Кіріспе

Кардиналдық дауыстылар – тілдердің дыбыстарын сипаттауда фонетика мамандары қолданатын дауыстылар жиынтығы. Олар тілдің ауыз шатырына қатысты орналасуына, тілдің ең жоғары нүктесінің алға немесе артқа қарай қаншалықты жылғалына және еріндердің пішініне (дөңгеленген немесе дөңгеленбеген) қарай жіктеледі. Кардиналдық дауысты – тілдің алдыңғы немесе артқы, жоғары немесе төменгі шегінде орналасқан кезде туындайтын дауысты дыбыс. Ағымдағы жүйені 20-шы ғасырдың басында Дэниел Джонс жүйелеген, бірақ бұл идея ертерек фонетиктерге, әсіресе Эллис пен Беллге қатысты.

Жүйенің дәлдігінің шектері

Кардиналдық дауыстылар жүйесінің әдеттегі түсіндірмесі бойынша, білікті қолданушы он алты негізгі және екінші дауыстыларды, сондай-ақ аз сандағы орталық дауыстыларды сенімді түрде ажырата алады. Халықаралық фонетикалық қауымдастықтың диакритикалық белгілерді ұсынуы аралық мәндерді де сенімді түрде тануға мүмкіндік береді, сондықтан фонетик жақын ортаңғы алдыңғы дөңгеленбеген дауысты және ашық ортаңғы алдыңғы дөңгеленбеген дауысты ғана емес, сонымен қатар ортаңғы алдыңғы дөңгеленбеген дауысты, орталықтандырылған ортаңғы алдыңғы дөңгеленбеген дауысты және т.б. анықтай алады. Бұл дауыстылардың саны жиырмаға қарағанда қырық немесе елуге жақын екенін көрсетеді. Оқытылған фонетиктердегі бұл қабілеттің эмпирикалық дәлелдерін табу қиын. Ладефогед 1950 және 60-шы жылдарда жарияланған тәжірибелер сериясында оқытылған фонетиктердің шотланд гаэль тілінің диалектісінің дауыстыларына қалай жауап беретінін зерттеді. Ол он сегіз фонетикке гаэль тілінде сөйлейтін адамның айтқан он сөзін тыңдап, дауыстыларды кардиналдық дауыстылар төртбұрышына орналастыруды тапсырды. Содан кейін ол фонетиктер арасындағы келісім және келіспеушілік деңгейін зерттеді. Ладефогед өзі Дэниел Джонс құрған британдық дәстүрде оқытылған фонетиктердің пікірлері осы білімді алмағандарға қарағанда бір-біріне жақын екеніне назар салды. Дегенмен, ең таңғаларлық нәтиже – барлық тыңдаушылар арасында кардиналдық мәндерден алыс дауыстыларға қатысты үлкен пікір алмасушылық.