Кіріспе
Шотландиядағы синдикализм (Aonachas) – Шотландия мен Ұлыбританияның басқа елдері (Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландия) арасындағы саяси одақтың сақталуын жақтаған және Шотландияның тәуелсіздігіне қарсы тұратын саяси қозғалыс. Шотландия – Ұлыбританияның төрт құрамына кіретін елдің бірі, оның өз өкілетті үкіметі және Шотландия Парламенті бар, сондай-ақ Ұлыбритания Парламентінде өкілдігі де бар. Шотландияда саяси синдикализмнің көптеген бағыттары бар, олардың кейбіреулері Солтүстік Ирландиядағы синдикализм мен адалдықпен (лоялизм) байланысты. Ұлыбританиядағы екі негізгі саяси партия – консерваторлар мен лейбористер – Шотландияның Ұлыбритания құрамында қалуын қолдайды. Шотландияның синдикалистік қозғалысы әртүрлі саяси көзқарастары бар көптеген топтардан тұрады, бірақ олардың барлығы Шотландияның тәуелсіздігіне саяси тұрғыдан қарсы. Шотландияның тәуелсіздігін қолдайтын саяси партиялар: Шотландия Ұлттық партиясы (SNP) және Шотландия Жасыл партиясы. SNP 2007 жылдан бері Шотландияның үкіметін құрап келеді. 2011 жылғы Шотландия Парламенті сайлауында SNP жалпы көпшілік дауыс жинағаннан кейін, Ұлыбритания мен Шотландия үкіметтері Шотландияның тәуелсіздігі жөніндегі референдум өткізуге келісті, ол 2014 жылдың 18 қыркүйегінде өтті. Ұлыбританияның үш негізгі саяси партиясы «Бірге жақсы» атты науқанды құрып, Шотландияның Ұлыбритания құрамында қалуын қолдады. Референдум нәтижесінде «Жоқ» (синдикалистік) науқаны жеңіске жетті, дауыс берушілердің 55,3 пайызы Шотландияның тәуелсіздігіне қарсы, ал 44,7 пайызы қолдады. 2014 жылғы Шотландия тәуелсіздігі жөніндегі референдумнан кейін «Бірге жақсы» партияаралық науқаны тоқтатылды. Оның орнына қазір Шотландиядағы ең ірі және белсенді Ұлыбританияны қолдайтын «Шотландияда одақта» (Scotland in Union - SIU) науқаны жұмыс істеп тұр. «Шотландияда одақта» науқаны 2015 жылдың наурыз айында Шотландияның Ұлыбританиядағы орнын нығайту мақсатымен құрылды. Бұл науқанды 2014 жылғы референдумда «Бірге жақсыны» қолдаған адамдар ұйымдастырды, себебі референдум нәтижесінен кейін де шотланд ұлтшылдары тәуелсіздікке ұмтылысын тоқтатпады. Бастапқыда науқанға оның негізін қалаушы, бұрынғы армия капитаны Аластер Камерон жетекшілік етті. 2017 жылдың қаңтарында Шотландияның Лейборист партиясының бұрынғы Әділет өкілі Грейм Пирсон бас атқарушы болып тағайындалды. 2017 жылдың тамызында бұрынғы Лейборист депутаты Памела Нэш бұл қызметке келді.
