Кіріспе
Жеке пайдалану үшін қоқыс үйінділерінен заттар алу
Қоқыс іздеу (сондай-ақ, тастау, секіру, секіріп іздеу немесе құтқару) – иелері тастаған, бірақ іздеушіге пайдалы деп саналған пайдаланылмаған заттарды ірі коммерциялық, тұрғын үй, өнеркәсіптік және құрылыс контейнерлерінен құтқару. Бұл тек қоқыс контейнерлерімен және қоқыс тастау орындарымен ғана шектелмейді, сонымен қатар тұрмыстық қалдықтарды жинауға арналған стандартты контейнерлер, тротуар жиектері, полигондар немесе шағын қоқыс тастау орындары да кіруі мүмкін. Осы әрекеттің әртүрлі түрлеріне қатысты әртүрлі терминдер қолданылады. Тротуар жиегіндегі қоқыстан материалдарды жинау үшін кейде «тротуарда сауда жасау», «қоқыс жинау» немесе «көшеде қоқыс іздеу» сияқты тіркестер қолданылады. Ұлыбританияда егер біреу негізінен қайта өңдеуге болатын металл іздесе, оны «металл жинаушы» дейді, ал егер олар егістікте қалған азық-түлікті жинайтын болса, оларды «егін жинаушы» дейді. Адамдар қоқыс іздеу арқылы киім, жиһаз, азық-түлік және жақсы жағдайдағы басқа да ұқсас заттарды табады. Кейбір адамдар мұны кедейлік салдарынан қажеттілікке байланысты жасайды.
Қылмыстық мақсатпен қоқыс контейнерлерін ашу (қоқыс ұрлау)
Құқықсыз түрде қоқыс контейнерінен немесе басқа қалдықтарды жинау орынынан материалдарды алуды көбінесе "қоқыс ұрлығы" деп атайды. Қоқысқа шолу жасау – мүлдем басқа бір термин. Ұрланған заттардың көбінесе төмен құны болғандықтан, қоқыс ұрлығы әдетте ауыр қылмыс ретінде қарастырылмайды, оған қарсы заңдар көбінесе жеке басын ұрлаумен күреске бағытталған. Мемлекеттік немесе ұлттық заңнамадағы жеңіл қылмыстарға қатысты ережелерге байланысты, қоқыс ұрлығы шағын ұрлықтың бір түрі болып есептелуі мүмкін және оған қысқа мерзімге бас бостандығынан айыру, шағын айыппұл салу немесе екеуі де қолданылуы мүмкін. Жеке құпиялылықты бұзу ретінде, тасталған медициналық құжаттар 2013 жылы Массачусетс штатындағы Goldthwait Associates есептік компаниясына және патологиялық кеңселер тобына 140 000 доллар айыппұл салынуына, ал 2014 жылы Канзас-Ситиде Midwest Women's Healthcare Specialists пен 1532 клиент арасында 400 000 долларлық келісімге әкелді. Жеке басын ұрлау тарихта көбінесе қоқыс ұрлығы арқылы жасалған, ұрылар қоқыстан табылған банк және кредиттік карта есептемелерін пайдаланып, құрбанның жеке басын қабылдап немесе олардың кредитіне қол жеткізеді. Көшіріп алу алаяқтығының ("shoplisting") бір түрі ретінде, қылмыскерлер ақшаны ұрлап, оларды ақшаға қайтару үшін қоқысқа шолу жасап, түбіртектерді іздейді. Вашингтон штатының Беллингэм қаласында дүкен ұрлығын тергеген полиция The Home Depot, Rite Aid және Fred Meyer сияқты сауда орындарынан ондаған түбіртектерді және түбіртектердегі заттардың тізімін тапты. 2016 жылы Висконсин штатының Мэдисон қаласында Walmart дүкендері жанындағы қоқыс орындарынан түбіртектер алған күдіктілер көшіріп алу алаяғы үшін ұсталды.
Құқықтық мәртебе
Құқық қоймалары көбінесе жеке меншікке жататын жерлерде орналасқандықтан, оларды қараушылар қоқыс іздеу кезінде заңсыз кіруге ұшырауы мүмкін, алайда заңның қатаң сақталуы әртүрлі болады.
Канада
Онтариода, Канадада, Жеке меншікке заңсыз кіру туралы заң – бұл 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңына дейін соққан заң. Осындай заңдар Принс-Эдвард аралы мен Саскачеван провинцияларында да бар. Жақында Канадада болған бір оқиға, онда полицей қылмыс құралын дәлел ретінде қоқыс жәшігінен алып шығарды, қызу пікірталас тудырды. Сот полицейдің әрекетін заңды деп шешті, тіпті ордер болмаса да, бұл кейбір адамдарды кез келген канадалық азаматтың қоқыс жәшіктерін қарауға құқысы бар деген ойға жетеледі.
