Кіріспе

Остракон (грекше: ὄστρακον ostrakon, көпше ὄστρακα ostraka) – қыш ыдыстан, әдетте құмыра немесе басқа қыштан жасалған ыдыстан сынған бөлік. Археологиялық немесе эпиграфикалық контексте, остракон дегеніміз – бетіне жазу сызылған сынықтар немесе тіпті кішкентай тастар. Көбінесе, жазу қосылғанға дейін бұл бөліктер сынған деп есептеледі; ежелгі адамдар қолда бар арзан, көп және берік қыш сынықтарын түрлі мақсаттар үшін жазуға ыңғайлы материал ретінде пайдаланған, көбінесе өте қысқа жазулар, бірақ кейде өте ұзын мәтіндер де жазылған.

Остракизм

Классикалық Афинада қоғамның белгілі бір мүшесін қуу немесе жер аудару туралы шешім қабылданған кезде, азаматтар теңдестері осы адамның атын сақталған қыш сынықтарына жазып дауыс беретін. Дауыстар саналатын, егер нәтиже жағымсыз болса, адам он жылға қаладан жер аударылып, осылайша "остракизм" термині пайда болды. Бұған қоса, бұзылған қыш сынықтары анальдық гигиена үшін де қолданылған. Ғалымдардың пікірінше, дауыс беруге пайдаланылған сынықтар осы мақсатта қайта қолданылып, қуғынға ұшыраған адамды оның атын ластау арқылы қарғау үшін пайдаланылуы мүмкін.

Мысырдың әк тастары мен қыш құмырасы

Жазу үшін тегіс беті бар кез келген нәрсе қолданылуы мүмкін. Остракалар, көбінесе тасталып түскен материал, арзан, қол жетімді болғандықтан, хабарламалар, рецепттер, түбіртектер, студенттік жаттығулар және жазбалар сияқты уақытша жазбалар үшін жиі пайдаланылған. Төңкергіштер, әк тасының қабыршақтары және басқа тас түрлерінің жұқа сынықтары қолданылған, бірақ әк тасының төңкергіштері, қабыршақты және ақшыл түсті болғандықтан, ең көп таралған. Остракалар әдетте кішкентай болған, бірнеше сөзбен немесе сиямен салынған шағын суретпен жабылған; бірақ Дейр-эль-Мединадағы шебер Сеннеджемдің қабірінде Синухе дастаны жазылған үлкен остракон табылды. Олар кітапханаларда сақталған әдеби еңбектерге қарағанда күнделікті өмір туралы жақсы куәлік бере алады.

Деир ел-Медина Острака

Дейр-эль-Мединадан табылған 91 острака Жаңа Патшалықтың ішкі құрылысына терең үңілуге мүмкіндік береді. Бұл остракалар медициналық және құжаттамалық жазбаларды қамтиды, олардың кейбіреулері сумен қамтамасыз ету және экономикалық мәмілелер қалай жүзеге асырылғаны туралы мәліметтер береді. Остракалардағы ақпараттың молдығы, жазылмаған жағдайда жоғалып кететін білімді сақтап қалуға мүмкіндік береді. Басқа египеттік қауымдар сияқты, Дейр-эль-Медина жұмысшылары мен тұрғындары да медициналық көмек, дұға және сиқырдың үйлесімі арқылы қамқорлыққа ие болды. Дегенмен, Дейр-эль-Мединадағы жазбалар белгілі бір деңгейдегі жіктелуді көрсетеді, себебі ауылдағы жазбаларда пациенттерді қабылдап, ем тағайындаған «дәрігер» және шаяншының уығына сиқырмен ем жасайтын «шаяншы» туралы айтылады. Дейр-эль-Мединадан табылған остракалар таралу жағынан да ерекшеленеді. Сиқырлы дұғалар мен емдеулер жұмысшылар арасында кеңінен таралған; тіпті бір жұмысшыдан екіншісіне дұға жіберілген жағдайлар да бар, арада «білімді» делдал болмаған. Жазбаша медициналық мәтіндер өте сирек кездеседі, тек бірнеше остракада рецепттер кездеседі, бұл тәжірибелі дәрігердің күрделі емді өзі дайындағанын көрсетеді. Сонымен қатар, жазушының медициналық ингредиенттер сұрағанын көрсететін бірнеше құжаттар бар, бірақ олар дәрігердің рецепті бойынша жіберілгені ме, әлде үй жағдайында ем жасау үшін жіберілгені ме, әзірге белгісіз. Алты адам Дейр-эль-Мединаға «су тасушы» ретінде тағайындалды, олардың міндеті ауылға су қаптарын жеткізу болды. Орталық су қоймасы мен үйден-үйге жеткізу жүйесін пайдалана отырып, су тасушылар қаптарды толтырып, оларды су тасқынынан сақталған жерден ауылдың орталық бөлігіне жеткізді, онда әр үйге шамамен 96-115 литр су көлеміндегі төрттен жартысына дейін қап берілді. Әдетте, бір үйде алты адам тұрады, олардың әрқайсысы ішу үшін 15-20 литр су алатын. Бір остракада осы жеткізілімдердің қаншасы орындалмағаны, бес адамның үлесі жеткізілмегені, яғни төрттен үштен бір бөлігіне жуық қап немесе 375 литр су жеткізілмегені туралы мәлімет бар. Дейр-эль-Медина тұрғындары бірнеше рет құдық қазуға тырысты, бәлкім, су тасушыларға тәуелділіктен құтылу үшін, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Көптеген остракалар экономикалық мәселелерге қатысты және осы сауда-саттықтардың қалай жүргені туралы ақпарат береді. Мысалы, бір остракада бір тарап 120 дебендік өгізді, екінші тарап екі құмыра майды, бес жұқа матадан тігілген көйлекті, бір жұқа матадан тігілген белдік пен бір теріні ұсынғаны, олардың барлығы 130 дебенге бағаланғаны жазылған.

Саққара арманының остракасы

1964 жылдан 1971 жылға дейін Брайан Эмери Имхотептің қабірін табу үшін Саккарада қазба жұмыстарын жүргізді; бірақ оның орнына жануарлар мумияларының кеңейтілген катакомбалары табылды. Бұл орын паломниктік жер болған, онда шамамен 1,5 миллион ибис құсы (сондай-ақ мысықтар, итттер, қошқарлар және арыстандар) жерленген. Бұл б.з.б. 2 ғасырындағы орында паломниктердің құрбандықтарынан қалған көптеген қыш сынықтары кездесті. Эмеридің қазбалары Себеннитостық Хор есімді жазушы жасаған "Түс остракаларын" ашты. Тот құдайының жақтасы болған ол, Солтүстік катакомбаның кіреберісіндегі Тоттың қасиетті орнының жанында тұрып, клиенттерге кеңес беріп, көңіл көтерумен айналысқан "прототерапевт" қызметін атқарды. Ол құдайдан шабыттанған түстерін остракаға түсірді. "Түс остракалары" – қыш және әктасқа жазылған 65 демотикалық мәтін.