Unionism in Scotland (Aonachas) is a political movement which favours the continuation of the political union between Scotland and the other countries of the United Kingdom (England, Wales and Northern Ireland), and hence is opposed to Scottish independence. Scotland is one of four countries of the United Kingdom which has its own devolved government and Scottish Parliament, as well as representation in the UK Parliament. There are many strands of political Unionism in Scotland, some of which have ties to Unionism and Loyalism in Northern Ireland. The two main political parties in the UK — the Conservatives and Labour — both support Scotland remaining part of the UK. The Scottish unionism movement consists of many factions with varying political views but which are united in being politically opposed to Scottish independence, which would mean Scotland leaving the UK and becoming an independent state. Political parties which support Scottish independence include: the Scottish National Party (SNP) and the Scottish Greens. The SNP have formed the devolved Scottish Government since 2007. After the SNP won an overall majority in the 2011 Scottish Parliament election, the UK and Scottish governments agreed to hold a referendum on Scottish independence, which was held on 18 September 2014. The three main UK political parties formed the Better Together campaign, supporting Scotland remaining part of the UK. The referendum resulted in a victory for the "No" (unionist) campaign, with 55.3% of votes cast for "No" to Scottish independence, and 44.7% cast for "Yes" to Scottish independence. After the 2014 Scottish independence referendum, the cross party Better Together campaign ceased to be active. In its place now exists Scotland in Union (SIU), Scotland's largest and most active pro UK campaign. Scotland in Union was launched in March 2015 with the aim of promoting Scotland's place in the UK. People who had supported Better Together in the 2014 referendum set up the campaign as a response to the continued, high profile push for independence by Scottish nationalists after the referendum result. Initially, the organisation was led by its founder Alastair Cameron, a former Army captain. In January 2017, Scottish Labour's former Justice spokesperson Graeme Pearson was announced as Chief Executive. In August 2017, former Labour MP Pamela Nash took over the role.
Терминнің мәртебесі
1965 жылы Англия мен Уэльстегі Консервативтік және Юнионисттік партиямен бірігуге дейін Шотландиядағы Юнионисттік партия көбінесе жай ғана "Юнионист" деп аталатын. Консервативтік және Юнионисттік, сондай-ақ Шотландиялық Юнионисттік партиялар 1912 жылы Консервативтік және Либералды Юнионисттердің бірігуі нәтижесінде құрылды. Мұнда айтылып отырған одақ – Ұлыбритания мен Ирландия арасындағы 1800 жылғы Одақ Актісі, 1707 жылғы Одақ Актісі (Англия мен Шотландия арасындағы) емес. Бұл термин сонымен қатар Солтүстік Ирландияның одақтастық қозғалысымен байланысты екенін білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Шотландияның бұрынғы мемлекеттік хатшысы Майкл Мур одақты қолдаушы болғанына қарамастан, өзін юонист деп атамайтынын жазды. Ол мұны Ұлыбританиядағы өзін-өзі басқару және орталықсыздандыру мәселесіндегі Либерал-демократтардың ұстанымымен байланысты деп санайды, сондай-ақ: "Мен үшін 'юнионизм' ұғымы соңғы жылдары біз басып өткен децентрализация процесін толық қамтымайды" деп атап өтті. Оның пікірінше, юонизмнің мәні конституциялық статус-квоны сақтауға бағытталған.
Шотландия Корольдігі
Шотландия ерте орта ғасырларда тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасты, кейбір тарихшылар оның негізін 843 жылы Кеннет МакАльпин билігі кезінде санайды. Шотландия Корольдігінің тәуелсіздігі үшін шотланд патшалары және Англияның нормандық және Анжу билеушілері күресті. Шотландия Корольдігі тарихындағы маңызды кезең 1290 жылы Англияның Эдуард I шотланд тәжін талап еткен кезде басталған мұрагерлік дағдарысы болды. Соның нәтижесінде Шотландияның тәуелсіздік соғыстары болды, олар Шотландияның тәуелсіз статусын қамтамасыз етті, Роберт Брюс (1306 жылы таж кигізілді) 1314 жылы Баннокбернде маңызды шайқаста жеңіске жетті. Англия, Ирландия және Шотландия 1603 жылдан бастап жеке одақ аясында бір монархы бөлісті, Шотландия королі VI Джеймс Англия мен Ирландия королі I Джеймс болып, «Тәждер одағы» құрылды. Шотландия, Англия және Ирландия патшалықтары арасындағы саяси одақ Англия азамат соғысының нәтижесінде тәждер құлатылғанда уақытша құрылды, Оливер Кромвель Ұлыбритания мен Ирландияның барлық аймақтарын Лорд-протектор ретінде басқарды. Бұл кезең Протекторат немесе монархистер үшін аралық кезең деп аталды. Монархия 1660 жылы қайта орнатылды, Шотландия Англия мен Ирландиямен бірдей монархы бөлісетін тәуелсіз патшалыққа айналды.
