Кіріспе

Джон Милтонның 1637 жылы жазылған "Ликидас" ("Lycidas") атты поэмасы. Бұл өлең алғаш рет 1638 жылы "Justa Edouardo King Naufrago" атты элегиялар жинағында жарияланды. Ол Кембридждегі Милтонның досы, 1637 жылдың тамызында Уэльс жағалауындағы Ирландия теңізінде кемесі суға батып қайтыс болған Эдвард Кингтің естелігіне арналған пасторальды элегия. Поэма 193 жолдан тұрады және рифмасы ретсіз. Жинақтағы басқа өлеңдердің көпшілігі грек және латын тілдерінде жазылған, бірақ "Ликидас" ағылшын тілінде жазылған өлеңдердің бірі. Милтон бұл өлеңді 1645 жылы қайта басып шығарды.

Ликидас атауының тарихы

Геродот өзінің IX кітабында (б.з.б. V ғасырда жазылған) Саламидегі афиналық кеңесші, "Ликидас" (Λυκίδας) есімді адам туралы айтады. Ол өз азаматтарына олармен соғысып жатқан жаулары, парсы патшасы Ксеркс I ұсынған келісімге бағынуды ұсынды. Келісім туралы ұсыныс жасағаны үшін жаумен байланыста болды деген күдікпен Ликидас таспен өлтірілді. "Саламидегі Ликидасқа байланысты қырқыстар мен ашуға кеңес мүшелері де, сырттағылар да наразылық білдірді. [Осы оқиғадан] афиналық әйелдер де хабардар болды, ал олар ерлерден ешқандай сөз күтпей, бірі бірін шақырып, үйіне жиылып, Ликидастың әйелі мен балаларын тастап өлтірді." Кейін бұл есім Теокриттің "Идиллияларында" кездеседі, онда Ликидас – "Idyll vii" саяхатында кездесетін қазба жұмысымен айналысатын шабандоз болып суреттеледі. Бұл есім Вергилийдің шығармаларында бірнеше рет кездеседі және ол дорийлік пастухтарға тән есім, пастуальдық стильге сай келеді. Ликидас Овидийдің "Метаморфозаларында" кентавр ретінде бейнеленеді. Ликидас Луканның "Фарсалиясында" да кездеседі, онда iii.636-бетте Ликидас есімді теңізші темір ілгекпен кеменің палубасынан тартылып алынады.

"Ликида" пасторлық элегия ретінде

Эдвард Кингті "Ликидас" деп атау арқылы Милтон "сүйікті адамды еске алу үшін пасторальдық поэзия жазу дәстүрін ұстанады, бұл дәстүр ежелгі грек Сицилиясынан Рим мәдениетіне, христиандық орта ғасырлар мен ерте Ренессансқа дейін созылған". Өлеңнің өзі "поэзиялық даңқтың символы" лавр мен мирт суретімен басталады. Бірақ, Ликидастың қайғылы өлімі поэттің өлең жазуға итермелейді. "Дегенмен, жас Ликидастың мерзімінен бұрынғы өлімі, поэттің де өлеңдерін уақытынан бұрын жазуын қажет етеді. Поэзиялық шабыттың музаларын шақырып, ақын осы міндетті орындайды, өзінің өлімі де еске алынар деген үмітпен", - дейді ол. Бұл туынды өте динамикалық, түрлі стильдер мен үлгілер бірігіп, "әрбір үлгідегі аяқталмаған тұстар басқаларының арасында жоғалады". Джонсон Мильтон заманында және өзінің дәуірінде пасторальдық стильдің маңызсыздығына, сондай-ақ шынайы сезімді жеткізудегі тиімсіздігіне наразылық білдірді. Джонсонның пікірінше, дәстүрлі пасторальдық бейнелер – мысалы, баяндаушы мен марқұмды бақташылар ретінде бейнелеу – "бұрыннан тозған" және соншалықты қисынсыз болғандықтан, "әрқашан көңілді қанағаттандырмайды". Джонсон "Ликидадағы" христиандық және язычниктік суреттер мен тақырыптардың қосылуын да сынады, оны поэманың "ірі кемшілігі" деп санады. Оның айтуынша, "Ликида" "жалған құдайлар – Юпитер мен Фоб, Нептун мен Эол" туралы "бос ойларды" "ең қасиетті және құрметті шындықтармен" қатар қояды, оларды мұндай бейшаралық үйлесімдермен ластауға болмайды. Сол сияқты, Лорен Шоет осы тұста элегиядағы суэйн өзінің қайғысын пасторальдық ортаның классикалық бейнелеріне проекциялап көрсетеді деп мәлімдейді. Рассел Фрейзердің сөзіне сәйкес, поэма бойында суэйн христиандық және язычниктік ұғымдарды қолданады және Ликидастың денесін екі орында да көзге елестетеді. Мұның мысалдары – өлімді жанды нәрсе ретінде көрсету, "Қасиетті құдықтың қарындастары", Орфей, Ликидасты құлатқан соқыр Фурия және Ликидастың суға батып кеткеннен кейін аймақтық құдайға ("жағалаудың рухына") айналуы. Ликидас, Кинг сияқты, суға батып қайтыс болғандықтан, денесі табылмады, және мәйіттің жоқтығы суэйнды қатты алаңдатады. Көптеген ғалымдар поэмада осы тұжырымға логикалық негіздің өте аз екенін, бірақ "Ликиданың" тиімді болуы үшін ақылға қонымды процесс қажет емес екенін атап өтті. Фрейзер Милтонның дауысы суэйннің дауысына қысқаша араласып, Ликидас шын мәнінде өлмегенін айтады (мұнда өлімсіздікке сенім көрінеді). Бұл білім спикердің "қабақты" мінезімен үйлеспейді.

