Кіріспе
Католик шіркеуінің литургиялық қызметтерінде дін қызметкері қолданатын кітап. Батыстағы ерте және жоғары орта ғасырлардағы шіркеуде сакраментарий – епископ немесе дін қызметкерінің литургиялық қызметтерде және мессада қолданатын кітабы. Сакраментарийлерде тек оның айтқан немесе оқыған сөздері ғана болады, кейінгі ғасырлардағы миссальдардың айырмасында, оларда мессаның барлық мәтіндері, оны епископ, дін қызметкері немесе басқалар оқыса да, қамтылған. Сондай-ақ, сакраментарийлер, миссальдардан өзгеше, мессадан басқа қызметтерге арналған мәтіндерді де қамтиды, мысалы, дінге кіргізу рәсімдері, шіркеу немесе алтарьды қасиеттеу, зұлым рухты қуу және бата беру рәсімдері, бұлардың барлығы кейіннен Понтификалдар мен Ритуалдарда жазылған. ХХ ғасырдың соңында АҚШ және басқа да ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Римдік Миссальдың ағылшын тіліне аудармасы үшін «сакраментарий» сөзі қолданылды, әсіресе бұрынғы сакраментарийлер сияқты, дін қызметкері айтпаған месса бөліктерін қалдырған жағдайда.
In the Western Church of the Early and High Middle Ages, a sacramentary was a book used for liturgical services and the mass by a bishop or priest. Sacramentaries include only the words spoken or sung by him, unlike the missals of later centuries that include all the texts of the mass whether read by the bishop, priest, or others. Also, sacramentaries, unlike missals, include texts for services other than the mass such as ordinations, the consecration of a church or altar, exorcisms, and blessings, all of which were later included in Pontificals and Rituals instead. In the late 20th century, the word sacramentary was used in the United States and some other English speaking countries for the English translation of the Roman Missal, particularly those that, like earlier sacramentaries, omitted parts of the Mass not said by the priest.
Татулықтардың құлдырауы
Ежелгі христиандар әйіндегі тойға арналған арнайы кітаптар ретінде "Градуал" (көбінесе Забурлардан алынған мәтіндер, музыкалық ноталар қосылған), "Эвангелиарий" немесе "Евангелие кітабы", және Жаңа өсиеттің басқа бөлімдерінен, әсіресе апостол Пауылдың хаттарынан алынған мәтіндері бар "Эпистоляр" кітаптарын пайдаланды. Кейінгі орта ғасырларда бұл кітаптар, хор мен басқа діни қызметкерлердің көмегінсіз әйін жасауға дайындалған дін қызметкерлерінің пайдалануы үшін біріктіріле бастады. Бұл "Missale plenum" ("толық Миссал") пайда болуына әкелді, ол әйіннің барлық мәтіндерін қамтиды (хор бөлімінің музыкасыз). Рим папасы V Пий 1570 жылы "Римдік Миссал" деп аталатын осындай Миссалдың ресми нұсқасын жариялады. Екінші Ватикан соборының тапсырмасымен, папа VI Павел әйінде оқылатын Киелі кітаптардың мөлшерін және, аздаған дәрежеде, дұға тілектерін арттырды. Бұл оқуларды жеке кітапқа қайтару қажеттігін тудырды, ол "Лекционарий" деп аталады. Лекционарийдан алынған мәтіндері бар жеке Евангелие кітабы ұсынылады, бірақ міндетті емес. Римдік Миссал әлі де сакраментарийлерде болмаған егжей-тегжейлі ережелерді, сондай-ақ антифондарды және т.б. қамтиды.
Мәтіндік топтар
Римдік ритуалдың сакраментарийлерінің мәтіндік топтарының қазірге дейін толық немесе ішінара сақталғандарының ең маңыздылары Леонин, Геласиан және Григориан деп аталады.
Леониндік сакраментарий
"Леониндік сакраментарий" ең көнесі. Оның тек бір ғана VII ғасырда жазылған қолжазбасы белгілі. Бұл қолжазба Верона кафедральдық бөлімінің кітапханасынан табылды, 1735 жылы Джозеф Бианчини оны жариялады және ол оны папа Лео I-ге (440-61) еріксіз жатқызды. Осы жатқызудың нәтижесінде кітап әлі күнге дейін Леониндік деп аталады. Бұл галликалық элементтерсіз таза римдік тәжірибе. Бірақ ол алтарьда қолдануға арналған кітап емес. Оның бөлімдерінің шатасуы оны көрсетеді. Бұл – үзінді, онда Канон немесе Қасиетті Құрбандықтардың міндетті бөліктері жоқ, бірақ әртүрлі массалардың (жинақтамалар, құпиялар, префациялар, посткоммуниондар және халыққа арналған тілектер) жинағы, олар азаматтық жыл санатына сәйкес реттелген. Ол сәуір айындағы алтыншы массаның ортасынан басталады және "In ieiunio mensis decimi" (яғни қысқы Эмбер күндері) үшін бата берумен аяқталады. Әр айда әр мереке мен жағдай үшін массалардың топтары берілген, көбінесе өте ірі топтар. Мысалы, маусым айында біз Әулие Петр мен Пауылға арналған жиырма сегіз массаны, бірінен соң бірін, әрқайсысы "Item alia" деп басталады; Әулие Лаурентийге – он төрт, епископтың тағайындалу жылдығына – жиырма үш және т.б. Автор әр оқиға үшін мүмкіндігінше көп балама массаларды жинаған сияқты. Көп жағдайда ол салғырттық көрсетеді. Оның епископтар мерекесіне арналған көптеген массалары сол мерейтоймен ешқандай қатысы жоқ, шын мәнінде олар Пентикосттан кейінгі жексенбіліктерге арналған массалар; Әулие Корнелий мен Киприанның массасының ортасына ол Әулие Евфемияның массасының префациясын қойды, жаңа азаматтық жылға арналған масса шейіттерге арналғандардың арасына енгізілді; Рождествоға анық сілтемелер жасайтын Әулие Степан күніне (26 желтоқсан) арналған массалар тамыз айында орналасқан, бұл оның қабірлерінің табылу мерекесімен (3 тамыз) шатасуының нәтижесі. Геласиандық типтегі сакраментарийлермен қатар, олардың барлығы римдік және франк тәжірибелерінің қоспасы, меровинг кезеңінен бірнеше ескі галликалық сакраментарийлер сақталған, олардың барлығы галликалық және кейбір ирландтық дәстүрлердің араласуына негізделген, римдік тәжірибелерге аз мән берілген.
Бенедиктикалық
Бенедикация – Рим-католик шіркеуінде қолданылатын, негізінен сакраментарийлерден жиналған баталар немесе құттықтаулар жинағын қамтитын кітаптың бір түрі. Сент-Этельвольдтың англосаксондық Бенедикациясы – салыстырмалы түрде сирек кездесетін, көбінесе ерте ортағасырлық кезеңге жататын әсем безенділген қолжазбалардың ең белгілі мысалы.