Англия мен Шотландия арасындағы одақ (1707)
Шотландия мен Англия патшалықтарының (соның ішінде Уэльс патшалығы да) арасындағы саяси одақ 1707 және 1706 жылдары екі патшалықтың парламенттерінде қабылданған Одақ актілері арқылы құрылды. Мұның себептерінің қатарында – Шотландия болашақта басқа (католик) монархты таңдауы мүмкін деген ағылшындардың қауіп-қорқынышы және Дариендегі шотланд колониясының сәтсіздігі болды. Одақ 1707 жылғы 1 мамырда Одақ актілеріне сәйкес құрылып, Ұлыбританияның біртұтас Корольдігін қалыптастырды. Шотландияның Джеймс VII (Англияның II) ұрпақтары басқарған якобиттердің одаққа қарсылығы 1746 жылға дейін, Кулоден шайқасындағы якобиттердің жеңілісіне дейін жалғасты.
Ирландиямен одақ (1801)
1800 жылғы Бірігу актілері арқылы Ирландия Ұлыбританиямен бірігіп, сол кезде Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігін құрады. Одақтар тарихы Ұлыбританияның туын құрайтын Одақ Туының әртүрлі кезеңдерінде бейнеленген. Ирландия 1920 жылдардың басында бөлінді: қазір Ирландия Республикасы деп аталатын Оңтүстік Ирландия Біріккен Корольдіктен шықты, ал Солтүстік Ирландия Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігінде қалуды жөн көрді.
Децентрализация (1999)
Либерал-демократтар және олардың алдыңғы Либералдық партиясы ұзақ уақыттан бері қосалқылық пен жергіліктілік принциптеріне негізделген, өзін-өзі басқаруды қолдап келеді. Либерал-демократтар партиясының құрылымына сәйкес, бұл партия Ұлыбритания құрамындағы елдер арасындағы федеративтік қатынастарды жақтады. 19-ғасырдың соңы мен 20-ғасырдың басындағы либералдық үкіметтер «барлық жерде өзін-өзі басқару» саясатын қолдады, ол Англия, Ирландия және Шотландияда ұлттық парламенттер құруды көздеді. Ортақ және сыртқы мәселелер (қорғаныс және сыртқы істер сияқты) Ұлыбритания Парламентімен шешілетін еді. 1913 жылы либералдық үкімет Ұлыбритания Парламентіне «Шотландия үкіметі туралы» заң жобасын ұсынды, оның екінші оқылысы Палаталар палатасында 204 дауысқа қарсы 159 дауыспен қабылданды. Алайда, заң жобасы заңға айналмады және 1922 жылы Ирландияның көп бөлігі тәуелсіздік алғаннан кейін өзін-өзі басқару мәселесі күн тәртібінен түсірілді. 1973 жылғы Килбрандон есебінен кейін, Шотландия Ассамблеясын құруды ұсынған Джим Каллаган басқаратын Лейбористік үкімет 1978 жылғы Шотландия заңын енгізді. 1979 жылғы наурызда өткен референдумда ұсынылған схемаға көпшілік қолдау көрсетті, бірақ Заңда жалпы сайлаушылардың 40% дауыс беруі талап етілді. Референдум нәтижесі бұл қосымша талапқа сай келмеді, сондықтан Лейбористік үкімет өзін-өзі басқаруды іске асырмауға шешім қабылдады. 