Лингвистикада пауза – дыбыстық бірліктер арасындағы үзіліс. Тілдерде әртүрлі дыбысталу ерекшеліктері байқалады, сөз соңғы дауыстар өзгеріп айтылуы мүмкін.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Прозодикалық бірліктер арасындағы үзіліс
Hiatus between prosodic units
Тіл білімінде пауза (латынша "үзіліс", грекше παῦσις, pâusis "тоқтау, аялдау") – прозодикалық төмендеу бірліктері арасындағы үзіліс. Бұл ұғым кең, себебі ол көбінесе белгілі бір прозодикалық жағдайда кездесетін аллофондарды атау үшін қолданылады, ал мұндай жағдайлар тілдерде әртүрлі болады.
In linguistics, pausa (Latin for 'break', from Greek παῦσις, pâusis 'stopping, ceasing') is the hiatus between prosodic declination units. The concept is somewhat broad, as it is primarily used to refer to allophones that occur in certain prosodic environments, and these environments vary between languages.
Сипаттамалары
Кейбір дыбыс заңдары тек паузада ғана жұмыс істейді. Мысалы, белгілі бір фонемалар сөздің басында немесе соңында басқаша айтылуы мүмкін, егер бір прозодикалық бірлікте, мысалы, берілген түріндегі сөзден бұрын немесе кейін басқа сөз келмесе. Мұндай жағдай неміс, түрік, орыс және басқа да тілдерде кездеседі, онда дауысты кедергілі дыбыстар пауза алдында және дауыссыз дыбыстар алдында кедергісіз болады. Испан тілінде керісінше жағдай байқалады, онда дауысты фрикативтер паузадан кейін және мұрын дыбыстарынан кейін жабық дыбыстарға айналады. Мұндай орталар жиі препаузалық және постпаузалық деп аталады. "Паузада" және "паузалық формада" деген тіркестер көбінесе прозодикалық бірліктің соңындағы немесе препаузалық позициядағы жағдайды білдіреді, себебі препаузалық эффекттер постпаузалық эффекттерге қарағанда жиірек кездеседі. Көп жағдайда, мұндай аллофондар "сөз басында" немесе "сөз соңында" деп сипатталады, "сөз ортасында" табылмайтын басқа аллофондардан айырмаланып, өйткені бұл көптеген оқырмандар үшін түсініктірек. Дегенмен, бұл сипаттама берілген түріндегі сөз үшін ғана дұрыс. Тілді сипаттауда, күмәнді сөз шекарасы аллофоны сөз шекарасымен анықталған, әлде паузалық шекаралармен анықталған аллофондармен салыстырғанда, әрқашан анық бола бермейді.
Some sound laws specifically operate only in pausa. For example, certain phonemes may be pronounced differently at the beginning or the end of a word if no other word precedes or follows within the same prosodic unit, such as a word in the citation form. That is the case with the final obstruent devoicing of German, Turkish, Russian, and other languages whose voiced obstruent consonants are devoiced pre pausa and before voiceless consonants. The opposite environment is relevant in Spanish, whose voiced fricatives become stops post pausa and after nasals. Such environments are often termed pre pausal and post pausal, respectively. The phrases in pausa and pausal form are often taken to mean at the end of a prosodic unit, in pre pausal position, as pre pausal effects are more common than post pausal effects. Very commonly, such allophones are described as occurring "word initially" or "word finally", as opposed to other allophones found "word medially", because that is a more accessible phrasing for most readers. However, that phrasing is accurate only for a word in citation form. It is not always clear in the description of a language whether an alleged word boundary allophone is actually defined by the word boundary, as opposed to being pausal allophones being defined by prosodic boundaries.
Мысалдар
Ағылшын тілінде пауза алдындағы соңғы баса айтылған буын тониктік баса алуға ие болады, бұл бастапқы және екінші деңгейдегі басаның айырмашылығын сезінуге мүмкіндік береді. Ағылшын тілінің диалектілерінде байланыс немесе интрузивті R (байланыстың бір түрі) болғанда, келесі сөз дауысты әріппен басталса да, r паузада айтылмайды. Сол сияқты, француз тіліндегі байланыс та паузада қолданылмайды. Ағылшын тілінде әлсіз және күшті формалары бар сөздер паузадан кейін және көбінесе оған дейін де күшті айтылады. Ағылшын тілінің кейбір диалектілерінде, дыбысты фрикативтер паузада сорлы болады, мысалы, "loud buzz" сөзінде /z/ дыбысы [z̥] болып айтылады, ал "a buzz that's loud" сөзінде [z] болып қалады. Араб, Библиялық еврей, басқа семит тілдері мен египет тілінде пауза грамматикалық өзгерістерге әсер етеді. Араб тілінде жағдайды білдіретін қысқа дауыстылар, пауза алдында алынып тасталады және гендерлік форма өзгереді. Араб әліпбиінде әйелдікке арналған ة (tāʾ marbūṭa تاء مربوطة) әрпі бар, ол классикалық түрде паузада айтылады, бірақ байланыс кезінде айтылмайды. Библиялық еврей тілінде (לָךְ) – «сенің үшін» жалпы әйелдік түрі, сонымен қатар паузадағы еркектік түрі. Испан тілінде дауысты фрикативтер/жақындатулар паузадан кейін және мұрыннан кейін сақтыққа айналады. Тоскана тілінде етістіктің толық инфинитивтік түрі тек пауза алдында ғана кездеседі. Комбе тілінде сөздің соңғы биік тоны паузада төмендейді немесе түсіріледі. Мехри тілінде баса дауыссыздар пауза алдында эжективтерге айналады. Tapieté тілінде /ɨ/ паузада болғанда [x] эпентезі пайда болады, ал кез келген басқа дауысты паузада болғанда [ʔ] эпентезі пайда болады. Сөйтіп, /kɨ/ сөзі паузада [kɨx] болады, ал /hẽʔẽ/ сөзі паузада [hẽʔẽʔ] болады.
In English, the last stressed syllable before a pausa receives tonic stress, giving the illusion of a distinction between primary and secondary stress. In dialects of English with linking or intrusive R (a type of liaison), the r is not realized in pausa even if the following word begins in a vowel. Similarly, French liaison does not operate in pausa. English words that have weak and strong forms are realized as strong after and often also before a pausa. In some dialects of English, the voiced fricatives devoice when they are in pausa, making the /z/ a [z̥] in "a loud buzz" but remaining a [z] in "a buzz that's loud". In Arabic, Biblical Hebrew, other Semitic languages, and Egyptian, pausa affects grammatical inflections. In Arabic, short vowels, including those carrying case, are dropped before a pausa, and the gender is modified. The Arabic alphabet has a letter ة (tāʾ marbūṭa تاء مربوطة) for the feminine, which is classically pronounced in pausa but in liaison. In Biblical Hebrew, (לָךְ) is the general feminine form of 'to you' but also the pausal masculine form. In Spanish, voiced fricative/approximants are pronounced as stops after a pausa and after a nasal. In Tuscan, the full infinitive form of the verb occurs only pre pausa. In Kombe, a word final high tone becomes low or downstepped in pausa. In Mehri, emphatic consonants become ejectives pre pausa. In Tapieté, epenthesis of [x] occurs when /ɨ/ is in pausa, while epenthesis of [ʔ] occurs when any other vowel is in pausa. So the word /kɨ/ becomes [kɨx] when it is in pausa, and the word /hẽʔẽ/ becomes [hẽʔẽʔ] when it is in pausa.