Кіріспе

Сауда ұйымы

Халықаралық своптар және туындылар қауымдастығы (ISDA) – біржолғы (over-the-counter) туынды құралдар нарығының қатысушыларының сауда ұйымы. Оның бас кеңсесі Нью-Йорк қаласында орналасқан және туынды құралдар операцияларын жасау үшін стандартталған шарт (ISDA негізгі келісімшарты) әзірлеген. Заңдық және саяси қызметтермен қатар, ISDA FpML (Қаржылық өнімдерді белгілеу тілі) – біржолғы туынды құралдар индустриясы үшін XML хабарлама стандартын басқарады. ISDA құрамында 75 елде 925-тен астам мүше бар; оның мүшелеріне туынды құралдар дилерлері, қызмет көрсетушілер және соңғы пайдаланушылар кіреді.

Тарих

ISDA бастапқыда 1985 жылы International Swap Dealers Associations, Inc. ретінде құрылды және кейіннен "Swap Dealers" атауын "Swaps and Derivatives" деп өзгертті. Бұл өзгеріс олардың назарын кеңейтілген туынды нарықтарды жақсартуға шоғырландыру үшін жасалды, тек пайыздық ставкаларды айырбастау шартынан емес. 2009 жылы New York Times газетінде 2005 жылы ISDA CDO төлемдері (Pay as You Go) ережелерін өзгертуге рұқсат бергені айтылды, бұл Goldman Sachs, Deutsche Bank және басқалар сияқты ипотекалық кепілдік берілген бағалы қағаздарға қарсы сауда жасағандарға (қысқа позиция ашқандарға) пайдалы болды. ISDA-ның Нью-Йорк, Лондон, Гонконг, Токио, Вашингтон қаласы, Брюссель және Сингапурда кеңселері бар. Оның алты құрлықтан 800-ден астам мүшесі бар. Қазіргі Бас атқарушы директор – Скотт О’Малия, ол 2009 жылы ISDA-ға қосылды.

ISDA-ның негізгі келісім-шарты

ISDA негізгі келісім-шарты, әдетте, туынды операциялар бойынша келіссөздер басталғанда туынды операциялар дилері мен оның контрагенты арасында қолданылады. Негізгі келісім-шарттың екі түрі бар: бір юрисдикция/валюта және көптеген юрисдикция/валюта. Бұл құжаттардың бірі, әдетте, тараптар арасындағы негізгі сауда шарттарын белгілеу үшін қосымшамен (Schedule) біріктіріледі; ал әрбір келесі операция растамада тіркеледі, ол Негізгі келісім-шартқа және қосымшаға сілтеме жасайды. Қосымшаның шарттары көбінесе келісіледі, және көптеген компаниялар қосымшаның өздеріне қолайлы нұсқаларын пайдаланады. Financial Times тілшісі Стейси Мари Ишмаэльдің сөзіне сәйкес, Негізгі келісім-шарт – «туынды операциялар нарығының негізі және оның үлгісі». ISDA сондай-ақ Халықаралық ислам қаржы нарығымен бірлесіп, ислам құқығы бойынша туынды операцияларды стандарттау мақсатында Тахаввут негізгі келісім-шартын әзірледі.

Желілеу

ISDA-ның негізгі келісімінің ең маңызды ерекшелігі – негізгі келісім мен оның аясында жасалған барлық растамалардың біртұтас келісім құрауы болып табылады. Бұл өте маңызды (әсіресе реттелген қаржы компаниялары үшін), себебі ол ISDA-ның негізгі келісімі тараптарына осы келісім бойынша жасалған барлық мәмілелер бойынша әр тараптың берешегін жинақтап, оны бір тараптың екінші тарапқа төлеуге тиіс жалғыз таза сомамен алмастыруға мүмкіндік береді. ISDA-ның негізгі келісімінің 2(c) тармағында қарастырылған неттолау, тараптарға бір күні және бір валютада төленетін сомаларды өзара есептесуге мүмкіндік береді. Неттолаудың маңыздырақ қолданылуы – ISDA негізгі келісімінің 6(e) тармағындағы жабылу неттолауы. Осы тармаққа сәйкес, ISDA-ның негізгі келісімі (немесе, дәлірек айтқанда, оның аясында жасалған ағымдағы мәмілелер) тоқтатылған кезде (әдетте қандай да бір несиелік оқиғадан кейін), тоқтатылған мәмілелердің әрқайсысының құны бағаланады (мұны бірнеше тәсілмен жасауға болады, бірақ ең көп қолданылатын өлшем – тараптың тоқтатылған мәмілеге ұқсас коммерциялық шарттармен үшінші тараппен мәміле жасауына қанша шығын кететінін анықтау, бұл – есептесу сомасы деп аталады) және тоқтату валютасына (ISDA-ның негізгі келісімі кестесінде көрсетілуі керек) айналдырылады, сондай-ақ барлық өтелмеген сомалар ескеріледі. Есептесу сомалары (нақты бір тоқтатылған мәмілеге қатысты қай тараптың «қолда» екеніне байланысты оң немесе теріс болуы мүмкін) және төленбеген сомалар (кім берешек екеніне байланысты қайтадан оң немесе теріс) қосылып, бір тараптың екінші тарапқа тоқтату валютасында төлеуге тиіс жалғыз сома анықталады. Жабылу неттолау ережелерінің күшіне енуі, туынды нарығында белсенді қаржы институттары үшін өте маңызды, себебі неттолау мүмкіндігі оларға ISDA-ның негізгі келісімін жабу кезінде төлеуге тиіс жалпы сомаға емес, тек таза сомаға капиталды бөлуге мүмкіндік береді. ISDA барлық маңызды юрисдикциялардан жабылу неттолау ережелерінің тиімділігін растайтын құқықтық пікірлер алды. ISDA мүшелері осы пікірлерге сүйенуге құқылы. ISDA сонымен қатар «Неттолау туралы заң» үлгісін жасады, оны қазіргі уақытта жабылу неттолауы тиімді жұмыс істемейтін юрисдикциялар қабылдай алады.

