Кіріспе

Себастьян Фолкс романы «Birdsong» – 1993 жылы ағылшын жазушысы Себастьян Фолкс жазған соғыс романы және отбасылық сага. Бұл Фолкстің төртінші романы. Сюжет екі басты кейіпкердің әр түрлі уақыттағы өмірін баяндайды: біріншісі – Стивен Рэйсфорд, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Амиендегі майдан желісінде болған британдық солдат, ал екіншісі – оның немересі Элизабет Бенсон. Оның 1970-ші жылдардағы сюжеті Стивеннің соғыс тәжірибесін түсінуге жасаған әрекеттерін көрсетеді. Фолкс бұл романды Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің естеліктері арқылы соғыстың қорқынышын көпшілік назарына жеткізу үшін жазды. Көптеген сыншылар бұл әрекетті сәтті деп бағалады, романның, көптеген Бірінші дүниежүзілік соғыс романдары сияқты, травманың адам психикасына қалай әсер ететінін тақырып ретінде алға шығаратынын атап өтті. Сонымен қатар, Бірінші дүниежүзілік соғыс пен 1970-ші жылдардағы Ұлыбританияның параллельді баяндаулары арқасында роман өткенді құжаттау және қалпына келтіру туралы метатарихи сұрақтарды зерттейді. Романның жанры, тақырыбы және жазу стиліне байланысты, ол Иан Макьюэннің «Кемітуі» және Пэт Баркердің «Регенерация трилогиясы» сияқты басқа да соғыс романдарымен салыстырылды. «Birdsong» Себастьян Фолкстің «Алтын арыстанның қызы» және «Шарлотта Грей» романдарымен бірге романдардың шартты трилогиясының бір бөлігі болып табылады; олардың үшеуі де оқиға орны, тарих және кейбір екінші дәрежелі кейіпкерлер арқылы байланысты. «Birdsong» – Фолкстің ең жақсы қабылданған туындыларының бірі, ол сыншылардың да, оқырмандардың да жоғары бағасын алды, тіпті 2003 жылы BBC жүргізген «Big Read» атты сауалнамада Ұлыбританиядағы 13-ші сүйікті кітап ретінде танылды. Роман үш рет бір атаумен бейімделді: радиоға (1997), сахнаға (2010) және теледидарға (2012).

Бастапқы және жарияланым

Фолкс романды, бірінші дүниежүзілік соғыс әдеби және тарихи контексте жеткілікті талқыланбағандықтан жазды. Роман жайында жиырма жыл өткен соң ой жүргізген Фолкс, жарық көрген нұсқа соғыс тәжірибесін толыққанды бейнелемегенін сезінді: ол оқырмандарға "әскерлердің физикалық сезімдерін толыққанды түсінуді" және, бәлкім, одан да маңыздысы, ғасырдың алғашқы геноцидіне қатысудың мәнін – кейінгілерді көзге елестете алуға мүмкіндік берген оқиғаны философиялық тұрғыдан ұғындырмады. Фолкс, бірінші дүниежүзілік соғыс әдебиетінің көп бөлігі екінші дүниежүзілік соғыс әдебиетінің ықпалында болғанын сезінгендіктен, тарихи монографиялар сияқты екінші деңгейдегі құжаттарды зерттеуден қасақана бас тартты, орнына ардагерлермен сұхбаттасып, сол дәуірдің бастапқы деректеріне ден қойды. Роман сәттілікке жетіп, халықаралық деңгейде танылды. 1993 жылы алғаш жарық көрген қатты мұқабалы басылымның 14 000 данасы сатылды. Роман 1993 жылы Ұлыбританиядағы көптеген "Жылдың үздік кітаптары" тізіміне енді.

Сюжет

Birdsong эпизодтық құрылымға ие және Стивен Рэйсфордтың сюжетінде соғысқа дейінгі, соғыс кезіндегі және соғыстан кейінгі үш кезеңді, ал Бенсонның 1970-ші жылдардағы сюжетінде үш түрлі уақыт аралығын қамтитын жеті бөлімге бөлінген.

