Тілдердегі дыбыстық құрылымды зерттеу: фонология, дыбыстар мен белгілердің жүйесі, тіл білімі, қол тілдерінің ерекшеліктері. SEO үшін оптимизацияланған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдердегі дыбыстық құрылымды зерттеу
Study of sound organization in languages
Фонеология – тілдердің өз дыбыстарын немесе есімдер тілдері үшін олардың құраушы бөліктерін жүйелі түрде қалай ұйымдастыратынын зерттейтін тіл білімінің саласы. Бұл термин сондай-ақ нақты бір тілдің дыбыстық немесе есімдер жүйесіне қатысты болуы мүмкін. Бұрын фонеологияның зерттелуі тек сөйлеу тілдеріндегі фонемалар жүйесін зерттеумен байланысты болған, бірақ қазір кез келген тіл білімі талдауымен де байланысты болуы мүмкін:
Phonology is the branch of linguistics that studies how languages systematically organize their phones or, for sign languages, their constituent parts of signs. The term can also refer specifically to the sound or sign system of a particular language variety. At one time, the study of phonology related only to the study of the systems of phonemes in spoken languages, but may now relate to any linguistic analysis either:
Есімдер тілдерінің фонеологиялық жүйесі сөйлеу тілдеріндегі дыбыстар жүйесімен теңдес. Есімдердің құрылыс бөліктері – қозғалыс, орналасу және қол пішінінің сипаттамалары. Бастапқыда есімдер фонеологиясын зерттеу үшін жеке терминология қолданылды ("фонема" орнына "керема" және т.б.), бірақ қазір бұл ұғымдар барлық адам тілдеріне бірдей қолданылатындығы қабылданды.
Sign languages have a phonological system equivalent to the system of sounds in spoken languages. The building blocks of signs are specifications for movement, location, and handshape. At first, a separate terminology was used for the study of sign phonology ("chereme" instead of "phoneme", etc. ), but the concepts are now considered to apply universally to all human languages.
Терминология
"Фонология" сөзі (мысалы, "ағылшын тілінің фонологиясы") зерттеу саласын немесе нақты бір тілдің фонологиялық жүйесін білдіруі мүмкін. Бұл тілдің құрамындағы синтаксис, морфология және лексика сияқты негізгі жүйелердің бірі болып саналады. "Фонология" сөзі ежелгі грек тіліндегі φωνή (phōnḗ) – "дауыс, дыбыс" сөзінен және "логия" жұрнағынан (грек тіліндегі λόγος (lógos) – "сөз, сөйлеу, талқылау нысаны") алынған. Фонология, әдетте, тілдің дыбыстарының немесе белгілерінің физикалық өндірілуі, акустикалық берілуі және қабылдануымен айналысатын фонетикадан ерекшеленеді. Соңғы кезде Ласс (1998) фонологияның тіл дыбыстарына қатысты лингвистиканың кіші саласына кең мағынада қатысты екенін, ал тар мағынада "фонология дыбыстардың функциясы, мінез-құлқы және тілдік бірлік ретіндегі ұйымдастырылуымен" айналысатынын жазады. Қазіргі фонологияның қалыптасуына 19 ғасырдағы поляк ғалымы Ян Бадуин де Куртенэнің зерттеулері зор үлес қосты. Ол (студенттері Миколай Крушевский мен Лев Щербамен бірге) 1876-1877 жылдары өткізген лекцияларында "фонема" терминінің қазіргі қолданысын қалыптастырды. "Фонема" сөзі алғаш рет 1873 жылы француз лингвисті А. Дюфриш Деженетт тарапынан қолданылған. Париж лингвистикалық қоғамының 24 мамырдағы мәжілісінде оқыған баяндамасында Дюфриш Деженетт "фонеманың" неміс тіліндегі "Sprachlaut" сөзіне бір сөздік балама ретінде қызмет етуін ұсынды. Бадуин де Куртенэнің кейінгі жұмысы, көбінесе назардан тыс қалғанмен, қазіргі заманғы фонологияның бастау нүктесі деп есептеледі. Ол сонымен қатар фонетикалық ауысулар теориясы (қазіргі кезде аллофония және морфофонология деп аталады) бойынша жұмыс істеді және Э. Ф. К. Кёрнердің сөзіне сәйкес, Соссюрдың жұмысына әсер еткен болуы мүмкін. Соғыс аралық кезеңде фонологияның ықпалды мектебі – Прага мектебі болды. Оның жетекші өкілдерінің бірі – князь Николай Трубецкой, оның "Grundzüge der Phonologie" ("Фонология негіздері") еңбегі,
