Кіріспе
Айн Рэндтің пьесасы «16 қаңтар түні» (кейде «16 қаңтар түнгі» деп жарнамаланады) – орыс-американдық жазушы Айн Рэндтің «Шпагат корольі» Ивар Крюгердің өліміне байланысты жазған пьесасы. Оқиға сот залында, кісі өлтіру ісі кезінде өтеді. Сотта бұрынғы хатшысы және бизнесмен Бьорн Фолкнердің сүйіктісі Карен Андренің ісі қарастырылуда. Пьесада Фолкнердің өліміне әкелген оқиғалар тікелей көрсетілмейді; оның орнына қазылар алқасы Андре кінәлі ме, жоқ па, соны шешу үшін куәгерлердің айғақтарына сүйенуі керек. Пьесаның соңы үкімге байланысты. Рэндтің мақсаты – жекелей тұлға мен қоғамға бағыну арасындағы қақтығысты көрсету, ал қазылар алқасының шешімі олардың қай ұстанымды бағалайтынын аңғартады. Пьеса алғаш рет 1934 жылы Лос-Анджелесте «Соттағы әйел» деген атпен қойылды; ол жағымды пікірлер алды және орташа коммерциялық табысқа ие болды. Продюсер Ал Вудс 1935–1936 жылдар маусымында оны Бродвейге алып барып, «16 қаңтар түні» деп атады. Ол инновациялық көрермендерден құралған қазылар алқасының назарын тартып, жеті ай бойы сәтті өтті. Дорис Нолан Бродвейдегі дебютінде басты рөлді ойнағаны үшін жағымды пікірлер алды. Содан кейін бірнеше аймақтық қойылымдар болды. 1973 жылы «Пентхаус аңызы» деген атпен қайта қойылған пьеса коммерциялық және сындық сәтсіздікке ұшырады. 1941 жылы пьеса негізінде фильм түсірілді; сонымен қатар, оқиға теледидар мен радио үшін де бейімделді. Рэнд Вудспен Бродвей қойылымы үшін сценарийді өзгерту туралы көптеген дауларға түсті. Олардың даулары сотта аяқталды, онда Рэнд Вудстың оның гонорарының бір бөлігін сценарийді түзету үшін жұмыс істейтін адамға бергенін білді. Рэнд Бродвей қойылымы үшін жасалған өзгерістерге де, әуесқойларға арналған басылымға да наразы болды, сондықтан 1968 жылы ол сценарийді «нақты» нұсқа ретінде жариялау үшін қайта өңдеді.
Night of January 16th (sometimes advertised as The Night of January 16th) is a theatrical play by Russian American author Ayn Rand, inspired by the death of the "Match King", Ivar Kreuger. Set in a courtroom during a murder trial, an unusual feature of the play is that members of the audience are chosen to play the jury. The court hears the case of Karen Andre, a former secretary and lover of businessman Bjorn Faulkner, of whose murder she is accused. The play does not directly portray the events leading to Faulkner's death; instead the jury must rely on character testimony to decide whether Andre is guilty. The play's ending depends on the verdict. Rand's intention was to dramatize a conflict between individualism and conformity, with the jury's verdict revealing which viewpoint they preferred. The play was first produced in 1934 in Los Angeles under the title Woman on Trial; it received positive reviews and enjoyed moderate commercial success. Producer Al Woods took it to Broadway during the 1935–36 season and re titled it Night of January 16th. It drew attention for its innovative audience member jury and became a hit, running for seven months. Doris Nolan, in her Broadway debut, received positive reviews for her portrayal of the lead role. Several regional productions followed. An off Broadway revival in 1973, under the title Penthouse Legend, was a commercial and critical failure. A film based on the play was released in 1941; the story has also been adapted for television and radio. Rand had many heated disputes with Woods over script changes he wanted for the Broadway production. Their disputes climaxed in an arbitration hearing when Rand discovered Woods had diverted a portion of her royalties to pay for a script doctor. Rand disliked the changes made for the Broadway production and the version published for amateur productions, so in 1968 she re edited the script for publication as the "definitive" version.