Франция 1910 жыл

Бірінші кезең соғысқа дейінгі Францияның Амиен қаласында басталады. Стивен Рэйсфорд Рене Азаир, оның әйелі Изабел және олардың балаларымен араласып, тұрады. Азаир Стивенге француз мата өнеркәсібі туралы білім береді. Ол Солтүстік Франциядағы жайлы орта таптың өмірін, сондай-ақ өнеркәсіп жұмысшыларының наразылықтарын көреді. Азаир мен одан әлдеқайда жас Изабел өз некелеріне қанағаттанбайды. Бұл Стивеннің Изабелге деген қызығушылығын оятады, ол көп ұзамай оған ғашық болады. Бір жағдайда Азаир, өзінің және Изабелдің тағы бала сүйе алмайтынына қынжылып, қызғаныштан оны ұрып жазалайды. Сонымен қатар, Изабел ереуілдегі жұмысшылардың отбасыларына азық-түлік көмектеседі, бұл оның жұмысшылардың бірімен жасырын қарым-қатынаста екені туралы әңгімелерге себеп болады. Стивеннің Изабелге деген махаббаты құмарлыққа айналады. Изабел Азаирге олардың қарым-қатынасының шындығын айтады, ал Азаир Стивенді үйден қуады. Изабел онымен бірге Францияның оңтүстігіне қашып кетеді. Сол жерде ол жүкті болады және Стивенмен арадағы қарым-қатынасына уақытша сенімсіздікпен қарайды. Стивенге ештеңе айтпай, ол отбасына, өміріндегі жалғыз сенімді нәрсесі – әпкесі Жаннаға қайта оралып кетеді. Кейін Изабелдің әкесі оның абыройын сақтау үшін Азаирмен келісімге келеді; Изабел кешіріледі, бірақ көп ұзамай шынайы махаббаты Стивенді тастап кеткеніне өкінеді. Дегенмен, ол Стивенге қайта қол жеткізе алмайды.

Франция 1916 жыл

Екінші бөлім Стивенге соғыстың басында британ армиясының лейтенанты болған кезде қайта оралады. Оның көзімен Фолкс оқырманға 1916 жылдың шілдесінде Соммадағы бірінші күнді және келесі жылы Ипр маңындағы Мессин шайқасын баяндайды. Көптеген эпизодтарда шаршаған Стивен бейнеленген, оның жалғыз демалысы – капитан Майкл Вейр мен оның әскерімен арадағы достығы. Стивен суық және қашық офицер ретінде танылады. Ол барлық демалысқа шығу ұсыныстарын қабылдамайды, өйткені соғысқа белсенді қатысуға міндеттенген. Оның тарихы Джек Файрбрайспен, бұрынғы шахтермен, британ окоптарындағы Корольдік инженерлердің туннельдер бригадасында жұмыс істеп, жауды тыңдап, неміс окоптарының астына миналар қоюмен байланысты. Бір рет "Ешкімнің жеріне" жасаған экспедицияда Стивен ауыр жарақат алады, бірақ аман қалады. Осы эпизодтар кезінде Стивен жалғыздық сезінеді және өзінің сезімдерін жеткізе алатын басқа ешкім жоқ деп ойлап, Изабельге хат жазады. Ол өлімнен қорқуын жазады және оған тек оны ғана сүйгенін мойындайды.

Англия 1978 жыл

Негізгі оқиғаның қатар өтетіні, Стивеннің немересі Элизабеттің тарихы. Ол бұрыннан үйленген жігіті Робертпен күресіп, Стивеннің Бірінші дүниежүзілік соғыстағы күнделіктерін тауып алып, Марна, Верден және Сомма шайқастарындағы оның өткелдері туралы білуге тырысады. Ол Стивеннің күнделіктері шифрланғанын анықтайды, бірақ оларды түсіндіруге әрекет етеді.

Франция 1917 жыл

Стивен Аменде демалыста болғанда Изабелдің әпкесі Жаннамен кездейсоқ кездеседі. Осы кездесуде Стивен оны Изабелмен кездесуге рұқсат беруге көндіреді. Ол Изабелмен кездеседі, бірақ оның беті қабықтан жарақаттанып, жарасынан із қалған. Стивен Изабелдің неміс солдаты Макспен қарым-қатынаста екенін біледі. Стивен Англияға қысқа уақытқа оралып, окоптан алыс, Норфолк ауылдарының табиғатынан ләззат алады. Қайтып келе жатқанда Жаннамен қайта кездесіп, демалыстан кейін майданға қайтудан қатты қорқатынын айтады. Стивеннің ең жақын досы Уир, ақырында майдан басында снайпердің оғынан қаза табады.