Ұлыбритания
Англия мен Уэльсте 1968 жылғы Ұрлық туралы заңға сәйкес ұрлық құрамында болуы мүмкін, ал Шотландияда ортақ құқық бойынша ұрлық деп есептелуі мүмкін, бірақ практикада мұндай құқық бұзушылықтарға шара қолданылуы өте сирек.
Германия
Германияда қоқыс контейнерлерін қарау "контейнерлеу" деп аталады, ал қалдық контейнерінің ішіндегі заттар контейнер иесінің меншігі деп есептеледі. Сондықтан, мұндай контейнерден зат алу ұрлыққа жатады. Дегенмен, полиция көбінесе қоқыс іздеудің заңсыздығына көз жұмады, себебі табылған заттардың құны көбінесе төмен болады. Бір ғана белгілі жағдай бар, онда адамдар сотталған. 2009 жылы бір топ адам супермаркеттің қоршауын асып өтіп, ұрлық жасады деген күдікпен ұсталды, содан кейін иесі ұрлық туралы шағым түсірді; аталған іс тоқтатылды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та төртінші түзету үкімет тарапынан жарғысыз іздестірулерден қорғайды. 1988 жылы «Калифорния штаты Гринвудқа қарсы» ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты тасталған заттарға қатысты жеке өмірге құқық жоқ екенін, демек полицияға қоқысты қарау үшін жарғы қажет емес екенін шешті. Дегенмен, компанияның қоқысынан заңды түрде не алуға болатынына белгілі шектеулер бар. 1983 жылы Миннесота штатындағы қоқыс жәшігінен клиенттер тізімін ұрлауға қатысты «Теннант компаниясы Advance Machine Company компаниясына қарсы» (355 N. W.2d 720) ісінде, жойылған ақпараттың иесіне 500 000 доллар көлемінде өтемақы төленді.
Тақырыбы
Құқық қорғау органдарымен жұмыс істеудің ерекшеліктері Тамақ. Көптеген дамып келе жатқан елдерде, дамыған елдермен салыстырғанда азық-түлік тапшы болғандықтан, ол шіріген болса ғана тасталады. АҚШ сияқты елдерде азық-түліктің 40-50 пайызы ысырапқа салынғандықтан, қоқыста жинауға көп тамақ болады. Көптеген елдерде қайырымдылық қоры супермаркеттер мен мейрамханалардан артық тамақты жинап, мұқтаж жандарға таратып береді. Бұл елдерде қоқыс жинаушылар, Карунг гуни, Забалин және ескі заттарды жинаушылар азық-түлік емес, сатуға жарамды заттарды немесе металл сынықтарын іздеуге бейім. АҚШ, Канада және Еуропада кейбір нан пісіру орындары, азық-түлік дүкендері немесе мейрамханалар «Жақсы самариялық азық-түлік сыйлық актісіне» сәйкес тамақ сыйлайды, бірақ көбінесе денсаулық сақтау заңдары немесе компания саясаты бойынша жарамдылық мерзімі өткен, артық, тым піскен, бүлінген, сыртқы түріне қарамастан ақаулы тауарларды тастауға міндетті. Кітаптар мен мерзімді басылымдар. Кітап сатушылар баспаханаларға сатылмаған тауарлардың дәлелі ретінде баспа материалдарының алдыңғы мұқабаларын алып тастап, оларды қоқысқа тастамас бұрын жояды. Оқылғанмен қатар, көптеген зақымдалған басылымдарда олардың болуына немесе сатылуына қатысты заңдық ескертулер мен хабарламалар болады. Ақаулы немесе бүлінген тауарлар. Офистер, фабрикалар, дүкендер және басқа да сауда орындары бұрыс, қайтарылған, аздап зақымдалған немесе жаңа тауарлармен ауыстырылған тез бұзылмайтын заттарды тастауы мүмкін. Көптеген заттар жөндеуді қажет ететіндей қатты зақымдалған немесе сыртқы түріне қарамастан ақаулы болады. Осы себепті қызметкерлер кейде оларды қайта пайдалану немесе қайта сатудан сақтау үшін тастамас бұрын әдейі жояды. Қайтарылған тауарлар. Өндірушілер кепілдік мерзімі ішінде ақаулы деп қайтарылған тауарларды жөндеудің орнына тастауды арзан деп санайды, бірақ құрылғыны көбінесе жөндеуге болады немесе басқа ұқсас тасталған құрылғыларды жөндеу үшін қосалқы бөлшектер ретінде пайдалануға болады. Мектеп құралдары. Әр оқу жылының соңында көптеген адамдар қарындаштар, қаламдар, дәптерлер және сурет салу құралдары сияқты пайдалы құралдарды тастап кетеді. Электрондық қалдықтар. Кейбір тұтынушы электроникасының құнсыздануы, ескіруі, жөндеу құны немесе жаңарту шығындарына байланысты қоқысқа тасталады. Жұмыс істеп тұрған компьютерлердің иелері оларды қайырымдылыққа берудің орнына тастауды оңай көреді, өйткені көптеген коммерциялық емес ұйымдар мен мектептер пайдаланылған жабдықтармен жұмыс істеуге дайын емес немесе мүмкіндігі жоқ. Кейде сатушылар сатуға жарамсыз, ақаулы емес жаңа тауарларды қоқысқа тастайды. 