The word "phonology" (as in "phonology of English") can refer either to the field of study or to the phonological system of a given language. This is one of the fundamental systems that a language is considered to comprise, like its syntax, its morphology and its lexicon. The word phonology comes from Ancient Greek φωνή, phōnḗ, 'voice, sound', and the suffix logy (which is from Greek λόγος, lógos, 'word, speech, subject of discussion'). Phonology is typically distinguished from phonetics, which concerns the physical production, acoustic transmission and perception of the sounds or signs of language. More recently, Lass (1998) writes that phonology refers broadly to the subdiscipline of linguistics concerned with the sounds of language, and in more narrow terms, "phonology proper is concerned with the function, behavior and organization of sounds as linguistic items." The study of phonology as it exists today is defined by the formative studies of the 19th century Polish scholar Jan Baudouin de Courtenay, who (together with his students Mikołaj Kruszewski and Lev Shcherba in the Kazan School) shaped the modern usage of the term phoneme in a series of lectures in 1876–1877. The word phoneme had been coined a few years earlier, in 1873, by the French linguist A. Dufriche Desgenettes. In a paper read at 24 May meeting of the Société de Linguistique de Paris, Dufriche Desgenettes proposed for phoneme to serve as a one word equivalent for the German Sprachlaut. Baudouin de Courtenay's subsequent work, though often unacknowledged, is considered to be the starting point of modern phonology. He also worked on the theory of phonetic alternations (what is now called allophony and morphophonology) and may have had an influence on the work of Saussure, according to E. F. K. Koerner. An influential school of phonology in the interwar period was the Prague school. One of its leading members was Prince Nikolai Trubetzkoy, whose Grundzüge der Phonologie (Principles of Phonology),
Фонемаларды талдау
Фонологияның дәстүрлі, прегенеративті мектептерінің маңызды бөлігі – тіл ішінде қандай дыбыстарды ерекше бірліктермен топтастыруға болатынын зерттеу; бұл бірліктер фонемалар деп аталады. Мысалы, ағылшын тілінде "p" дыбысы "pot" сөзінде аспирацияланады (айтылады), ал "spot" сөзінде аспирацияланбайды (айтылады). Дегенмен, ағылшын тілінде сөйлейтіндер екі дыбысты да бір фонологиялық санаттың, яғни фонеманың вариациялары ретінде (аллофондар, олар минималды жұптарды құра алмайды) қарастырады. Бірақ кейбір тілдерде бұл екі дыбыс әртүрлі деп есептеледі, сондықтан олар әртүрлі фонемаларға жатқызылады. Мысалы, тай, бенгал және кечуа тілдерінде сөздердің минималды жұптары бар, онда аспирация – жалғыз контрастты белгі (екі сөздің мағынасы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ айтылудағы жалғыз айырмашылық – біреуінде аспирация бар, екіншісінде жоқ). Сондықтан тілдің фонологиялық зерттеуінің бір бөлігі деректерге (ана тілінде сөйлейтіндердің сөйлеуінің фонетикалық транскрипциялары) қарап, негізгі фонемалардың қандай екенін және тілдің дыбыстық тізімі қандай екенін анықтауға тырысуды қамтиды. Жоғарыда айтылғандай, минималды жұптардың болуы немесе болмауы екі дыбысты бір фонемаға жатқызуға бола ма, жоқ па, соны шешу үшін жиі қолданылатын критерий болып табылады. Алайда, басқа да факторларды ескеру қажет. Тілдегі фонемиялық контрасттар уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Бір кезде, және , бірдей артикуляция орны мен тәсіліне ие және тек дауысталуымен ғана ерекшеленетін екі дыбыс, ағылшын тілінде бір фонеманың аллофондары болды, бірақ кейіннен бөлек фонемаларға жатты. Бұл – тарихи лингвистикада сипатталған тілдердің тарихи өзгерісінің негізгі факторларының бірі. Сөйлеуді қабылдау және артикуляциялау зерттеулерінің нәтижелері мен түсініктері бір фонема ретінде қабылданатын алмастырылатын аллофондар туралы дәстүрлі және біршама интуитивті идеяны күрделендіреді. Біріншіден, бір фонеманың алмастырылған аллофондары танылмайтын сөздерге әкелуі мүмкін. Екіншіден, нақты сөйлеу, тіпті сөз деңгейінде де, өте күшті артикуляциялық байланысқа ие, сондықтан сөздерді сөйлеуді қабылдауға әсер етпей қарапайым сегменттерге бөлуге болады деп күту қиын. Сондықтан әртүрлі лингвистер дыбыстарды фонемаларға жатқызу мәселесіне әртүрлі көзқарас танытады. Мысалы, олар аллофондардың фонетикалық жағынан қаншалықты ұқсас болуын талап ететін шамада ерекшеленеді. Сондай-ақ, дыбыстардың осы топтастыруы тек лингвистикалық талдау құралы болып табыла ма, әлде адам миының тілді өңдеу жолындағы нақты процесін көрсетеді ме дегенге қатысты әртүрлі пікірлер бар. 1960 жылдардың басынан бастап теориялық лингвистер фонеманың дәстүрлі ұғымынан алыстап, морфемалардың құрамдас бөлігі ретінде, неғұрлым абстрактілі деңгейдегі негізгі бірліктерді қарастыруды жөн көреді; бұл бірліктерді морфофонемалар деп атауға болады, ал осы әдісті қолдана отырып талдау морфофонология деп аталады.