Бастапқы тарихы және алғашқы түсірілімі
Рэнд "16 қаңтар түні" атты туындысының шабытын екі дерек көзінен алды. Біріншісі – 1927 жылы шыққан "Мэри Дуганның соты" мелодрамасы, онда бай сүйіктісін өлтіргені үшін сотталған шоу-қыз туралы айтылады. Бұл Рэндке сот процесін орталыққа қойған пьеса жазу идеясын ұсынды. Рэнд пьесасының соңы алдын ала белгіленген сахнаға емес, сот шешіміне байланысты болуын қалады. Ол құрбанын швед кәсіпкері Ивар Крюгердің бейнесінде бейнеледі, ол 1932 жылдың наурыз айында қайтыс тапқанға дейін "Шырақтағы патша" деп аталған. Крюгердің бизнес империясы қаржылық тұрақсыздыққа ұшыраған кезде, ол жасырын және мүмкін заңсыз қаржылық мәмілелер жасады деген айыппен өзін-өзі атып өлтірді. Осы оқиға Рэндке құрбанды зор амбициялы, күмәнді мінез-құлқы бар кәсіпкер етіп көрсетуге түрткі болды, оның өліміне бірнеше адамның мүддесі болуы мүмкін. Рэнд "16 қаңтар түні" пьесасын 1933 жылы жазды. Ол 28 жаста болды және Кеңес Одағынан эмиграциядан кейін жеті жылдан бері АҚШ-та тұрып жатқан еді, онда оның коммунизмге қарсы пікірлері оны қауіпке ұшыратты. Рэнд бұрын сахналық пьеса жазған емес, бірақ Голливудта Сесил Б. Демилльдің кіші сценарисі ретінде, содан кейін RKO студиясының гардероб бөлімінде жұмыс істеген. 1932 жылдың қыркүйегінде Рэнд "Қызыл ат" атты түпнұсқа сценарийін Universal Studios-қа сатты және өзінің алғашқы романы "Біз тірімізді" аяқтау үшін RKO-дан кетті. Ол осы пьесаны роман жазып жатқанда ақша табу ниетімен жазды. 1934 жылы оның агенті пьесаны және романын сатуға тырысты, бірақ екеуі де бірнеше рет қабылданбады. "Қызыл ат" жобасы тоқтатылды және Рэндтің оны қайта жазу туралы келісімшарты аяқталды. Рэндтің күйеуі, актер Фрэнк О'Коннор, аз төленетін ұсақ рөлдерді ғана алып, жұбайларды қаржылық қиындыққа ұшыратты. "Қызыл аттан" қалған соңғы ақшасы таусылғаннан кейін, Рэндке Бродвейде "Мэри Дуганның соты" пьесасын қойған Аль Вудстаннан жаңа пьесасы үшін ұсыныс келіп түсті. Келісімшартқа Вудстың сценарийге өзгерістер енгізу құқығы кірген еді. Ол Вудстың пьесаның түпкі мағынасын бұзып, көбірек танымал драма жасауынан қорқып, ұсыныстан бас тартты. Вудстың ұсынысын қабылдамағаннан кейін, Рэнд уэльстік актер Э. Э. Клайвтан Лос-Анджелесте пьесаны қою туралы ұсыныс алды. Пьеса алғаш рет 1934 жылдың 22 қазанында Голливудта "Сынақтағы әйел" деген атпен ашылды; Клайв продюсерлік етті, ал Барбара Бедфорд Андре рөлін сомдады. Қойылым қарашаның соңында жабылды.
