Австралиядағы қытайларға қарсы зорлық-зомбылық көтерілістері

Кіріспе

Австралиядағы қытайларға қарсы зорлық-зомбылықпен өткен демонстрациялар сериясы

Лэмбинг-Флат көтерілісі – Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Буррангонг аймағында болған қытайларға қарсы зорлық-зомбылықпен өткен демонстрациялар сериясы. Олар Спринг-Крик, Стони-Крик, Бэк-Крик, Вомбат, Блэкгард-Гули, Типперри-Гули және Лэмбинг-Флат алтын өндіріс аймақтарында орын алды.

Алтын кен орындарындағы жеккөрушілік

1850 жылдары Австралиядағы алтын кен орындарындағы оқиғалар көптеген еуропалықтардың қытай кеншілеріне деген жаугершілігіне әкелді, бұл келесі ғасырда Австралиядағы еуропалық-қытай қарым-қатынасының көптеген салаларына әсер етті. Еуропалық және қытай кеншілері арасындағы қақтығыстардың себептері олардың айналысқан саласының ерекшеліктерінен туындады. Алғашқы жылдары алтын өндірудің басым бөлігі аллювиалды кен өндіру болып табылды, онда алтын жер бетіне жақын кішкентай бөлшектермен араластырылған топырақ, қиыршық тас және саз немесе ескі арналардың ("көздердің") төсегінде кездесетін. Алтынды қазуға ерекше дағдылар қажет болмаса да, ол ауыр еңбек болатын және, әдетте, еңбек еткен сайын кеншінің табысы арта түсетін. Еуропалықтар көбінесе жалғыз немесе шағын топтарда жұмыс істеп, бай учаскелерге назар аударатын, ал кейде одан да байырақ жерді табу үшін жақсы учаскеден бас тартатын. Көптеген кеншілер байымады, себебі қазбалардың шындығы – өмір күрішіне жететіндей алтынды тапқандардың саны азаз болды. Қытайлықтар көбінесе үлкен, ұйымдасқан топтарда жұмыс істеп, барлық жер бетін қамтыды, сондықтан алтын болса, қытай кеншілері оны көбінесе табатын. Олар бірлесіп, қарапайым өмір сүрді және еуропалықтарға қарағанда төмен табысқа қанағат етуге болатын. Қытай кеншілерінің көпшілігінің ауылдық өмірі аллювиалды алтын өндіруші ретінде өмір сүруге өте қолайлы болды: олар тәртіпті команданың мүшесі ретінде ұзақ сағаттар бойы ауыр физикалық еңбекке, қарапайым жатын орындарға және қарапайым тамаққа дағдыланған және еуропалықтардың көпшілігіне қарағанда алтынның аз көлеміне қанағаттанған. Екі топ арасындағы шиеленіс алдымен ұсақ шағымдармен көрінді: еуропалықтар қытайлықтардың суды лайландыратыны, сенбі күні жұмыс істейтіні, ұрылар, нашар санитарлық жағдайларда өмірі бар екені, төмен жалақыға келісіп, еңбектің құнын төмендететіні туралы стереотиптік мәлімдемелер жасады. Бірақ қытайлықтардың сыртқы түрі, тілі және киімі ерекше болғандықтан, олар ксенофобияның классикалық нысанына айналды, ал ашулы наразылық жүйелі жеккөрушілікке ұласты. Бұл қысымдар 1850 жылдардың соңы мен 1860 жылдардың басында Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльсте үкімет саясатына қарсы бірнеше зорлық-зомбылық наразылықтарына әкелді. Қытайға қарсы алғашқы демонстрация 1854 жылдың шілдесінде Бендиго қаласында өтті. Кейбір оқиғалар қытайлықтарды алтын кен орындарынан немесе оның бір бөлігінен шығарып тастауға бағытталған тікелей әрекеттер түрінде болды. Еуропалық және қытай кеншілері арасындағы даулар Дейлсфорд пен Кастлемейнде төбелес тудырды. Робеден Викториялық қазбаларға жол тартқан қытайлықтардың бір тобы Араратта жаңа алтын кен орынын тапты және еуропалықтар оларды өздерінің табыстарынан қуды. Осыған ұқсас оқиғалар Жаңа Оңтүстік Уэльсте де орын алды, ол жаңа ғана қытайлық иммиграцияның әсерін сезінді. 1856 жылы еуропалық кеншілер қытайлықтарды Жаңа Англиядағы (Австралия) Роки өзеніндегі қазбалардан қуды. 1857 жылы Аделонгте және 1858 жылы Тамбарорада ауыр қақтығыстар болды. Викторияда Бакленд өзенінің алтын кен орыны 1857 жылдың шілдесінде үлкен көтеріліске ұшыраған бірнеше оқиғаның куәсі болды.

