Кіріспе
Телефон бір фонеманы айту үшін қолданылатын термин, ана тілі француз немесе ағылшын тілі емес адамды белгілеу үшін қолданылады, әсіресе Канадада. Фоналогияда аллофон (/'æ//l//ə//f//oʊ//n//audio=En us allophone.ogg/; грек тілінен ἄλλος, "басқа" және φωνή, "дауыс, дыбыс") – белгілі бір тілде бір фонеманы айтуға қолданылатын бірнеше мүмкін дыбыстардың немесе фонемалардың бірі. Мысалы, ағылшын тілінде дауыссыз жарық дауысы (stop сөзіндегідей) және демімен айтылатын нұсқасы (top сөзіндегідей) – /p/ фонемасының аллофондары болып табылады, ал осы екеуі кейбір тілдерде, мысалы, Орталық тай тілінде әртүрлі фонемалар саналады. Сол сияқты, испан тілінде /ɾ/ (dolor доˈloɾ сөзіндегідей) және /r/ (nada ˈnaða сөзіндегідей) – /r/ фонемасының аллофондары болып табылады, ал осы екеуі ағылшын тілінде әртүрлі фонемалар саналады (dare және there сөздерінің айырмашылығындағыдай). Нақты бір жағдайда таңдалған аллофонды көбінесе фонетикалық контекст бойынша болжауға болады, мұндай аллофондар позициялық варианттар деп аталады, бірақ кейбір аллофондар еркін өзгерісте кездеседі. Дыбысты сол фонеманың басқа аллофонымен алмастыру әдетте сөздің мағынасын өзгертпейді, бірақ нәтижесі ана тілі емес немесе тіпті түсініксіз болып көрінуі мүмкін. Белгілі бір тілдің ана тілінде сөйлейтін адамдар тілдегі бір фонеманы бір ерекше дыбыс ретінде қабылдайды және бір фонеманы айту үшін қолданылатын аллофондық өзгерістерден "хабарсыз болады, тіпті оған таңғалады".
the term for someone whose native language is not French or English, typically used in Canada
In phonology, an allophone ('/æ//l//ə//f//oʊ//n//audio=En us allophone. ogg/; from the Greek ἄλλος, , 'other' and φωνή, , 'voice, sound') is one of multiple possible spoken soundsor phonesused to pronounce a single phoneme in a particular language. For example, in English, the voiceless plosive (as in stop ) and the aspirated form (as in top ) are allophones for the phoneme , while these two are considered to be different phonemes in some languages such as Central Thai. Similarly, in Spanish, (as in dolor doˈloɾ) and (as in nada ˈnaða) are allophones for the phoneme , while these two are considered to be different phonemes in English (as in the difference between dare and there). The specific allophone selected in a given situation is often predictable from the phonetic context, with such allophones being called positional variants, but some allophones occur in free variation. Replacing a sound by another allophone of the same phoneme usually does not change the meaning of a word, but the result may sound non native or even unintelligible. Native speakers of a given language perceive one phoneme in the language as a single distinctive sound and are "both unaware of and even shocked by" the allophone variations that are used to pronounce single phonemes.
Тұжырымдаманың тарихы
"Аллофон" термині 1929 жыл шамасында Биньямин Ли Уорфпен енгізілді. Осы арқылы ол алғашқы фонема теориясын қалыптастыруға маңызды үлес қосты деп саналады. Бұл термин 1941 жылы Джордж Л. Трейгер мен Бернард Блохтың ағылшын тілінің фонеологиясы жөніндегі мақаласында кеңінен танымал болды және американдық структуралистік дәстүрде стандартты қолданысқа енді.