Бродвей қойылымы
Лос-Анджелестегі спектакльдің аяқталуымен Вудс Бродвейде оны қою туралы ұсынысын қайта білдірді. Үштен астам онжылдық мансабында көптеген танымал пьесалардың продюсері болғанымен, Вудс 1930 жылдардың басында өзінің байлығының көп бөлігін жоғалтып, бірнеше жылдан бері жаңа хитке қол жеткізе алмады. Жаңадан бастаған автордың бас тартуы оны таңқалдырып, қызығушылығын арттырды. Вудс сценарийге өзгерістер енгізу құқығын сақтап қалғысы келді, бірақ Рэндке көбірек әсер ету үшін келісімшартқа түзетулер жасады. Ол оның талаптарына көнбес жүзбен келісті. Рэнд 1934 жылдың желтоқсан айының басында Нью-Йоркке келді, қаңтардағы премьераны күтіп. Бірақ пьесаны қаржыландыру сәтсіз аяқталып, Вудс театр иесі Ли Шуберттен жаңа қаржы табуға рұхсат алғанға дейін өндіріс бірнеше айға кейінге шегерілді. Жұмыс жаңадан басталғанда, Вудспен Рэндтің қарым-қатынасы тез нашарлады, себебі ол кейін "тозығы жеткен, мағынасыз мелодрамалық тәсілдердің қоқыс жинағы" деп сынаған өзгерістерді талап етті. Ол драмалық шиеленісті нақты мән-жайларға, мысалы, күдіктіде қару болған-болмағанына ауыстыруды жөн көрді. Рэндтің жұмысына Шуберттің сүйіктісі сомдаған, жаңа кейіпкер – қарулы әйел енгізілді. Бірақ Вудс Рэндтің авторлық гонорарынан төлемді шегермеді, өйткені оны бұл туралы алдын ала ескертпеген. Рэнд пен Вудстың арасындағы келіспеушіліктерге қарамастан, пьеса 1935 жылдың 16 қыркүйегінде Шуберттің «Амбассадор» театрында ашылды және жеті ай бойы сәтті көрсетілді. Ол 1936 жылдың 4 сәуірінде 283 қойылымнан кейін жабылды.
Кейінгі шығармалары мен жарияланымдары
Пьесаның Бродвейдегі табысы айқын болған кезде Вудс Сан-Францискодан бастап басқа қалаларда спектакльдің қойылымдарын ұйымдастырды. Ол 1935 жылғы 30 желтоқсанда Гирри театрында ашылды және Недда Харриган басты рөлде бес апта бойы сахнада болды. Харриган шоу Лос-Анджелестегі Эль-Капитан театрына көшкен кезде, 1936 жылғы 1 наурызда қайтадан ашылды. Бродвей қойылымы жабылғаннан кейін Вудс Бостон мен Чикаго қалаларында гастрольдік турне ұйымдастырды. Халықаралық қойылымдар қатарында Лондон, Монреаль және Сидней кірді. Лондондағы қойылым 1936 жылғы 29 қыркүйекте ашылды, онда Фиби Фостер Лондон сахнасында алғаш рет басты рөлді сомдады. Ол 22 қойылымнан кейін жабылды. Монреальде 1941 жылғы 16 маусымда Фэй Рэй Андре, ал Роберт Уилкокс Реган рөлінде ойнады. Сиднейде 1944 жылғы 19 маусымда Минерва театрында Тельма Григг Андре рөлінде сахнаға шықты. «16 қаңтар түні» пьесасы алғаш рет 1936 жылы әуесқой театр ұйымдары үшін драма профессоры Натаниел Эдвард редакциялаған нұсқада жарық көрді, онда лағып сөйлеу және темекі шегу сияқты элементтерді жою мақсатында қосымша өзгерістер енгізілді. Рэнд бұл нұсқаны жасалған өзгерістерге байланысты қабылдамады. 