Events in the Australian goldfields in the 1850s led to hostility toward Chinese miners on the part of many Europeans, which was to affect many aspects of European Chinese relations in Australia for the next century. Some of the sources of conflict between European and Chinese miners arose from the nature of the industry they were engaged in. Most gold mining in the early years was alluvial mining, where the gold was in small particles mixed with dirt, gravel and clay close to the surface of the ground, or buried in the beds of old watercourses or "leads". Extracting the gold took no great skill, but it was hard work, and generally speaking, the more work, the more gold the miner won. Europeans tended to work alone or in small groups, concentrating on rich patches of ground, and frequently abandoning a reasonably rich claim to take up another one rumoured to be richer. Very few miners became wealthy; the reality of the diggings was that relatively few miners found even enough gold to earn them a living. The Chinese generally worked in large organised groups, covering the entire ground's surface, so that if there was any gold there, the Chinese miners usually found it. They lived communally and frugally, and could subsist on a much lower return than Europeans. The rural background of most of the Chinese diggers suited them very well to life as alluvial goldminers: they were used to long hours of hard outdoor work as a member of a disciplined team, accustomed to simple sleeping quarters and basic food, and were satisfied with a much smaller return of gold than the majority of Europeans. Tension between the two groups first surfaced as petty complaints: Europeans made stereotyped claims that the Chinese muddied the water holes, they worked on the Sabbath, they were thieves, they had insanitary habits, they accepted low wages and would drive down the value of labour. But because the Chinese were distinctive in appearance, language and dress, they became classic targets for xenophobia, and surly resentment became systematic hatred. These pressures gave rise to several violent protests against government policies across Victoria and New South Wales in the late 1850s and early 1860s. The first anti Chinese demonstration occurred in Bendigo in July 1854. Some of these incidents took the form of outright attempts at excluding the Chinese from a goldfield, or a portion of it. Disputes between European and Chinese miners flared into brawls at Daylesford and Castlemaine. A party of Chinese en route to the Victorian diggings from Robe discovered a new goldfield at Ararat, and were driven off their find by Europeans. Similar events occurred in New South Wales, which was just feeling the impact of significant Chinese immigration. European miners drove Chinese off the diggings at Rocky River in New England (Australia) in 1856. Serious confrontations followed at Adelong in 1857 and Tambaroora in 1858. In Victoria the Buckland River goldfield was the scene of repeated incidents, culminating in a major riot in July 1857.

Бүррангонг ісі

Бұл оқиғалардың ең жаман аты мен басқаларына қарағанда көбірек ауыз әңгімелер тудырған оқиға – «Лэмбинг Флэт Туанасы» деп аталады, ол 1860 жылдың қарашасынан 1861 жылдың қыркүйегіне дейін Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Буррангонг алтын кен орнында болған бірнеше оқиғалардың тізбегі еді. Осы оқиғаларды сипаттағанда кейде бірнеше жер аттары алмастырылып қолданылады. Буррангонг – ресми түрде тіркелген алтын кен орны болды, ал оның негізгі елді мекені кейіннен қазіргі Янг қаласына айналды. «Лэмбинг Флэт» – оқиғалармен ең байланысты болған атау, ол ең зорлық-зомбылық оқиғалардың бірі болған жылқы айдаласы еді. Оқиғаның тағы бір маңызды жағы – Сиднейде болып жатқан саяси жағдай, себебі Буррангонг ісі Жаңа Оңтүстік Уэльс Парламентінде қытай иммиграциясын шектеу туралы заңға қатысты қызу пікірталас аясында өрбіді. Жаңа Оңтүстік Уэльс алтын кен орындарындағы қытайлардың саны салыстырмалы түрде аз болғанмен, Викториядағы шектеулер салдарынан артып келе жатқан еді. 1858 жылдан бастап Жаңа Оңтүстік Уэльсте де Виктория мен Оңтүстік Австралия заңдарынан кейін шектеу шараларын енгізу туралы заң жобалары ұсынылды, бірақ премьер-министр Чарльз Каупер өзінің партиясының осы мәселеде келіспестігін байқады және заң жобасы сәтсіз аяқталды. 1860 жылы Қытай мен Ұлыбритания үкіметтері Пекин конвенциясына қол қойды, бұл дипломатиялық келісім бойынша Қытай және Ұлыбритания империяларының азаматтары өз елдерінің заңдарына сәйкес өзара құқықтарға ие болады делінген. Австралиялық колониялар британдық заңдарды қабылдағандықтан, Жаңа Оңтүстік Уэльс Қытай империясының азаматтарын заң жүзінде шығарып тастауға құқылы ма деген сұрақ туды. Парламентте талқылау үшін жаңа қытай иммиграциялық ережелер туралы заң жобасы әзірленген кезде, алғашқы алтын кеншілер Буррангонгқа келді. Буррангонгтағы оқиғалар сол кезде жақсы тіркелген және соңғы онжылдықтарда көптеген тарихшылар тарапынан талданды. Буррангонг ісі Австралия тарихындағы ең ауыр азаматтық тәртіпсіздіктердің бірі деп есептеледі, оған көптеген адамдар қатысты және алты жыл бұрын Баллараттағы Эврика көтерілісінен әлдеқайда ұзаққа созылды. 1860 жылдың соңында қытай кеншілерін кен орындарынан қуу үшін еуропалық кеншілердің лигасы құрылды, содан кейін еуропалық жұмысшылардың көпшілік жиналыстары (ролл-аптар) ұйымдастырылды. Бұл шаралар заңға сәйкес жұмыстан кету туралы хабарламалардың жариялануын қамтыды және салтанатты түрде, мысықтар оркестрінің сүйемелдеуімен шерулермен жүзеге асырылды. Бастапқыда зорлық-зомбылық аз болды. Қытайлардың көпшілігі жақын жердегі жаңа кен орындарына көшіп кетті, ал кейбіреулері көп ұзамай қайтып келді. Бұл мінез-құлық үлгісі келесі сегіз ай ішінде бірнеше рет қайталанды; Буррангонг оқиғаларының басында қытайлар алтын кен орнының белгілі бір аймақтарында болса, оларға төзімділік танытылатын сияқты болды.