1997 жылы партия қайтадан билікке келгеннен кейін, екінші референдум өткізілді, нәтижесінде 1998 жылғы Шотландия заңы қабылданды және Шотландия Парламенті құрылды. Осы себепті Джон Смит, өзін-өзі басқаруды қолдаған Лейбористтік партияның жетекшісі, бұл Шотландия халқының «орнықты еркі» екеніне сенді. Өзін-өзі басқаруға қарсы болған унионистер, автономия беру одақтың ыдырауына әкеледі деп мәлімдеді, себебі бұл ұлтшылдық сезімдерді күшейтеді және одақ ішінде шиеленіс тудырады деп санайтын. Лейборист саясаткері Там Дейлелл өзін-өзі басқару «тәуелсіздікке апаратын магистраль» болады деп айтты. Консерваторлар, Ұлыбритания бойынша партия ретінде, 1912 жылы жеке Юнионисттік партия құрылғанға дейін Шотландияда кандидаттарды тікелей ұсынды. Бұл партия 1965 жылы Консервативтік партияға қосылғанға дейін Ұлыбритания Парламентінде консерваторлық үкімді қабылдады. 1968 жылғы Перт декларациясы консерваторларды Шотландияға өзін-өзі басқаруды белгілі бір нысанда беруге міндеттеді, ал 1970 жылы консерваторлық үкімет «Шотландия үкіметі» атты құжатты жариялады, онда Шотландия Ассамблеясын құру ұсынылды. Партия ішіндегі өзін-өзі басқаруды қолдау жобасы қабылданбады және Маргарет Тэтчер мен Джон Мейджор басқарған консерваторлық үкіметтер оған қарсы болды. Партия 1997 жылғы Шотландиядағы өзін-өзі басқару референдумында көбінесе өзін-өзі басқаруға қарсы болды. Бұл референдум үлкен басымдықпен қабылданды, содан бері консерваторлар Шотландия мен Уэльсте де өзін-өзі басқаруды қабылдады. Дэвид Кэмерон басқарған үкіметтер 2012 және 2016 жылдары Шотландия Парламентіне қосымша өкілеттіктер берді. Кэмерон сонымен қатар Ұлыбритания Парламентінің процедураларын өзгерту арқылы («Ағылшын заңдары үшін ағылшын дауыстары») «Батыс Лотиан мәселесіне» жауап беруге тырысты. Шотландия Социалистік партиясы (SSP) және «Солидарность» Шотландияны Англиядан, Уэльстен және Солтүстік Ирландиядан бөлек тәуелсіз және егемен мемлекет және республика етуді мақсат етеді. Осы партиялардың ішінде қазіргі уақытта Ұлыбритания Парламентінде өкілдігі бар жалғыз SNP ғана, ол 1967 жылғы Гамильтон сайлауында жеңіске жеткеннен бері үздіксіз сақталып келеді. Шотландия Ұлттық партиясы мен Шотландия Жасыл партиясы Шотландия Парламентінде өкілдікке ие, SNP 2007 жылдан бері Шотландия үкіметін құрап келеді.
Тәуелсіздік туралы референдум (2014)
Шотландия ұлттық партиясы 2011 жылғы Шотландия парламенті сайлауында абсолютті көпшілік дауыс жинады. Осы сайлаудан кейін Ұлыбритания және Шотландия үкіметтері 2014 жылдың соңына дейін Шотландия парламентіне тәуелсіздік туралы референдум өткізуге заңдық құқық беруге келісті. Референдум 2014 жылдың 18 қыркүйегінде Шотландиядағы сайлаушыларға «Шотландия тәуелсіз мемлекет болуы керек пе?» деген сұрақ қойылып өтті. Дауыс беру нәтижесінде 2 001 926 сайлаушы (55%) Шотландияның тәуелсіз мемлекет болуына қатысты ұсынысты қабылдамады, ал 1 617 989 (45%) сайлаушы Шотландия тәуелсіздігіне қолдау көрсетті. Референдум қорытындысы Шотландия және Ұлыбритания үкіметтері тарапынан қабылданды, нәтижесінде Шотландия Ұлыбритания құрамындағы дербес аймақ болып қала берді. Одан кейін Шотландия парламентіне биліктің кеңейтілуіне қатысты қосымша шаралар қабылданды, және бұл 2016 жылғы Шотландия заңы арқылы Ұлыбритания заңнамасына енгізілді.