1960 жылы Рэндтің шәкірті Натаниел Брэнден пьесаны Натаниел Брэнден институтының студенттері үшін ашық оқуға рұқсат сұрады. Рэнд оның әуесқойлық нұсқаны пайдалануын қаламады, сондықтан Вудс пен Гинстің жасаған өзгерістерінің көп бөлігін жойған жаңа өңделген мәтінді жасады. Ол өзінің «соңғы, түпкілікті нұсқасын» 1968 жылы пьеса тарихы туралы кіріспемен бірге жариялады. 1972 жылы Рэнд пьесаның Бродвейден тыс қайта қойылуына келісім берді, онда сценарийдің оның таңдаған нұсқасы қолданылды, сонымен қатар 1968 жылғы нұсқадан тыс тілдегі бірнеше ондаған ұсақ өзгерістер енгізілді. Қайта қойылымда оның бастапқы атауы – «Penthouse Legend» де қолданылды. Оны Рэндпен дос болған Филипп пен Кей Нольте Смиттер ұйымдастырды. Кей Смит Кей Джиллиан сахналық есімімен қойылымда ойнады. Ол 1973 жылғы 22 ақпанда McAlpin Rooftop театрында ашылды және 30 қойылымнан кейін 18 наурызда жабылды. «16 қаңтар түні» пьесасы Рэнд пен Вудс үшін сахнадағы соңғы табыс болды. Рэндтің келесі пьесасы «Идеал» сатылмады, ал 1940 жылы «Біз тіріміз» романының сахналық бейімделуі сәтсіз аяқталды. Рэнд 1943 жылы «Шығанақ» романымен ұзаққа созылған табысқа және қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізді. Вудс тағы бірнеше пьеса қойды, бірақ олардың ешқайсысы сәтті болмады, ал ол 1951 жылы қайтыс болғанда, банкрот болып, қонақ үйде тұрды.
Қысқаша мазмұны
"16 қаңтар түні" сюжеті - алтын саудасына инвестиция салу үшін компаниясын миллиондаған доллармен алдаған жұмыс берушісі, бизнес-атқарушы Бьорн Фолкнерді өлтіргені үшін хатшы Карен Андренің сотына байланысты. Қаржылық дағдарыстан кейін ол банкроттыққа ұшыраған еді. Пьесаның оқиғалары толығымен сот залында өтеді; Фолькнер ешқашан көрінбейді. 16 қаңтар күні түнде Фолкнер мен Андре Нью-Йорктегі Фолкнер ғимаратының пентхаусында болған кезде Фолкнер құлап, қайтыс болған. Үш актінің ішінде прокурор Флинт мырза және Андредің қорғаушы адвокаты Стивенс мырза куәгерлерді шақырады, олардың куәліктері қарама-қайшы оқиғаларды құрастырады. Бірінші актінің басында судья сот хатшысынан аудиториядан қазылар алқасын шақыруды сұрайды. Алдымен, сот төрешілері отырысын бастайды. Флинт Андре Фолкнердің тек қана хатшысы емес, сонымен қатар оның сүйіктісі болғанын түсіндіреді. Ол Фолкнердің оны Нэнси Ли Уитфилдке үйленуге тастап, Андреді жұмыстан босатып, оны өлтіруге итермелегенін айтады. Флинт содан кейін бірнеше куәгерлерді шақырады, олар дәрігерлік сараптамадан басталады, ол Фолкнердің денесі құлаудан соншалықты зақымдалғандығын, оның соққыдан өлді ме, әлде ол бұрыннан өліп қалған ба, анықтауға болмайды деп куәлік береді. Бір қарт күзетші мен жеке тергеуші сол түні көрген оқиғаларын баяндап берді. Полиция инспекторы өзін-өзі өлтіру туралы хат тапқанын айтады. Фолкнердің өте діндар үй басқарушысы Андре мен Фолкнердің арасындағы жыныстық қатынасты мақұлдамай сипаттап, Фолкнердің үйленгеннен кейін Андре басқа ер адаммен бірге екенін