Қосымша және еркін вариантлы аллофондар және ассимиляция
Пайдаланушының сөйлеуі белгілі бір фонема үшін дауысталған кезде, ол тіпті бір сөйлеуші үшін де басқа сөйлеулерден сәл өзгеше болады. Бұл фонемалардың қаншалықты нақты және әмбебап екендігі туралы пікірталас тудырды (толық мәліметтер үшін фонемаға қараңыз). Сөйлеушілер үшін тек айқындалатын немесе сезілетін кейбір айырмашылықтар ғана маңызды. Аллофондардың екі түрі бар: бірінде фонеманы белгілі бір жағдайда нақты аллофон арқылы айту қажет, екіншісінде сөйлеуші қолданылатын аллофонды санасыз түрде таңдауға құқылы. Егер фонемаға сәйкес аллофондар жиынтығынан белгілі бір контексте нақты аллофонды таңдау қажет болса, ал басқа аллофонды қолдану шатастыруға немесе сөйлеушінің тілі ана тіліне сай емес естілуіне себеп болса, онда бұл аллофондар толықтыратын аллофондар деп аталады. Бұл жағдайда аллофондар бір-бірін толықтырады, және біреуі екіншісінің қолданылуы қалыпты жағдайда қолданылмайды. Толықтыратын аллофондардың әрқайсысы нақты фонетикалық контексте қолданылады және фонологиялық процеске қатысуы мүмкін. Басқа жағдайларда, сөйлеуші жеке әдеттеріне немесе қалауына сәйкес еркін таңдалатын аллофондарды еркін таңдай алады, бірақ еркін таңдалатын аллофондар да нақты жағдайда таңдалады, керісінше емес. Аллофондардың тағы бір мысалы – ассимиляция, онда фонема басқа фонемаға ұқсауға бейім. Ассимиляцияның бір мысалы – дауысты және дауыссыз дыбыстардың өзгеруі, онда дауыссыз дыбыстар дауысты дыбыстардың алдында және артында дауысты болады, ал дауысты дыбыстар дауыссыз дыбыстардың алдында және артында дауыссыз болады.
Аллотон
Аллотон — стандартты мандарин тіліндегі бейтарап тон сияқты тоникалық аллофон.
Фонеманы аллофонмен бейнелеу
Фонемалар сөйлеу дыбыстарының абстракциясы болғандықтан, дыбыстардың өзі емес, олардың тікелей фонетикалық транскрипциясы жоқ. Олар көп аллофониялық өзгерістерсіз айтылғанда, қарапайым кең транскрипция қолданылады. Бірақ, егер фонеманың бірнеше толықтыратын аллофондары болса, аллофония маңызды болып, мәселе күрделене түседі. Көбінесе, аллофондардың біреуі ғана транскрипциялауға оңай болса, яғни диакритикалық белгілерді қажет етпесе, сол аллофон фонеманың бейнесі ретінде таңдалады. Дегенмен, мұндай аллофондар бірнеше болуы мүмкін, немесе тіл білімі маманы одан да жоғары дәлдікке ұмтылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, фонеманы білдіретін аллофонды анықтау үшін «басқа жағдайдағы» қағидасы жиі қолданылады. «Басқа жағдайдағы» аллофон – фонеологиялық ережелермен сипатталғаннан кейін қалған аллофон. Мысалы, ағылшын тілінде дауыстылардың ауыздық және мұрындық аллофондары бар. Қағида бойынша, дауыстылар бір буын ішіндегі мұрындық дауыссыздың алдында ғана мұрынды болады, ал қалған жағдайларда ауыздық болады. Сондықтан, «басқа жағдайдағы» қағидаға сәйкес, ауыздық аллофондар негізгі деп есептеледі, ал ағылшын тіліндегі мұрындық дауыстылар ауыздық фонемалардың аллофондары болып саналады. Кейде аллофон өзге аллофондарға қарағанда әлем тілдерінде жиі кездесетін болғандықтан, фонеманың тарихи шығу тегін көрсететіндіктен, немесе фонемалық тізімнің кестесін теңгерімді ету үшін, оны фонеманы көрсету үшін таңдауға болады. Архифонемалар үшін жиі қолданылатын балама – /N/ сияқты үлкен әріпті пайдалану, мысалы, [m], [n], [ŋ] үшін. Сирек жағдайларда, тіл білімі маманы фонемаларды абстрактілі символдармен, мысалы, дингбаттармен белгілеуі мүмкін, осылайша ешқандай аллофонды артықшылыққа ие етуден сақтануға болады.