Англия 1978-1979 жылдар

Елизавета соғысты зерттеуді жалғастырады және соғыс ардагерлері Грей мен Бреннанмен (Стивенді білетін) олардың басынан өткендері туралы әңгімелеседі. Осы уақытта ол Роберттің баласынан жүкті болады.

Франция 1918 жыл

Бірінші дүниежүзілік соғыстың сюжеті Стивен мен Файрбрайс неміс минасының жарылысынан жер астында қалып қояды; шығу жолдары кесілген соң, олар әңгімелесіп, өмір тәжірибелерін бөліседі, Файрбрайс қайтыс болған ұлы Джонға күйінеді, ал Стивен оған Изабельге деген бұрынғы махаббаты туралы айтады. Стивен жарылғыш заттар табады, ал Файрбрайс, өліміне жақын тұрған күйде, туннельден жарылыс арқылы қалай шығуға болатынын айтады. Стивен міндетті аяқтамас бұрын Файрбрайс көз жұмады. Жарылыс Стивенге қашуға мүмкіндік береді, және соғыс аяқталғанда оны еврей неміс әскері Леви құтқарады.

Англия 1979 жыл

Елизавета ақырында жүктілігін анасы Франсуазаға айтуды шешеді, ол Елизаветаның күтпегенінен қолдау көрсетеді. Кешкі ас дастарқаны басында анасының Стивен мен Жанна тәрбиелегенін біледі, олар Елизаветаның әжесі Изабелдің соғыстан кейінгі тұмау эпидемиясынан ерте қайтыс болуынан кейін Норфолкқа қоныстанған және үйленген. Елизавета мен әлі де үйленген Роберт Дорсетке демалысқа кетеді, онда ол босануға кірісіп, ұл табады, оған Джон деп ат қояды (Джек Файрбрайстың қайтыс болған ұлының құрметіне). Кітап Роберттің демалыс үйінің бағында жүріп, зор қуаныш сезімін басынан өткізіп тұрған сәтте аяқталады.

Франция: 1910 жыл

Рене Азаир – Амиендегі фабрика иесі. Ол Стивеннің әйелі Изабелмен болған қарым-қатынасы үшін тозаққа баратынын айтады. Әйелімен бала табуға шамасы келмейтініне қынжылып, Изабелді ұрады. Изабелл Азаир (Мадам Азаир), туған тегі Фурментье – Рененің әйелі. Изабелл Ренемен бақытсыз некеде тұрғанда Стивен Рэйсфордпен махаббатқа түседі. Бірақ, осы қысқа ғана романнан кейін Изабелл Ренеге оралуға келіседі (Рене Изабеллдің әкесінің көндіруімен), және оның отбасы оны кешіреді. Ол Стивеннің Франсуазаның анасы, бірақ бастапқыда қызын Макс есімді неміс әскерімен тәрбиелейді. Лизетт – Азаирдің он алты жасар қызы және Изабелдің келіні. Лизетт Стивенге қызығушылық танытады, ол Изабелден жасқа жақын. Ол Стивенге Амиендегі үйде болған кезде әртүрлі қылықтар жасайды, бірақ кейін Люсьен Лебрун есімді адамға үйленеді.

Франция 1916, 1917 және 1918 жылдар

Джек Файрбрайс – тоннельші немесе "кәнжик". Ол 1918 жылға дейін тірі қалды, бірақ тоннель қазу кезінде ішкі қалып, қаза тапты. Капитан Вейр – Стивен Рэйсфордқа жақын болған, неміс снайперынің қолынан қаза тапқан офицер. Жанна Фурментье – Стивен Рэйсфордпен қарым-қатынас құрған Изабельдің қарындасы.

Англия: 1978 және 1979 жылдар

Элизабет Бенсон - Стивен Рэйсфордтың немересі. Элизабет киім-кешек шығаратын компанияда жұмыс істейді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы және әдесінің іс-әрекеттері туралы көбірек білуді қалайды. Ол бұл үшін егде жастағы әскерилерге телефон соғып, соғыс ескерткіштеріне барады және Стивеннің күнделігін аударады. Франсуаза - Элизабеттің анасы, Стивен мен Изабельдің биологиялық қызы, оны әкесі мен Жанна тәтесі тәрбиелеген. Ирен - Элизабеттің әріптесі. Боб - Иреннің күйеуі. Ол Стивен Рэйсфордтың соғыс күнделіктерінде қолданылған кодты Элизабет үшін аударуға келіседі.