Кейінгі сайлаулар
2014 жылғы қыркүйектегі референдумнан кейін тәуелсіздік жақтасы SNP мүшелерінің саны артып, саяси қолдауы күшейді. 2015 жылғы жалпы сайлауда SNP Шотландиядағы 59 орынның 56-сын жеңіп алды, ал үш негізгі британдық партияның әрқайсысы бір орынға ие болды. Одан кейін Шотландия консервативтері 2016 жылғы Шотландия парламенті мен 2017 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда қолдауын арттырды. Соңғы сайлауға дейін Шотландия үкіметі (SNP құрамында) 2016 жылғы маусым айында Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдумда "қайта кетіп қалу" тарапының жеңіске жеткеніне байланысты Шотландияның екінші тәуелсіздік референдумын ұсынды, себебі Шотландиядағы сайлаушылардың көпшілігі Еуропалық Одақтан шығуға қарсы дауыс берген еді. SNP 2017 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда 35 орын жеңіп алды, бұл 2015 жылғы сайлаудағы 56 орыннан 21 орын кем, ал олардың дауыс үлесі 2015 жылғы 50% -дан 37% -ға дейін төмендеді. 2019 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда SNP қолдауы 45% дауысқа жетті және олар Шотландиядағы 59 орынның 48-ін жеңіп алды. Сайлау Brexit мәселесіне бағышталды, себебі Борис Джонсон басқаратын консервативтік үкімет "Brexit-ті аяқтауға" уәде берді. Шотландияда орындарын жоғалтса да, консерваторлар жалпы көпшілікті жеңіп алды және Ұлыбритания 2020 жылғы 31 қаңтарда Еуропалық Одақтан шықты.
Демография
2014 жылғы референдумнан кейін 5000 шотландты қамтыған академиялық зерттеуде «Жоқ» кампаниясы ең үлкен қолдауды қарт жастағы, протестант және орташа кіріс табатын сайлаушылардың арасында тапқандығы анықталды. Зерттеу сонымен қатар «Жоқ» кампаниясы 16 мен 24 жас аралығындағы жас сайлаушылар арасында көш бастағанын, ал «Иә» кампаниясы ерлер, рим-католик дінін ұстанушылар және 25 пен 34 жас аралығындағы сайлаушылардың арасында жақсы нәтиже көрсеткенін көрсетті. Референдумда жас арасындағы айырмашылық байқалды: егде жастағы сайлаушылар тәуелсіздікке қарсы дауыс беруге бейім болса, 55 жасқа дейінгі жас сайлаушылар, 16 мен 24 жас аралығындағыларды есептемегенде, көбінесе тәуелсіздікті қолдады. 2012 жылғы Шотландияның көп өлшемді қиындық индексі зерттеуінің мәліметтері бойынша, Шотландиядағы ең кемтар алты жергілікті билік референдумда ең көп «Иә» дауысын берген.
География
Референдумда 32 кеңес аймағының 4-і тәуелсіздікке дауыс берді, олар: Солтүстік Ланаркшир (51,1% Иә), Глазго (53,5% Иә), Батыс Данбартоншир (54,0% Иә) және Данди (57,3% Иә). Ең көп "жоқ" дауысын Оркни (67,2% "жоқ"), Шотландия шекарасы (66,6% "жоқ"), Дамфрис және Галлоуэй (65,7% "жоқ") және Шетланд (63,7% "жоқ") берді. Жалпы алғанда, "Иә" кампаниясы Грейтер Глазго және Данди сияқты әлеуметтік жағдайы нашар қалалық аймақтарда күшті өнер көрсетті, ал "Жоқ" кампаниясы Абердиншир мен Шығыс Ренфрушир сияқты бай ауылдық және қала маңындағы аймақтарда жақсы нәтижелерге қол жеткізді. Кампания барысында Шотландия мен Ұлыбритания парламенттерінде Шотландияның Лейбористік партиясы дәстүрлі түрде ұстап келген аймақтарда тәуелсіздікке қолдаудың күрт өсуі байқалды, "Иә" кампаниясы Қызыл Клайдсайдта ерекше табысқа жетті. "Жоқ" кампаниясы Шотландия либералды-демократтары мен Шотландия консервативтері дәстүрлі түрде басымдық танытқан, мысалы, Шығыс Данбартоншир мен Шотландия шекаралары сияқты бай аймақтарда жақсы нәтижелер көрсетті. Күтпеген жайт, "Жоқ" кампаниясы дәстүрлі түрде SNP-ге дауыс берген кейбір кеңестерде айтарлықтай көпшілікке қол жеткізді, мысалы, Морей және Ангуста "Жоқ" дауысы тиісінше 57,6% және 56,3% құрады.
