Сонымен қатар, Неотропикалық Microborus туысының бір түрі Мьянманың Цен қабатындағы зәулімбардан да белгілі.
A bark beetle is the common name for the subfamily of beetles Scolytinae. Previously, this was considered a distinct family (Scolytidae), but is now understood to be a specialized clade of the "true weevil" family (Curculionidae). Although the term "bark beetle" refers to the fact that many species feed in the inner bark (phloem) layer of trees, the subfamily also has many species with other lifestyles, including some that bore into wood, feed in fruit and seeds, or tunnel into herbaceous plants. Bark beetles are distinct in their morphology due to their small size and cylindrical shape. Bark beetles also have small appendages, with antennae that can be folded into the body and large mandibles to aid in the excavation of woody tissue. The legs of most bark beetles are very short and can be retracted or folded into the body. The combination of their shape and appendages greatly helps in the excavation of woody tissue. The eyes are also flattened and hypothesized to help see in low light conditions. Most restrict their breeding area to one part of the tree: twig, branch, stem, or root collar. Some breed in trees of only one species, while others in numerous species of tree. In undisturbed forests, bark beetles serve the purpose of hastening the recycling and decomposition of dead and dying wood and renewing the forest. However, a few species are aggressive and can develop large populations that invade and kill healthy trees and are therefore known as pests. Bark beetles often attack trees that are already weakened by disease, overcrowding, conspecific beetles, or physical damage. In defense, healthier trees may produce sap, resin or latex, which often contains a number of insecticidal and fungicidal compounds that can kill, injure, or immobilize attacking insects. Sap is one of the first lines of defense of pines against bark beetles. Released sap or resins can plug bored holes of bark beetles and seal wounds. Resins also trap insect pests making some initial entry by bark beetles unsuccessful. Chemical compounds can also be induced by tree species that bind with amino acids in the gut of bark beetles, reducing their ability to process woody materials. The oldest known member of the group is Cylindrobrotus from the Early Cretaceous (Barremian) aged Lebanese amber. A species of the extant mostly Neotropical genus Microborus is also known from the Cenomanian aged Burmese amber of Myanmar.
Жемқорлық қатынастары
Қабық қоңыздарын шыршылар сияқты құстар, қара ішкі клерид (Enoclerus lecontei) және Cleridae тұқымдасының басқа да кейбір өкілдері, ұзын аяқты шыбықтар (Dolichopodidae) сияқты шыбыштар, сондай-ақ кейбір форетикалық кенелер жейді. Форетикалық кенелер бір жерден екінші жерге өту үшін қабық қоңыздарын пайдаланады.
Bark beetles are preyed upon by birds such as woodpeckers, other beetles such as the black bellied clerid (Enoclerus lecontei) and certain other members of family Cleridae, flies such as the long legged flies (Dolichopodidae), and certain phoretic mites. Phoretic mites use the bark beetle to move from one location to the next,
Амброзия қоңыздары
Кейбір қабық қоңыздары белгілі бір Ophiostomatales саңырауқұлақтарымен симбиотикалық қарым-қатынас жасайды және "амброзия қоңыздары" деп аталады. Амброзия қоңыздары (мысалы, Xyleborus) ағаш ішінде өсірілетін ағаш тіндерінде өсірілетін саңырауқұлақтардың "бақшаларымен" қоректенеді. Амброзия қоңыздары саңырауқұлақтың спораларын ішегінде немесе микангия деп аталатын арнайы құрылымдарда тасымалдайды және ағашқа шабуыл жасағанда оны жұқтырады. Қоңыз бір ағашты таңдаған соң, ол осы саңырауқұлақтың спораларын ағаш ішіндегі туннельдер арқылы шығарады. Бұл споралар өсіп, әрі қарай қоңыздар жейтін жеміс денелерін жасайды. Бұл амброзия қоңыздарына саңырауқұлаққа тәуелділік және саңырауқұлақтың өсімдіктің кейбір химиялық қорғанысын жеңу қабілеті арқасында көптеген ағаш түрлерінен тікелей емес, жанама түрде қоректенуге мүмкіндік береді. Амброзия қоңыздарының көпшілігі өлген ағаштарға жұғады, бірақ бірнеше түрі сау немесе стресске ұшыраған ағаштарға да жұғады. Кайромон деп аталатын феромондар – қабық қоңыздарының гормондары, феромондары немесе алломондары болып табылады, олар өз кезегінде оған тартылатын жәндіктер, мысалы, шыбындар үшін тарту тармағы ретінде қызмет етеді, олар қабық қоңызына зиян келтіруге тырысуы мүмкін. Бұл монотерпендердің мінез-құлқы, физиологиялық және биохимиялық әсерлеріне байланысты және жоғары концентрациядағы булар қабық қоңыздары үшін уытты болады.