Кредиттік қолдау қосымшасы (CSA)

ISDA сондай-ақ несиелік қолдау қосымшасын жасайды, ол ISDA-ның негізгі келісімінің тараптарына несиелік тәуекелді азайтуға мүмкіндік береді, яғни "шығыста" (out of the money) болған тарапқа тиісті ISDA-ның негізгі келісімі бойынша барлық аяқталмаған мәмілелер тоқтатылған жағдайда осы тарап төлейтін сомаға сәйкес келетін кепілдік (әдетте ақша, мемлекеттік қағаздар немесе жоғары рейтингті облигациялар) ұсыну талап етіледі. Ақшадан басқа кепілдіктер әдетте тәуекелді ескере отырып жеңілдетіледі, яғни кепіл беруші ықтимал төлем сомасынан артық кепілдік беруі керек.

ISDAFIX

1998 жылдан 2014 жылдың тамызына дейін ISDA ISDAfix деген атпен төрт валюта (еуро, британ фунт стерлингі, швейцариялық франк, АҚШ доллары) үшін пайыздық своптардың анықтамалық ставкалары жариялауға жауапты болды. Ставкаларды манипуляциялауға байланысты даулардан кейін қазір бұл ставкалары Intercontinental Exchange (ICE) биржасымен басқарылады. Сонымен қатар, швейцариялық франк бойынша ставка енді жарияланбайды.

Кредиттік оқиғалар және анықтау комитеттері

ISDA-ның бес анықтау комитеті бар, олардың әрқайсысы әлемнің белгілі бір аймағына (Америка, Жапонияны қоспағанда Азия, Австралия/Жаңа Зеландия, EMEA және Жапония) қатысты құзыреттілікке ие. Әр комитет дауыс беретін он дилерден және дауыс беретін бес дилер емес активтерді басқарушылардан тұрады. Комитеттер "кредиттік оқиғалар" және "мұрагерлік оқиғалар" (мысалы, бірігулер) туралы ресми, міндетті шешімдер қабылдайды, бұл кредиттік өтелместік своп шарты бойынша міндеттемелерді тудыруы мүмкін. 2009 жылдың шілдесінен бастап, кредиттік оқиғаны шешудің басты тәсілі аукциондық есептесу болып табылады, онда тиісті құралдардың иелері (тиісті анықтау комитеті шешкендей) өз құралдарын белгіленген бағамен әлеуетті сатып алушыларға аукционға сатады. ISDA "Грекия Республикасы шығарған, Грекия заңнамасына бағынысты облигациялардың шарттарын өзгерту үшін ұжымдық әрекет шарттарын (CAC) қолдану азайды, мысалы, зардап шеккен облигациялардың барлық иелерінің төлемдерді алу құқығы" деді.

Анықтамалар

ISDA сондай-ақ туынды құралдар үшін салалық стандарттарды жасайды және шарттарда қолданылатын терминдердің заңдық анықтамаларын ұсынады. Мысалы, 1999 жылғы ISDA кредиттік туындылар анықтамалары кредиттік өтелмелі своптар, жалпы кірістілікті своптар, кредиттік байланысты облигациялар және басқа кредиттік туынды операциялары үшін негізгі анықтамаларды қамтиды. 2000 жылы сақтандыру компаниясы 2,8 миллиард АҚШ доллары сомасындағы қарызын қайта құрылымдаған кезде "қайта құрылымдау оқиғасы" анықтамасы бойынша дау туды. Бұл кредиттік дефолт своптарындағы қорғау сатушыларының наразылықтарына әкелді, олар несие саласында қалыпты саналатын жағдай үшін өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Қорғау сатып алушылардың қайта құрылымдауға келісуден еш нәрсе жоғалтпайтыны болғандықтан, мүдделер қақтығысына ұшырау қаупі де болды. (Қорғау сатып алушылардың арасында сақтандыру компаниясының кейбір кредиторлары болды.)