An important part of traditional, pre generative schools of phonology is studying which sounds can be grouped into distinctive units within a language; these units are known as phonemes. For example, in English, the "p" sound in pot is aspirated (pronounced ) while that in spot is not aspirated (pronounced ). However, English speakers intuitively treat both sounds as variations (allophones, which cannot give origin to minimal pairs) of the same phonological category, that is of the phoneme (Traditionally, it would be argued that if an aspirated were interchanged with the unaspirated in spot, native speakers of English would still hear the same words; that is, the two sounds are perceived as "the same" .) In some other languages, however, these two sounds are perceived as different, and they are consequently assigned to different phonemes. For example, in Thai, Bengali, and Quechua, there are minimal pairs of words for which aspiration is the only contrasting feature (two words can have different meanings but with the only difference in pronunciation being that one has an aspirated sound where the other has an unaspirated one). Part of the phonological study of a language therefore involves looking at data (phonetic transcriptions of the speech of native speakers) and trying to deduce what the underlying phonemes are and what the sound inventory of the language is. The presence or absence of minimal pairs, as mentioned above, is a frequently used criterion for deciding whether two sounds should be assigned to the same phoneme. However, other considerations often need to be taken into account as well. The particular contrasts which are phonemic in a language can change over time. At one time, and , two sounds that have the same place and manner of articulation and differ in voicing only, were allophones of the same phoneme in English, but later came to belong to separate phonemes. This is one of the main factors of historical change of languages as described in historical linguistics. The findings and insights of speech perception and articulation research complicate the traditional and somewhat intuitive idea of interchangeable allophones being perceived as the same phoneme. First, interchanged allophones of the same phoneme can result in unrecognizable words. Second, actual speech, even at a word level, is highly co articulated, so it is problematic to expect to be able to splice words into simple segments without affecting speech perception. Different linguists therefore take different approaches to the problem of assigning sounds to phonemes. For example, they differ in the extent to which they require allophones to be phonetically similar. There are also differing ideas as to whether this grouping of sounds is purely a tool for linguistic analysis, or reflects an actual process in the way the human brain processes a language. Since the early 1960s, theoretical linguists have moved away from the traditional concept of a phoneme, preferring to consider basic units at a more abstract level, as a component of morphemes; these units can be called morphophonemes, and analysis using this approach is called morphophonology.
Басқа тақырыптар
Мағынаны ажыратуға қабілетті ең кішкентай бірліктерден (фонемалар) өзге, фонология дыбыстардың бір морфеманың әртүрлі түрінде (алломорфтар) қалай өзгеріп, бірін-бірі алмастыратынын, сондай-ақ, мысалы, буын құрылымын, екпінді, дыбыстық ерекшеліктерді, тон мен интонацияны зерттейді. Фонологияға сонымен қатар фонотактика (нақты бір тілде дыбыстардың қандай орындарда қолданылуына қатысты фонологиялық шектеулер) және фонологиялық өзгерістер (фонологиялық ережелердің қолданылуы арқылы дыбыс айтылуының қалай өзгеретіні, кейде белгілі бір ретпен, біріне тікелей әсер ететін немесе керісінше әсер ететін) сияқты тақырыптар, әрі просодия, яғни жоғары деңгейдегі дыбыстық құбылыстарды және екпін мен интонацияны зерттеу де кіреді. Фонологиялық талдау принциптерін модальділікке қарамастан қолдануға болады, себебі олар жалпы талдау құралдары ретінде, нақты бір тілге арналған құралдар емес, жасалған. Осы принциптер ым тілдерін талдау үшін де қолданылған (ым тілдеріндегі фонемаларға қараңыз), тіпті тілдік бірліктер дауыстық дыбыстар түрінде көрінбесе де.
In addition to the minimal units that can serve the purpose of differentiating meaning (the phonemes), phonology studies how sounds alternate, or replace one another in different forms of the same morpheme (allomorphs), as well as, for example, syllable structure, stress, feature geometry, tone, and intonation. Phonology also includes topics such as phonotactics (the phonological constraints on what sounds can appear in what positions in a given language) and phonological alternation (how the pronunciation of a sound changes through the application of phonological rules, sometimes in a given order that can be feeding or bleeding,) as well as prosody, the study of suprasegmentals and topics such as stress and intonation. The principles of phonological analysis can be applied independently of modality because they are designed to serve as general analytical tools, not language specific ones. The same principles have been applied to the analysis of sign languages (see Phonemes in sign languages), even though the sublexical units are not instantiated as speech sounds.