Some bark beetles form a symbiotic relationship with certain Ophiostomatales fungi, and are named "ambrosia beetles". The ambrosia beetles (such as Xyleborus) feed on fungal "gardens" cultivated on woody tissue within the tree. Ambrosia beetles carry the fungal spores in either their gut or special structures, called mycangia, and infect the trees as they attack them. Once a beetle chooses a tree, they release spores of this fungus along tunnels within the tree. These spores grow and eventually produce fruiting structures to be consumed by the beetles. This can allow for ambrosia beetles to indirectly feed from more tree species due to the reliance on the fungi for food and the fungi's ability to overcome some of the plant's chemical defenses. While the majority of ambrosia beetles infect dead trees, several species will infect trees considered healthy or under stress. The pheromones distinguished as kairomones are hormones, pheromones, or allomones of bark beetles, which in turn are used as a locator by insects that are attracted by it, such as flies, which may intend to harm the bark beetle itself. as the bark beetle's host, based on the behavioral, physiological, and biochemical effects of monoterpenes. and are also toxic to bark beetles at high vapor concentrations.
Жәндіктер ретінде
Қабық қоңыздары көбінесе ағаш өнеркәсібіне тигізетін әсерімен танылады. 2005 жылдан кейін Солтүстік Американың батысындағы тау шыршасы қоңызының кең ауқымды таралуы Нью-Мексикодан Британдық Колумбияға дейінгі миллиондаған гектар орманды құртып жіберді. Қабық қоңыздары ағаштарға ағаш қабығында тесіктер жасап кіреді, кейде өсімдіктердің газ алмасуына арналған линцельдерді пайдаланып, қабықты тесіп өтеді. Көптеген басқа жәндіктер сияқты, Scolytinae түрлері де өз тектілерін тарту үшін феромондар бөліп шығарады, осылайша олар қабық қоңыздары қоныстанған ағаштарға тартылады. Бұл ауыр залалдануға және ақырында ағаштың өліміне әкелуі мүмкін. Көптеген түрлер өлі ағаш тіндеріндегі микроорганизмдердің өсуінен пайда болатын этанолға да тартылады. Халықаралық сауданың өсуі, сондай-ақ ағаш контейнерлерді сақтау үшін пайдалану, қабық қоңыздарының көптеген түрлерінің бүкіл әлемге таралуына көмектесті. Олар өте бейімделгіш және жаңа ортада жылдам таралуға қабілетті, мысалы, Францияда он бір түрлі түр кездеседі. Қабық қоңыздарының таралуының жаһандық жылынумен байланысты күшеюі күтілуде, яғни температураның көтерілуіне байланысты таралу жиілігі артуы мүмкін. Температураның жоғарылауы личинкалардың өсуі үшін қолайлы жағдай жасайды, сонымен қатар личинкалардың ересек қоңызға айналуына қажетті уақыт та қысқарады – 8-9 аптадан 6-7 аптаға дейін. Жаһандық жылынудың үшінші салдары ретінде қабық қоңызының көбею маусымы ұзарады, яғни жылына туатын ұрпақтардың саны артады. Осы факторлардың барлығы қабық қоңыздарының санының артуына ықпал етеді, демек, таралу жиілігінің ұлғаюына әкелуі мүмкін. Бұрын өрт қабық қоңыздарының популяциясын бақылаудың мүмкін механизмі ретінде қарастырылған; алайда, қоңыздардың таралуынан кейін жасалған орман өрттері туралы көптеген зерттеулер, қоңыздардың тудырған ағаш өлімі орман өрттерінің көлеміне немесе қарқындылығына әсер етпейтінін көрсетті. Қабық қоңыздары сондай-ақ әр түрлі өсімдік патогендерін, мысалы, қабық ауруларын тарата алады. Патогендердің таралуы ағаштардағы саңырауқұлақтардың, кенелердің және нематодтардың көбеюіне де әкеледі.
Bark beetles are most commonly recognized by their impact on the lumber industry. Massive outbreaks of mountain pine beetles in western North America after about 2005 have killed millions of acres of forest from New Mexico to British Columbia. Bark beetles enter trees by boring holes in the bark of the tree, sometimes using the lenticels, or the pores plants use for gas exchange, to pass through the bark of the tree. Like many other insects, Scolytinae emit pheromones to attract conspecifics, which are thus drawn to trees already colonized by bark beetles. This can result in heavy infestations and eventually death of the tree. Many are also attracted to ethanol produced as a byproduct of microbial growth in the dead woody tissues. Increases in international trade, as well as the use of wood containers for storage, has aided numerous species of bark beetle in spreading across the world. They are also extremely adaptable and able to quickly spread through new environments, as seen in France with eleven different species. Bark beetle infestations are also predicted to increase with global warming, meaning infestations will most likely increase in frequency as temperatures rise. Besides the fact that these rising temperatures provide the optimal conditions for larval growth, the development time that the larvae need to become an adult also drops, from 8–9 weeks to 6–7 weeks. As a third the result of global warming, the breeding season of the bark beetle is extended, meaning that number of generations per year will increase. All these factors contribute to an increasing amount of bark beetles and will thus likely result in an increasing frequency of infestations. In the past, fire has been suggested as potential mechanism for controlling bark beetle populations; however, most studies of wildfire after beetle outbreaks have found no effect of beetle caused tree mortality on wildfire size or severity. Bark beetles can also be transporters of different plant pathogens such as cankers. The transport of the pathogens also result in the increase of fungi, mites and nematodes within the tree.