көргенін айтады. Нэнси Ли өзінің және Фолкнердің сүйіспеншілігі мен неке туралы куәлік береді, екеуін де идилликалық ретінде суреттейді. Әңгіме Андремен аяқталады, ол Нэнси Лиді өтірік айтуда айыптайды. Екінші акт прокурордың ісіне жалғастыра отырып, Флинт Джон Грэм Уитфилдті Фолкнердің қайын атасы және Уитфилд Ұлттық Банкінің президенті деп атайды. Ол Фолкнерге берген қарызы туралы куәлік берді. Қорғаушы Стивенс жауап беру барысында қарыз Фолкнердің Уитфилдтің қызымен неке құруына жұмсалды деп айтады. Осы куәліктен кейін айыптау тоқтап, қорғаушы дәлел келтіре бастайды. Қолжазба маманы өлім жазатын хатқа қойылған қолтаңба туралы куәлік берді. Фолкнердің бухгалтері Андре жұмыстан босатылғаннан бастап Фолкнердің өлгеніне дейінгі аралықтағы оқиғаларды және осыған байланысты қаржылық мәселелерді сипаттайды. Андре куәгерлердің алдына шығып, Фолкнермен қарым-қатынасын оның сүйіктісі және қаржылық алаяқтыққа қатысқан серіктесі ретінде сипаттайды. Оның айтуынша, ол оның некесіне ренжіген жоқ, өйткені бұл Уитфилд банкінен несие алу үшін жасалған бизнес-келiсiм. Ол Фолкнердің өзін-өзі өлтіргені туралы түсіндіре бастағанда, оны "Guts" Реганның келуі үзіп, Андреге Фолкнердің өлгенін айтады. Фолкнерді өлтіргені үшін сотталғанға қарамастан, Андре бұл жаңалықтардан шоққа түсіп, құлап қалады. Соңғы акт Андре куәлігін жалғастырады; ол қазір қарсылық білдірудің орнына күңгірт. Ол өзінің, Фолкнердің және Реганның Фолкнердің өзін-өзі өлтіргенін жасақтау үшін сөз байласып, Уитфилдтен ұрланған ақшамен қашып кетуді жоспарлағанын айтады. Реган Андреге ғашық болған, ол өздерінің өлтірілген бандит серіктесі "Лефти" О'Тулдың ұрланған денесін ғимараттан лақтырып тастау үшін ұсынды. Флинт Андре мен Реганның бұрынғы қылмыстық әрекеттер туралы білгендерін Фолкнерді шантаж үшін пайдаланғанын айтады. Стивенс кейін Реганды шақырады, ол Андремен ұрланған денені тастап кеткеннен кейін Фаулкнермен ұшақта кездесетінін куәлік етеді; Алайда, Фаулкнер келмеді және ұшақ жоғалып кетті. Фолькнердің орнына Риган Уитфилдпен кездесті, ол оған Реганның айтуынша, оның үндемеуін сатып алу үшін чек берді. Кейін Реган жоғалған ұшақты тапты, ол күйді, оның ішінде Фолкнердің денесі бар деп болжайды. Флинттің қарсы тергеуі балама теорияны ұсынады: Реган Андренің кінәлі екендігіне күмән келтіру үшін ұрланған денені ұшаққа салды, ал Уитфилдтен алынған чек Реганның тобына қорғаныс ақшасы болды. Пьесаның Бродвей және әуесқойлық нұсқаларында келесі куә - Роберта Ван Ренсселер, экзотикалық биші және О'Тулдың әйелі, ол Реган күйеуін өлтірді деп санайды. Бұл кейіпкер Рэндтің ұнаған нұсқасында пайда болмайды. Стивенс Реганның куәлігін тексеру үшін екі куәгерді шақырады. Содан кейін қорғаушы мен айыптаушы соңғы сөйлеген сөздерін айтады. Қазылар алқасы дауыс беру үшін жиналады, ал кейіпкерлер өздерінің куәлік...
