Кіріспе
Сөйлеу дыбыстарының класы
Сұйық дыбыстар – ырғақтық дыбыстар мен дауысты жақтық шамалаулардан тұратын консонанттар класы, олар кейде "r-ға ұқсас дыбыстар" және "l-ға ұқсас дыбыстар" деп сипатталады. "Сұйық" сөзі ежелгі грек сөзі ὑγρός (hugrós) сөзінің аудармасы болып көрінеді, оны грамматик Дионисий Тракс грек соноранттарын сипаттау үшін алғаш рет қолданған. Сұйық консонанттар консонанттық топтардың және буын ядросының құрамына кіруге бейім. Олардың үшінші форманттары әдетте алғашқы екі формант бойынша болжауға келмейді. Тағы бір маңызды ерекшелік – олардың күрделі артикуляциясы, бұл оларды дәл зерттеуді қиын жасайтын консонанттар класына айналдырады және балалардың фонеологиялық даму кезінде соңғы шығарылатын консонанттар болып табылады. Олар сондай-ақ ассимиляция, диссимиляция және метатез сияқты фонологиялық өзгерістердің белгілі бір түрлеріне ұшырауы мүмкін. Көптеген тілдерде фонемалық тізімде кем дегенде бір сұйық дыбыс болады. Ағылшын тілінде екі сұйық дыбыс бар: /l/ және /ɹ/.
Тарих және этимология
Грамматик Дионисий Тракс ежелгі гректің дыбыстық ырғақтарын сипаттау үшін грек тіліндегі ὑγρός (hýgrós) сөзін қолданды. Бұл терминнің классикалық грек өлеңдерінде олардың ырғақты топтың екінші мүшесі ретінде кездескендегі өзгеретін немесе тұрақсыз (немесе "сұйық") әсерімен байланысты болған деп есептеледі (төменде қараңыз). Бұл сөз латын тіліне ликвид (liquidus) деп аударылды (мүмкін, қате түсініскендіктен), ал жақ сөйлейтін дыбыстар (латеральдар) ротикалық дыбыстарға қарағанда кем дыбысты деп саналды. Осы себепті олар басқа дауыссыздарға қарағанда (жарылыс дыбыстарын қоспағанда) дауыссыздар тізбегінің құрамына кіруі жиі, ал бастапқы дауыссыздар тізбегінде кедергілі дыбыстардан кейін, ал соңғы дауыссыздар тізбегінде олардан бұрын келеді. Сұйық дыбыстар буын шыңының иерархиясында да осындай орынға ие, бірақ кейбір зерттеулер көрсеткендей, буындық мұрындық дыбыстар жалпы алғанда артықшылыққа ие. Латын және ежелгі грек тілдерінде кедергілі дыбыс + сұйық дыбыс тізбектері (muta cum liquida деп аталады).
Артикуляциялық фонетикада сұйық дыбыстар бақыланатын қимылдар ретінде сипатталады, олар баяурақ болады және тілдің "қалпына келтіру кезеңінде" (тіл дауыссыздың артикуляциялық орнына бейімделгенде) дәл қозғалысын қажет етеді. Сәбилер баллистикалық қимылдарды артық көреді, олар жақтың инерциялық қозғалысына тәуелді болғандықтан, сұйық дыбыстар баланың фонетикалық дамуында әдетте кейінірек пайда болады және үш жасқа дейін дауыссыздар тізбегінде олардың жойылу ықтималдығы жоғары. Сұйық дыбыстар "күрделі тілдік геометрияны" қамтитын дауыссыздар ретінде де сипатталған. Сұйық дыбыстардың толық артикуляциялық және акустикалық сипаттамаларын анықтау үшін ультрадыбыс пен аудио жазбаларды бірге қолдану жиілеуде. Бұл осы дауыссыздар тобын тек естілу арқылы талдаудың қиындығына байланысты.
Ассимиляция
Сұйық дауыссыз да ассимиляцияға ұшырауы мүмкін (мысалы, сицилиялық parrari "сөйлеу" және итальяндық parlare). Бұл құбылыс фин тілінде ұзақ сұйық дауыссыздың кең таралған себептерінің бірі, өйткені ол дүние жүзінде осылай жиі кездеспейді. "Тул" түбірінен ("келу") және өткен шақ жұрнағы "nut" мысалын қараңыз. Сұйық ассимиляцияның ерекше түрі – сұйық үйлесім, кейбір тілдерде кездеседі. Сунда тілінде кейбір морфемалар түбірдегі сұйық дауыссызға байланысты екі түрлі түрінде кездеседі. Мысалы, латын тілінен алынған сицилиялық caudu ("calidus").
Өрлеу және географиялық таралу
Лингвист Иан Мэддисонның зерттеуіне сәйкес, көптеген тілдерде бірден үшқа дейін сұйық дауыс бар (екі сұйық дауыстың жүйесі ең көп кездеседі) және олар көбінесе тістік немесе альвеолалық болады. Сұйық дауыстар тілдерде сирек екі рет қайталанады. Ағылшын тілінде екі сұйық фонема бар: біреуі бүйірлік, екіншісі – ротикалық, мысалы, led және red сөздерінде көрініп тұр. Көптеген басқа еуропалық тілдерде де бір бүйірлік және бір ротикалық фонема бар. Грек, итальян және серб-хорват тілдері сияқты кейбір тілдерде екіден астам сұйық фонема кездеседі. Осы үш тілде де екі бүйірлік және бір ротикалық дауыстар жиынтығы бар. Сол сияқты, Иберия тілдері төрт сұйық фонеманы ажыратады. , , , және төртінші фонема, португал тілінің көптеген диалекттерінде альвеолалық діріл болып табылады, ал кейбіреулерінде (әсіресе Бразилияда) ол увулалық діріл немесе үскірікке айналады (сондай-ақ, испан тіліндегі көптеген сөйлеушілерде жоқ және оның орнына дыбысын қолданады). Мысалы, орыс және ирланд тілдері сияқты кейбір еуропалық тілдерде, жұмсақталған бүйірлік-ротикалық жұп, жұмсақталмаған (немесе велярланған) жиынтықпен ажыратылады (мысалы, орыс тілінде). Әлемнің басқа бөліктерінде, Солтүстік Америка мен Австралияны қоспағанда, тілдің дауыстық құрамының ең көп таралған ерекшелігі – жоғарыда аталған екі сұйық дауыс. Солтүстік Америкада көптеген тілдерде ротикалық дауыстар мүлдем жоқ, ал бүйірлік дауыстардың түрлері көп, бірақ олардың көпшілігі сұйық емес, кедергілі дауыстар. Австралияның абориген тілдерінің көпшілігінде сұйық дауыстар өте көп, кейбіреулерінде жетіге дейін ерекше сұйық дауыс бар. Олар әдетте тістік, альвеолалық, ретрофлекс және латеральды дауыстарды, сондай-ақ үш ротикалық дауысты қамтиды. Керісінше, Амазонка бассейнінде және Солтүстік Американың шығысында, сондай-ақ Азия мен Африканың кейбір аймақтарында сұйық дауыстар жоқ тілдер көп. Полинезия тілдерінде әдетте бір ғана сұйық дауыс болады, ол бүйірлік немесе ротикалық болуы мүмкін. Полинезиялық емес мұхит тілдерінде көбінесе екеуі де кездеседі , кейде одан да көп (мысалы, араки тілінде , , ) немесе аз (мысалы, мвотлап тілінде тек ). Hiw тілінде жалғыз сұйық дауыс ретінде престоппенді велярлық бүйірлік дауыс бар, бұл ерекшелік.