Тарихты қалпына келтіру

Роман бірінші дүниежүзілік соғыстың естелігін қайта жаңғыртудың қазіргі заманғы амалымен және осы оқиғалардың заманауи түсінігін қалыптастырумен тікелей айналысады – бұл Пат Баркердің «Регенерация трилогиясы», А. С. Байаттың «Иелік» және Иан МакЭванның «Жазылым» сияқты тарихи метафикция туындыларына тән ерекшелік. Әдебиеттанушы Джером де Грот «Құстың әнін» осы үлгідегі алғашқы романның бірі деп атайды, ол 1990 жылдары әдеби көркем әдебиетте дүниежүзілік соғыстар мен олардың тарихи мұрасын қайта қарастыру және толғану үрдісін бастады. Стивеннің оқиғаларын әдейі жасыруы, соғыс аяқталғаннан кейін отбасына айтпауы және күнделіктерін шифрлауы – соғыстан кейінгі Ұлыбританиядағы ардагерлердің естеліктері мен оқиғаларының жоғалуының нақты бейнесі. Элизабеттің осы тарихты іздеуі – әжесімен байланыс орнату үшін естеліктерді қайта жаңғырту процесі, ол әжесімен ешқашан жақын болған емес. Британдық медицина журналында медицина докторы Пол Слэйд басқа адамның тарихын зерттеу арқылы өзінің пациенттерінің тарихын қаншалықты «беткей» қарастырғанын түсіндірді. Горра романның параллель оқиғаларға бөлінуін оқу тәжірибесіндегі елеулі кемшілік деп сипаттады. Джон Маллен «The Guardian» газетінде кітапты қарап шығып, Сомма шайқасының суреттемелерін ерекше қатыгездікпен баяндады. Заманауи тарихшы Саймон Вессли осы романды Баркердің «Регенерация» романымен бірге, бірінші дүниежүзілік соғыстың окоптарындағы тәжірибелерді пайдаланып, қазіргі заманғы посттравматикалық стресс синдромының (ПТСС) түсініктерін зерттейтін заманауи көркем әдебиеттің үлгісі деп атады. Де Гроттың пікірінше, травмалық тарихты қайта зерттеу – әдеби авторлар мен тарихшылардың арасында травманы тақырып ретінде қарастыруға қызығушылығының артуын көрсетеді. Фолкс қазбадағы өлім туралы әртүрлі баяндаушылар мен баяндау көзқарастарын (бірінші, үшінші және толық білетін) пайдаланып, өлімнің травмасын сан алуан және күрделі жолдармен зерттейді. Роман кейде оқиғаларды жалпы көзқараспен суреттейтін толық білетін баяндаушыны қолданғанымен, көбінесе бірнеше кейіпкерлерді, әсіресе Стивен Рэйсфорд, Изабелль Азаир, Майкл Уэйр, Джек Файрбрайс және Элизабет Бенсонды жақыннан бақылайды. Британ баспасөздері «Today», «The Guardian», «The Observer», «The Daily Mail», «The Mail on Sunday», «The Sunday Express», «The Sunday Telegraph», «The Times Literary Supplement», «The Spectator» және «The Scotsman» газеттерінде жағымды пікірлер жариялады. Роман туралы сын-пікірлер көбінесе оқудың оңайдығына және соғыс травмасындағы «нағыз» адамдарды бейнелеудің тиімділігіне назар аударады. Горра осы романды Баркердің «Аруақтар жолы» және оның «Регенерация» трилогиясынан да көбірек түпнұсқалы деп сипаттады. Бұл туындыда Эдди Редмейн Стивен Рэйсфорд рөлінде, Клеменс Поэси Изабелль Азаир рөлінде ойнады, ал режиссерлігін Филип Мартин жасады, сценарий авторы – Аби Морган. Тарихшы Эдвард Мадиган телевизиялық бейімделуді Стивен Спилбергтің «Соғыс аты» фильмімен салыстырып, бірінші дүниежүзілік соғыстың окоптарындағы тәжірибелерді сәтті бейнелегендігін айтты. 2020 жылы «Original Theatre» театры романның онлайн фильмдік нұсқасын шығарды, онда Фаукс баяндаушы рөлінде болды.