Кіріспе

Ірі және күрделі қаржы институттары (LCFI) – жүйелік маңызды қаржы институттары, көбінесе «жоғары деңгейдегі банктер» деп те аталады, олардың банкротқа ұшырауы жүйелік банк дағдарысына әкелуі мүмкін. Бұл термин орталық банктерді, қаржы реттеушілерін және Халықаралық есептесу банкін қызықтыратын жүйелік тәуекел контекстінде қолданылады және «құлдырау үшін тым үлкен» деген түсінікке әкелді. Ірі және күрделі қаржы институтының банкротқа ұшырау тәуекелін шектеу үшін реттеу шаралары бар. Барлық банктер Халықаралық есептесу банкі құрған Базельдік капитал келісімдеріне сәйкес жұмыс істейді, ал олардың «Тәуекелдер» бөлімдері «БМШ 1» және «БМШ 2» тәуекелдік есептеу жүйелерін қолданады. Бұл күрделі ережелер жиынтығы банкке және оның реттеушілеріне сауда позицияларында қанша ақша тәуекелде екенін, олардың қаншалықты күрделі екеніне қарамастан, және әрбір саудадан туындаған зиянға қарсы қанша «реттеушілік» капитал резервте болу керектігін білуге мүмкіндік береді. Олар сондай-ақ, олардың мөлшеріне қарамастан, бір қарсы тарапқа тәуелділіктің жоғары болуын болдырмауға тырысады. Осы соңғы шара – қарсы тарап тәуекелінің лимиті – әрбір нарық қатысушысы үшін сауда серігінің банкротқа ұшырауына қарсы ең жақсы қорғаныс болып табылады. Егер бұл қатысушы сауда серігінің банкротқа ұшыраған жалғыз компаниясы болса немесе осындай жағдайға тап болған бірнеше ондаған қатысушылардың бірі болса, олардың барлығы қауіпсіз болар еді. Дегенмен, егер барлық нарық қатысушылары, барлық жерде және барлық нарықта бірдей зиянға ұшыраса, онда қаржы жүйесінің құлдырауы немесе «жүйелік тәуекел» туындауы мүмкін.

Тарих

Орталық банктер үлкен институттардың банкротқа ұшырауымен күресуге мәжбүр болды, мысалы, 1995 жылы Барингс банкі. Қаржылық реттеушілердің басты мақсаты – бөлшек банктердің банкроттығынан салымшыларды қорғауды қамтамасыз ету болды, бірақ инвестициялық банктерге қатысты реттеушілердің негізгі алаңы – банктік жүйеге деген сенімнің күрт жоғалуына жол бермеу және барлық саудалардың, мәмілелердің және туынды құралдардың реттелген тәртіппен жабылуын қамтамасыз ету. Егер бұл орындалмаса, және барлық трейдерлер мен инвесторлар бір күні бірден өз міндеттемелерін орындауға немесе позицияларын сатуға мәжбүр болса, нарықта дағдарыс туындайды және бір ғана институт емес, көптеген мекемелер банкротқа ұшырауы немесе бағаның күрт төмендеуі мен мәжбүрлі сатудың қауіпті спиралі салдарынан айтарлықтай шығынға ұшырауы мүмкін. Осы оқиғаның фоны – «Ұзақ мерзімді капиталды басқару» (Long Term Capital Management) компаниясының тарихы. Бұл хедж-қордың неге банкротқа ұшырағаны туралы көптеген мақалалар жарияланды, бірақ LTCM-нің барлық контрагенттерінің бірден өз позицияларын сатуға тырысуының жүйелік тәуекелі туралы азаматтар аз. Сондықтан Нью-Йорк Федералдық резерв банкі араласып, 3 миллиард долларлық құтқару операциясын ұйымдастырды. Жағдай одан да нашар болды: кем дегенде бір ірі еуропалық банк LTCM-мен жасалған деривативтер арқылы өзінің сауда портфелінің маңызды бөлігіндегі тәуекелді «қорғады» немесе алып тастады, бірақ сонымен бірге LTCM-нің ірі инвесторы болды. Яғни, олар тәуекелді LTCM-ге сатқаннан кейін, оны қайтадан сатып алды. Мұндай қателердің болмауына қарамастан, біз «қорғалған» деп санайтын позициялар (нарықтың қолайсыз қозғалыстарына қарсы «сақтандырылған») осы деривативтерді сатқан контрагент банкротқа ұшыраған жағдайда қорғанысын жоғалтуы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Бұл оқиға, табиғаты бойынша, нарықтардың тұрақтанбаған күнінде орын алады. Әлемдегі ең ірі банктердің бірі қиын жағдайға түсіп, сауда-саттықты тоқтатуға мәжбүр болса, не боларын ешкім білмейді, бірақ бұл «Ұзақ мерзімді капиталды басқарудан» әлдеқайда ауыр салдарға әкелер еді: біріншіден, олардың барлық маңызды нарық қатысушыларымен әр жерде ағымдағы саудалары бар; екіншіден, айналымдағы сомалар одан да көп. Көптеген ірі банктер бір күні валюта нарығында және деривативтерде 10 триллион доллардан астам ашық позицияға ие болады.