1983 жылғы видео ойындар дағдарысынан кейін Нью-Мексико штатының Аламогордо қаласында Atari видео ойындарын жерлеуі жақсы белгілі мысал; 2014 жылы қазба жұмыстары мұражай экспонаттары немесе аукцион ретінде сақтау үшін шамамен 1300 ойынды қалпына келтірді. Киім. Қолдан жасалған бұйымдар дүкендері әдетте арзан және оңай сата алмайтын пайдаланылған киімдерді қабылдамайды, ал олар қабылдаған киімдер оларға ештеңеге шықпайды. Сондықтан, жөндеуге болатын киімдерді, жөндеуге болатын құралдарды тастаумен немесе тіпті сыйға алынған, артық қорда немесе сатып алушы таба алмайтын киімдерді тастаумен байланысты шығындар жоқ. Металл. Кейде қоқыста қайта өңдеуге болатын металдар мен материалдар болады, оларды қайта пайдалануға немесе қайта өңдеу зауыттарына және қоқыс жинау орындарына сатуға болады. Қайта өңдеуге болатын ең көп таралған металдар - болат және алюминий. Ағаш. Қалалық ағаш кесу деп аталады, үйді жылыту үшін немесе үй құрылысы жобалары үшін ағаштарды құтқару үшін. Бос банкалар мен бөтелкелер. Бірнеше елде, әсіресе Солтүстік Еуропада, бос банкалар мен бөтелкелерді ақшаға сатушыларға қайтару жүйесі орнатылған. Әдетте бір банкаға / бөтелкеге түскен сома салыстырмалы түрде аз, сондықтан көптеген адамдар оларды жай ғана қоқыс контейнерлеріне тастайды. Жеке мәліметтер: кибершабуылшылар қоқыс контейнерлерін қарап, құпия деректерді, соның ішінде IP-адрестерді, банктік шот деректерін және әлеуметтік сақтандыру нөмірлерін жинауға, лақтырылған поштаны немесе қоқыс контейнерлеріндегі заттарды іздеуге қатыса алады. Сонымен қатар, қылмыскерлер корпоративтік ғимараттарда қоқыс іздеу арқылы байланыс тізімдері немесе жазбалар сияқты құпия және сезімтал деректерге қол жеткізуді көздеуі мүмкін.
Басқа дереккөздер
Тұрғын үйлер. Тұрғын үйлерде киім-кешек, жиһаз, тұрмыстық техника және басқа да үй заттарын табуға болады. Колледж жатақханалары. Студенттер жиһаз, киім және электроника сияқты көптеген заттарды тастап кететін семестр соңында жатақханасы бар колледждерде заттарды табу мүмкін.
Белгілі оқиғалар
1960 жылдары Джерри Шнайдер Pacific Telephone & Telegraph Company компаниясынан құтқарылған нұсқаулықтарды пайдаланып, бірнеше жыл бойы тұтқындалғанға дейін жүздеген мың долларлық телефон жабдықтарын алу үшін компанияның өзінің процедураларын қолданды. Castle Infinity видео ойыны 2005 жылы жабылғаннан кейін, бір жанкүйер серверлерін қоқыстан құтқарып алып, қайтадан іске қосты. 2013 жылдың қазан айында Солтүстік Лондонда үш адам 1824 жылғы Vagrancy Act бойынша айыпталып, тұтқындалды, олар Iceland супермаркетінің артындағы қоқыс жәшіктерінен тасталған тамақ – томаттар, саңырауқұлақтар, ірімшік және торттарды алып жатқан кезде ұсталды. Көпшіліктің қатты наразылығы мен Iceland компаниясының бас директоры Малкольм Уокердің өтінішінен кейін 2014 жылдың 29 қаңтарында айыптау алынып тасталды. 1996 жылы Atari 7800-дің бастапқы коды Atari кеңсесі жабылғанда қоқыс жәшігінен табылды.
Теледидар бағдарламалары
Британдық теледидар бағдарламаларында қолданылған материалдарды пайдаланып үйді жаңарту және әсемдеу көрсетілген. "Орналы бөлмелер" (1996–2004) – BBC One арнасында көрсетілген осындай бағдарламалардың бірі. TLC арнасының "Extreme Cheapskates" және "Extreme Couponing" бағдарламаларында түрлі заттарға ақша жұмсаудан қашу үшін тұрақты түрде қоқысқа қазба салып жүрген адамдар көрсетілді. Соңғы бағдарламада, қажетсіз газеттер және купондар бар газеттік қосымшалар қоқысқа қазба салынған заттардың ішінде болды.