Атау
Ең танымал "16 қаңтар түні" деп аталса да, пьесаның атауы бірнеше рет өзгерді және бірнеше балама атаулар қарастырылды. Рэндтің бастапқы атауы "Пентхаус аңызы" болды. Вудс кейін тағы екі атауды өзгертуді ұсынды, бірақ оларды іске асырмады. Премьераға дейін ол пьесаны "Түн жас" деп атауды ойлады. Пьеса көрсетілгеннен кейін, ол атын күн сайын ауыстырып, сол күнгі күнтізбелік датаға сәйкес келтіруді қарастырды. 1968 жылы Рэнд пьесаның өзінің нұсқасын жариялағанда, Бродвейдегі атауын ұнатпағанын, бірақ ол тым кең танылғандықтан оны қайтадан өзгертуге болмайтынын жазды.
Фильмдер
1934 жылдың қазанында «16 қаңтар түні» фильмінің құқықтары Лоретта Янг үшін мүмкін болатын туынды ретінде Metro Goldwyn Mayer (MGM) компаниясымен сатып алынған. Олар Рэндті сценарий жазуға шақырған, бірақ жоба тоқтатылған. 1938 жылы RKO Pictures компаниясы фильмнің құқығын 10 000 долларға сатып алды, бұл ақша Вудс пен Рэнд арасында бөлісілді. RKO Клодетт Колберт пен Люсиль Боллды басты рөлге үміткер деп қарастырды, бірақ олар да бейімделуден бас тартты. 1939 жылдың шілдесінде құқықтар Paramount Pictures компаниясына 35 000 долларға сатылды. Paramount 1941 жылы фильмді шығарды, ал Рэнд өндіріске қатыспады. Фильмді Уильям Клеменс түсірді, ал жаңа сценарийді дайындау үшін Делмер Дейвс, Роберт Пирош және Ив Грин жұмысқа алынды. Жаңа сценарий сюжетті айтарлықтай өзгертті, назар Стив Ван Руйлге (Роберт Престон) аударылды, ол Бьорн Фолкнер (Нилс Астер) басқаратын компанияның директорлар кеңесіне мүше болады. Пьесада Фолкнердің бұрыннан өлгені айтылса, фильмде ол тірі кейіпкер болып көрінеді, содан кейін өлтірілгендей көрінеді. Күдік Фолкнердің хатшысы Кит Лейнге (Элен Дрю) түседі, ал Ван Руйл болған қылмысты тергеуге кіріседі. Фолкнер Кубада өз өлімін сахналап, жасырынып жүргені анықталады. Рэнд фильмде оның бастапқы диалогынан тек бір ғана сөйлем қолданылғанын айтты және оны «арзан, жағымсыз және әдепсіз» деп санады. Фильм шыққан кезде көп назар аударуға лайық болмады, ал көптеген сын-пікірлер теріс болды. 1989 жылы «16 қаңтар түні» фильмінің хинди тіліндегі нұсқасы «Гавахи» деген атпен шықты. Үнді актрисасы Зинает Аман актерлік құрамды жетектеді, сондай-ақ Шехар Капур мен Ашутош Говарикер де түсті.
Теледидар және радио
16 қаңтар түні 1950 және 1960 жылдары бірнеше теледидарлық антологиялық сериялар үшін бейімделді. Алғашқысы – WOR TV-нің «Бродвей телетеатры», ол 1952 жылдың 14 шілдесінде өзінің бейімделуін көрсетті, актер құрамында Нил Гамильтон және Вирджиния Гилмор болды. CBS телеарнасында «Lux Video Theatre» 1956 жылдың 10 мамырында «16 қаңтар түні» нұсқасын ұсынды, онда басты рөлді Филис Такстер Андре рөлінде сомдады. Ұлыбританияда Максин Одли 1960 жылдың 12 қаңтарында «ITV Play of the Week» бағдарламасында басты рөлді ойнады, ал Сес Линдер аудандық прокурор рөлін сомдады. Бұл эфирге 1959 жылдың 6 қазаны күні жоспарланған, бірақ сол аптаның соңында өткен жалпы сайлау алдында саяси түсіндірме ретінде қабылдануын болдырмау үшін кейінге жылдырылды. Радиодағы пьесаның бейімделуі BBC Home Service арнасында 1962 жылдың 4 тамызында көрсетілді.