The most notorious of these incidents, and the one which has generated more folklore than any other, was the so called Lambing Flat Riot, actually a drawn out series of incidents on the Burrangong Goldfield in New South Wales between November 1860 and September 1861. Several place names are sometimes used interchangeably when describing these events. Burrangong was the name of the gazetted goldfield, and its principal settlement later became the modern town of Young. Lambing Flat, the name which has attached itself most persistently to the events, was a horse paddock where one of the most violent incidents took place. Another important aspect of the story is the political events that were going on in Sydney, for the Burrangong affair was played out against the background of a contentious debate in the New South Wales Parliament over legislation to restrict Chinese immigration. Chinese numbers on the New South Wales goldfields had been relatively small, but were rising in the wake of restrictions imposed in Victoria. Restrictive legislation had also been proposed in New South Wales as early as 1858 in the wake of Victorian and South Australian laws, but the Premier, Charles Cowper, found his own party divided on the issue and the Bill failed. Then in 1860 the Chinese and British governments signed the Convention of Peking, a diplomatic agreement that subjects of the Chinese and British Empires would have reciprocal rights under their respective countries' laws. As the Australian colonies enacted British laws, it raised the question of whether New South Wales could legally exclude citizens of the Chinese Empire. A new Chinese Immigration Regulation Bill was being drafted for debate in Parliament while the first gold miners were arriving at Burrangong. The events at Burrangong were well recorded at the time, and have been analysed by a number of historians in recent decades. The Burrangong affair was arguably the most serious civil disorder that has ever happened in Australia, involving more people and lasting much longer than the Eureka rebellion at Ballarat six years earlier. Trouble began late in 1860 with the formation of a Miners Protective League, followed by roll ups (mass meetings) of European diggers evicting Chinese miners from sections of the field. These events involved the quasi legal posting of notices to quit, and were carried out ceremonially, with a brass band leading the marchers. There was little violence at first. Most of the Chinese moved to new diggings nearby, and some returned soon afterward. This pattern of behaviour was to be repeated on several occasions over the next eight months; there seemed to be an understanding from early in the Burrangong events that the Chinese would be tolerated if they remained in certain areas of the goldfield.

Ламбинг-флат байрағы

1861 жылы шатырдың қақпағына салынған баннерлік сурет қазір Янг қаласындағы Лэмбинг Флат мұражайында қойылған. Онда Шотландия туының үстіне Оңтүстік Кресі салынған, ал "Жиналыңыз – Қытайлықтарға жол жоқ" деген жазу бар. Кейбір адамдар бұл баннерді "Еврика" туының бір түрі деп санайды. Бұл баннер сол жылы Лэмбинг Флатта болған көтеріліске дейін шақырылған қоғамдық жиналыстың хабарламасы болды. Шотландиядан келген бір адам салған бұл сурет, көші-қон арқылы мәдени дәстүрлер мен құндылықтардың таралуын көрсетеді. Оны чартистер өнерінің мысалы деп айтса да, чартистер қозғалысы нәсілдік сипатқа ие емес еді және тек кедейлерді байлардан қорғауды мақсат еткен. Дегенмен, "Еврика" туымен бірге, бұл тарихи Австралия баннерінің сирек кездесетін мысалы, ол белгілі бір мақсатқа қолдау жинау үшін жасалған.