Кіріспе

Роберт Менли Лион (шын аты Роберт Милн; 1789–1874) – Батыс Австралияға ерте отарлаушылардың бірі, колониядағы Австралияның жергілікті халқының құқықтары мен әл-ауқатын қорғауға шыққан алғашқы жақтастардың бірі. Ол Перт аймағындағы аборигендер тілі туралы алғашқы мәліметтерді жариялаған.

Ерте өмір

Лион Шотландияның Инвернесс қаласында дүниеге келген. Ол жастық шағында әскерде қызмет еткен, тіпті капитан шеніне жеткен болуы мүмкін деп саналады. 1829 жылы, шамамен қырық жасында Милн сол кездегі британдық Батыс Австралия колониясына көшіп келді. Батыс Австралияда болған кезінде Милн әскери шеніне таласпады, алдымен Роберт Милн деп танылуды қалаған. Австралияға келгеннен кейін көп ұзамай ол Роберт Менли Лион есімін қабылдады, Менли – Милннің әріптерінің орналасуын өзгерту арқылы алынған сөз.

Аборигендермен байланыс

Лион колонияда кеңінен саяхаттап, жергілікті аборигендермен жақсы қарым-қатынас орнатты. Ол шекаралық қоныс салушылардың аборигендерге деген сенімсіздігін, жаулық сезімін және кейде зорлық-зомбылық көрсетулерін көрді де, олардың құқықтарын қорғауға белсенді түрде кірісті. Ол көптеген қоғамдық жиында оларды қорғап сөйледі, ұсынылып жатқан жазалаушы экспедицияларға және басқа да зорлық шараларына қарсылық білдіріп, оның орнына келіссөздер мен татуласу саясатын ұсынды. Оның бұл позициясы көптеген қоныс салушылардың наразылығын тудырды және ол өзінің кездеріне жаулықтың нысанына айналды.

Яган оқиғасы

1831 жылдың желтоқсан айынан бастап, Яган есімді нонгар өзінің достарының біреуі өлтірілгеніне кек алу үшін қоныс аударушыларға бірнеше шабуылдар жасады. 1832 жылдың қазан айында Яган және оның екі серігі тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Алайда Лион араласып, олардың өз елдері үшін күрескенін айтып, олардың іс-әрекеттерін Уильям Телл мен Уильям Уоллестің ерліктерімен салыстырды. Сондықтан, олардың қарапайым қылмыскерлер емес, соғыс тұтқындары екенін және оларға солай қарау керек деп мәлімдеді. Губернатор Джеймс Стирлинг оларды өлімге кесуден бас тартып, Карнак аралына жер аударды. Лионға тұтқындармен кездесуге рұқсат берілді және ол олармен бірге Карнак аралында бір айдан астам уақыт өткізді. Ол осы уақыттың көп бөлігін Яганның тілін үйренуге арнады. Ол көптеген жергілікті жерлердің аттарын анықтады және нонгарлардың мәдениеті мен дәстүрлері туралы білім алды. Бұл ақпарат 1833 жылдың наурыз айында «Перт газеті» басылымында «Батыс Австралияның аборигендерінің мінез-құлқы мен тіліне бір көзқарас» деген тақырыппен жарияланды. Бұл Батыс Австралияда осындай мазмұндағы алғашқы жарияланым болды және қазіргі таңда антропологтар үшін құнды дереккөз саналады. Лион 1832 жылдың 8 қазанынан 15 қарашасына дейін Карнак аралында болды, содан кейін Яган мен оның серігі күзетсіз қалған қайықпен құрлыққа қашып кетті. Губернаторға хабарлаған Лион, егер ол Яганмен тағы үш апта өткерсе, аборигендер мен қоныс аударушылар арасында келісімге қол жеткізе алатынын айтты. Ол губернаторды жаулықты жалғастырудың орнына келісімге келуге шақырды. Оның күш қолдануға қарсылығы оны қоныс аударушылар мен үкімет арасында беделсіз етті. Кейін қарағанда, бұл оның аборигендер мәдениетін түсінбегенін көрсетті, себебі олардың тайпалары келісімге қол қоюға болатын басшыларды мойындамады. 1833 жылдың маусым айында аборигендерге қарсы жазалау шараларын қабылдау туралы талаптарға жауап ретінде Гилдфордта жиын өткізілді. Лион осы жиында «колониялық Австралиядағы ең көрнекті гуманитарлық сөздердің бірі» деп аталған сөз сөйледі. Ол жерде квакер Джеймс Бэкхаузбен кездесті, ол Батыс Австралиядағы аборигендерге қатысты Лионның ойларын естіді. Бэкхауз Лионға қатты әсер етті, ол оған осы тақырыптағы екі мақаласын ұсынды. Бұл мақалалар бір ғасырдан астам уақыттан кейін қайта жарияланып, 1941 жылы Лондондағы Аборигендерді қорғау кеңесі тарапынан басылды.

Жазбалар

1838 жылы Лион Австралияға қайта оралды. Ол жылдың бір бөлігін Оңтүстік Австралияда өткізіп, реверенд Милн деген атпен танысты. 1839 жылы ол Жаңа Оңтүстік Уэльске қоныстанды, онда капитан Роберт Милн ретінде белгілі болды. Сол жерде ол Роберт Менли Лайон есімімен "Австралия: Шем отбасының кіші буыны атынан әлемге шақыру" атты кітап жазып, басылымға шығарды. Кітапқа Лионның бұрынғы мақалалары, сөздері мен хаттарының көп бөлігі, сондай-ақ аборигендердің мүддесін қорғауға бағытталған риторикалық хаттар жинағы енді. Бұл хаттар британдық патша отбасының мүшелері, британдық парламент, Жаңа Оңтүстік Уэльстің губернаторы және Австралия епископы сияқты түрлі билік өкілдеріне жолданды. Лион көп жылдар бойы аборигендердің әл-ауқатымен қызығушылық танытты; 1863 жылы да ол осы мәселе бойынша жазып жүргенде жетпіс жасқа жуықтады.