Дін
Шотландияның тәуелсіздігі жөніндегі референдумнан кейін лорд Эшкрофт жүргізген халық пікірін сауалнамасы Шотландияның протестант тұрғындарының шамамен 70% тәуелсіздікке қарсы дауыс бергенін, ал рим католиктерінің 57% тәуелсіздікті қолдағанін көрсетті.
Тенденциялар
Шотландияда британдық ұлттық сана 1979 жылдан бастап 1999 жылы өкілеттік беру (децентрализация) күшіне енгенге дейін күрт төмендеді. 1979 жылы өзін британдық деп санаған шотландиялықтардың үлесі 39% болса, 1999 жылы ол көрсеткіш 17%-ға дейін, ал 2000 жылы тарихи төмендікке – 13%-ға дейін түсті. Содан бері британдық ұлттық сана бірте-бірте артып, шотландтық ұлттық сана төмендеп келеді. 2013 жылы британдық ұлттық сана соңғы 20 жылдағы ең жоғары көрсеткіш – 24%-ға жетті, ал келесі жылы шотландтық ұлттық сана 35 жылдық ең төмен көрсеткіш – 65%-ке дейін төмендеді.
Басқа топтар
Шотландияның Grand Orange Lodge ұйымы да одақтың жалғасуын қолдайды. 2007 жылдың наурыз айында ложа 12 000 мүшесінің қатысуымен Эдинбургтің Корольдік милясы арқылы шеру ұйымдастырып, одақтың 300 жылдығын тойлады. Көптеген адамның қатысуы Шотландияның тәуелсіздігіне қарсылықтың нәтижесі деп саналды. Оранж Ордені осы мүмкіндікті пайдаланып, 2007 жылғы Шотландия парламенті сайлауында ұлтшылдардың дауыс жинау мүмкіндігіне қарсы пікір білдірді. 2014 жылғы Шотландия тәуелсіздігі туралы референдум алдында Оранж Ордені Эдинбургте 15 000 оранжист, лоялист топтары және Шотландия мен Ұлыбританияның тәуелсіздікке қарсы дауыс берген азаматтары қатысқан одақтастық шеру мен митинг өткізді. 2014 жылғы референдум науқаны барысында "Бірге қалалық" науқанының одақ жақтастары Лондонның Трафальгар алаңында 5 000 адамдық митинг өткізіп, Шотландияны тәуелсіздікке "Жоқ" деп дауыс беруге шақырды.
Солтүстік Ирландиядағы одақтастықпен байланыстар
Шотландиялық және Солтүстік Ирландиялық кейбір одақтастар арасында Ұлыбританиямен бірлікті сақтаудың ортақ мақсаттарына байланысты белгілі бір деңгейде әлеуметтік және саяси ынтымақтастық бар. Мысалы, Шотландия мен Солтүстік Ирландияда Оранж орденінің шерулері өтеді. Бұл көбінесе Шотландияның Орталық белдеуі мен батыс бөлігінде жиі кездеседі. Шотландияның тәуелсіздігі жөніндегі референдумға жауап ретінде Белфаста одақтастық митингі өтті. Солтүстік Ирландиялық одақтастар шотландтық сайлаушыларды Ұлыбритания құрамында қалуға үндеу үшін жиналды.