Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дауыстық немесе қол қозғалысы
Distinct speech sound or gesture
Фонетикада (тіл білімінің бір саласы) телефон – сөздердің мағынасына нақты дыбыстың маңыздылығына қарамастан, кез келген ерекше дауыстық немесе қол қозғалысы. Ал фонема – белгілі бір тілдегі дауыстық, егер оны басқа фонемамен ауыстырса, бір сөзді басқа сөзге айналдыруға болады. Телефондар абсолютті және кез келген тілге тән емес, ал фонемаларды тек нақты тілдерге қатысты талқылауға болады. Мысалы, ағылшын тіліндегі kid және kit сөздері екі түрлі фонемамен аяқталады, және , және бірін екіншісіне ауыстырса, бір сөзді басқа сөзге айналдырады. Дегенмен, pun (, үрлемемен) және spun (, үрлемесіз) дыбыстары арасындағы айырмашылық ағылшын тілінде сөздің мағынасына немесе идентификациясына ешқашан әсер етпейді. Сондықтан, бір дыбысты екіншісімен ауыстыруға болмайды, осылайша бір сөзді екінші сөзге айналдыру мүмкін емес. Бұл себепті және екі түрлі телефон болып табылады, бірақ ағылшын тілінде екі түрлі фонема емес. Ағылшын тілінен айырмашылығы, хиндустани тілінде осы екі дыбысты ауыстыру бір сөзді басқа сөзге айналдырады: (फल/پھل) «жеміс» дегенді білдіреді, ал (पल/پل) «сәт» дегенді білдіреді. Осылайша, және дыбыстары хиндустани тілінде әр түрлі фонемалар, бірақ ағылшын тілінде ерекше фонемалар емес. Мысалдардан көрініп тұрғандай, орфографияның таңбаларына сәйкестірілетін сөйлеу ерекшеліктері көбінесе фонемалар болып табылады, телефондар емес.
In phonetics (a branch of linguistics), a phone is any distinct speech sound or gesture, regardless of whether the exact sound is critical to the meanings of words. In contrast, a phoneme is a speech sound in a given language that, if swapped with another phoneme, could change one word to another. Phones are absolute and are not specific to any language, but phonemes can be discussed only in reference to specific languages. For example, the English words kid and kit end with two distinct phonemes, and , and swapping one for the other would change one word into a different word. However, the difference between the sounds in pun (, with aspiration) and spun (, without aspiration) never affects the meaning or identity of a word in English. Therefore, cannot be replaced with (or vice versa) and thereby convert one word into another. This causes and to be two distinct phones but not distinct phonemes in English. In contrast to English, swapping the same two sounds in Hindustani changes one word into another: (फल/پھل) means 'fruit', and (पल/پل) means 'moment'. The sounds and are thus different phonemes in Hindustani but are not distinct phonemes in English. As seen in the examples, phonemes, rather than phones, are usually the features of speech that are mapped onto the characters of an orthography.
Шолу
Сөйлеу тілдері контекстінде, телефон – тілдің талданбаған дыбысы. Телефон – нақты физикалық немесе сезімдік қасиеттері бар тіл сегменті және фонетикалық сөйлеуді талдаудың негізгі бірлігі болып табылады. Телефондар көбінесе дауысты немесе дауыссыз болып келеді. Фонетикалық транскрипция (телефондарға негізделген) квадрат жақшалардың ішінде жазылады, ал фонемиялық транскрипция (фонемаларға негізделген) слэштердің ішінде жазылады. Телефондар (көбінесе фонемалар да) Халықаралық фонетикалық әліпби (IPA) символдарымен бейнеленеді. Мысалы, ағылшын тіліндегі *spin* сөзінде төрт телефон бар: , , және , сондықтан сөздің фонетикалық бейнесі болады. *Pin* сөзінде үш телефон бар. Оның басындағы дыбыс аспирацияланғандықтан, оны деп көрсетуге болады, ал сөздің фонетикалық бейнесі болады. (Фонетикалық бейнеде көрсетілген нақты ерекшеліктер тар немесе кең транскрипция қолданылуына және автор назар аударуды қалайтын ерекшеліктерге байланысты, белгілі бір контексте өзгереді.) Телефондар бір фонеманың түрі болып саналса, олар сол фонеманың аллофондары деп аталады (мұндай анықтамалар жасау әдістері туралы толық ақпаратты фонема тақырыбында табуға болады). Мысалы, ағылшын тілінде және деп жазылатын бір фонеманың аллофондары болып саналады. Осы екі сөздің фонемалық транскрипциясы және , ал аспирация ерекшеленбегендіктен көрсетілмейді.
In the context of spoken languages, a phone is an unanalyzed sound of a language. A phone is a speech segment that possesses distinct physical or perceptual properties and serves as the basic unit of phonetic speech analysis. Phones are generally either vowels or consonants. A phonetic transcription (based on phones) is enclosed within square brackets , rather than the slashes of a phonemic transcription, (based on phonemes). Phones (and often also phonemes) are commonly represented by using symbols of the International Phonetic Alphabet (IPA). For example, the English word spin consists of four phones, , , and and so the word has the phonetic representation The word pin has three phones. Since its initial sound is aspirated, it can be represented as , and the word's phonetic representation would then be (The precise features shown in a phonetic representation depend on whether a narrow or broad transcription is used and which features the writer wishes to draw attention to in a particular context.) When phones are considered to be realizations of the same phoneme, they are called allophones of that phoneme (more information on the methods of making such assignments can be found under phoneme). In English, for example, and are considered allophones of a single phoneme, which is written The phonemic transcriptions of those two words is thus and , and aspiration is then no longer shown since it is not distinctive.
Орфографияға қосылу
Фонемалар мен әріптер арасындағы тікелей байланыс қолданылған орфография түріне байланысты. Индонезия орфографиясы сияқты фонеологиялық орфографияларда фонемалар әріптермен бір-бірге сәйкес келеді, ал ағылшын орфографиясы сияқты әліпбилік орфографияларда тікелей байланыс орнатуға тырысады, бірақ көбінесе бір фонема бірнеше әріпке сәйкес келеді. Жоғарыда келтірілген мысалдарда квадрат жақшалармен берілген әріптер: "pʰ" және "p" – ДАФ (ХФТ) бойынша дыбыстардың белгіленуі. Ағылшын және индонезия тілдерінен өзгеше, ДАФ (ХФТ) практикалық орфография емес, лингвистер оны тілдегі сөздердің фонетикалық транскрипциясын алу үшін пайдаланады, сондықтан ол қалыптасуымен-ақ дыбыстану бойынша нақты жазылатын жүйе болып табылады.
Whether a direct mapping between phonemes and characters is achieved depends on the type of orthography used, phonological orthographies like the Indonesian orthography tend to have one to one mappings of phonemes to characters whereas alphabetic orthographies like the English orthography tend to try to have direct mappings but end up mapping one phoneme to multiple characters often. In the examples above the characters enclosed in square brackets: "pʰ" and "p" are IPA representations of phones. The IPA unlike English and Indonesian is not a practical orthography and is used by linguists to obtain phonetic transcriptions of words in spoken languages and is therefore a strongly phonetically spelled system by design.