Ұшқыш

109-жолда өлеңге кіргенде, "Галилея көлінің ұшқышы" дауысы, көбінесе Киелі Петірді бейнелейді деп есептеледі, ол Англия шіркеуінің дін қызметкерлері арасындағы лайықсыз мүшелерді соттап, төреші рөлін атқарады. Сол сияқты, Киелі Петір дін қызметкерлерінің "әдепсіздікке құлдырауы" және олардың басшылығының қауіпті салдары туралы сөйлегенде, Ескі өсиеттегі пайғамбардың орнын иеленеді. Одан кейін ол осы адал емес шіркеу басшыларын қойлардың арасындағы қасқырлармен салыстырып, "екі қолды механизм" туралы ескертеді. Е. С. де Бердің сөзіне қарағанда, бұл "екі қолды механизм" – Зәкәрия кітабының бір бөлігіне сілтеме жасайтын, қуатты қару деп саналады. Де Бердің пікірінше, бұл термин Библиялық мағынада қолданылған, бірақ заманауи түсініктерде емес. Де Бердің айтуынша, Мильтон Киелі Петір арқылы шіркеутің болашағын болжауға тырысқан жоқ, себебі Библиялық пайғамбарлар көрушілер емес, көбінесе Құдайдың елшілері болған. Де Бер сондай-ақ, Киелі Петірдің "Ликидада" бейнеленуінің Рим-католик шіркеуінің басшысы ретіндегі орнымен байланысы жоқ екенін атап көрсетеді. Англия шіркеуінде де Петірге ерекше мәртебе берілмеген. Де Бердің сөзінше, Киелі Петір тек апостол ретінде пайда болады, оның арқылы Мильтон Англия дін қызметкерлерінің лайықсыз мүшелеріне деген наразылығын білдіруге мүмкіндік алады. Фрейзер де Киелі Петірдің Мильтонның дауысын өлеңге жеткізуге көмектесетінімен келіседі. Шіркеу бұл өлеңге соншалықты наразы болғандықтан, Мильтонның өлімінен кейінге дейін шамамен жиырма жыл бойы тыйым салды.

Жүсті Эдуардо Король кеме апаты

"Ликидас" бастапқыда Эдвард Кингтің қайтысын жоқтап, тағы отыз бес өлеңмен бірге поэзия жинағында жарияланды. Кембриджде жиналған өлеңдердің көпшілігін архиепископ Лаудтың консервативті шіркеу саясатын қолдаған университет оқытушылары жазған. Олардың арасында Джон Кливленд, Жозеф Бомонт және Генри Мор болды. Ал Мильтон, діни шенділер оны "шіркеу қызметінен шеттетуге" мәлімдеген болатын, бітірген соң Кембриджде қызметке орналаса алмады және оның діни көзқарастары радикалданды. Оның өлеңінің стилі мен формасы жинақтағы басқа туындылардан күрт өзгеше. Көптеген өлеңдер 1630 жылдары танымал болған Лаудиандық рәсімдермен байланысты барокколық эстетиканы қабылдаса, Мильтон "Ликидасты" көне пасторальдық стильде жазды. "Ликидас" іс жүзінде "Жуста Эдуардо Кинг Науфраго" жинағындағы поэзиялық туындыларды пародиялауға тырысуы мүмкін.

1645 қайта басып шығару

1645 жылы Милтон бұл өлеңді «Джон Милтонның өлеңдері» жинағында қайта жариялады. Бұл нұсқаға қысқаша прозалық кіріспе қосылды: Осы МОНОДИЯДА Автор 1637 жылы Ирландия теңізінде Честерден келе жатқанда қаза тапқан білімді досын жоқтап қайғырады. Сонымен қатар, ол сол кезде өркендеген бұзық дін қызметкерлерінің құлайтынын болжайды. Милтон 1645 жылы бұл нұсқаны жариялаған кезде, Милтон адалдықпен қызмет еткен Ұзақ Парламент билікте болды; осылайша Милтон өлеңдегі «бұзық дін қызметкерлерінің», «соқыр ауыздардың» (119) қырылуы туралы болашақты көруге негіделген пайғамбарлық ескертуді қоса алды.